کتاب نقش زنان در موسیقی سیستان (نشر چاو)

کتاب نقش زنان در موسیقی سیستان اثر شکوفه سادات روحانی

در گوشه‌وکنارِ این سرزمین پهناور، هنرها و آیین‌هایی هستند که نه در ویترینِ موزه‌ها، که در متنِ زندگیِ روزمره جریان دارند؛ جاری، زنده و نفس‌کشنده. موسیقی سیستان، یکی از همین گنجینه‌های نابِ فرهنگی است؛ گنجینه‌ای که در دلِ کویر و در میانِ بادهای گرم و سوزانِ سیستان، ریشه دوانده و با ریتمِ قلبِ مردمانِ این دیار هماهنگ شده است.

کتابی که پیش‌رو دارید، با عنوانِ «نقش زنان در موسیقی سیستان»، نه فقط به این گنجینه می‌پردازد، بلکه نوری تازه بر سهمِ کمتردیده‌شده‌ترین بخشِ این میراث می‌تاباند: زنان. شکوفه سادات روحانی، نویسنده‌ای که به‌درستی اهمیتِ مستندسازی و پاسداشت فرهنگِ شفاهی را درک کرده، در این اثر با نگاهی دقیق و عالمانه، به کاوش در لایه‌های پنهانِ موسیقیِ سیستان پرداخته است. او نه به‌عنوان یک ناظرِ بیرونی، که با هم‌دلی و حسِ عمیقِ تعلق به این بسترِ فرهنگی، پا به عرصه‌ای گذاشته که تا پیش از این، کمتر موردِ توجهِ جدیِ پژوهشگران قرار گرفته بود. این کتاب، نتیجه‌ی تجربه‌ای زیسته و پژوهشی میدانی است که در آن، آواها، نغمه‌ها و ترانه‌هایی که عمدتاً سینه‌به‌سینه نقل شده‌اند، در قالبی مکتوب و ماندگار عرضه شده‌اند.

نکته‌ی شایانِ تأمل در این اثر، تأکید بر عاملیت و حضورِ فعالِ زنان در شکل‌دهی به هویتِ موسیقاییِ سیستان است. در نگاهِ رایج، اغلب موسیقیِ نواحی با نامِ مردانِ پیشکسوت گره خورده است؛ اما روحانی در این کتاب، با بازخوانیِ دقیقِ منابع و بهره‌گیری از روایت‌های شفاهیِ زنانِ سیستانی، نشان می‌دهد که چگونه این زنان، نه صرفاً به‌عنوانِ حافظانِ ترانه‌های محلی، که به‌عنوانِ آفرینندگان و پویندگانِ جریانِ موسیقی، در تاریخ و فرهنگِ این خطه نقش‌ آفرینی کرده‌اند. از نغمه‌هایِ کار و آیین‌هایِ عروسی گرفته تا سوگ‌سروده‌ها و لالایی‌ها، همگی روایتی از زیبایی، رنج، شادی و امید زنانی است که با آوازِ خود، زیست‌جهانِ خود را معنا بخشیده‌اند.

این کتاب، با زبانی علمی اما روان، پرده از راز ماندگاریِ این موسیقی در بسترِ زمان برمی‌دارد و نشان می‌دهد که چگونه زنانِ سیستانی، با خلاقیت و شورِ بی‌پایان خود، در عینِ حفظِ اصالت‌ها، به تکاملِ این میراث نیز یاری رسانده‌اند. مطالعه‌ی این اثر، برای پژوهشگرانِ موسیقیِ نواحی، مردم‌ شناسان، جامعه‌شناسانِ هنر، و همه‌ی کسانی که به گسترهی فرهنگِ غنیِ ایرانِ زمین علاقه‌مندند، نه فقط یک تجربه‌ی علمی، که سفری عاطفی به قلبِ فرهنگی است که زن، محورِ پویاییِ آن بوده است.

«نقش زنان در موسیقی سیستان» گامی است برای بازشناختِ سهمی که شاید تا پیش از این، در هاله‌ای از فراموشی مانده بود؛ سهمی که یادآور این حقیقت است که هر آوا، نه فقط از ساز که از جان برمی‌خیزد و هر نغمه، روایتی است از زندگی و هستیِ زنانی که با آواز، دیوارهایِ سکوت را درنوردیده‌اند.