کتاب شناخت گلیم (نشر سروش)

کتاب شناخت گلیم اثر زهرا جزایری

در میان انبوه هنرهای دستیِ این سرزمین کهن، گلیم‌بافی جایگاهی ویژه و ممتاز دارد. هنری که شاید به اندازهٔ فرش، شهرتی جهان‌گیر نیافته باشد، اما بی‌گمان از عمقی به‌مراتب دیرینه‌تر، مردمی‌تر و ملموس‌تر در زیست‌جهان ایرانیان برخوردار است. گلیم، این بافتِ مسطح و ساده اما پررمزوراز، نه تنها پوششی برای کفِ خانه‌های عشایری و روستایی، که روایتی تصویری از باورها، آیین‌ها، طبیعت، و هویت فرهنگی اقوام گوناگون ایرانی است.

هر گلیم، همچون صفحه‌ای از یک کتاب مصور، با زبانِ بی‌زبانیِ نقش‌ها و رنگ‌ها، قصه‌های ساده اما عمیقِ زندگی‌ای را بازگو می‌کند که در دلِ کوهستان‌ها و دشت‌ها جریان داشته است. درک این هنرِ شگرف، که آمیزه‌ای است از دانشِ گیاهان، مهارتِ دستان، ذوقِ بصری و میراثی نسل‌به‌نسل، نیازمند سفری پژوهشی به قلمرویی است که مرزهای هنر، مردم‌شناسی و تاریخ را درمی‌نوردد. کتاب پیش رو، «شناخت گلیم»، تألیفِ بانوی پژوهشگرِ هنرهای سنتی، زهرا جزایری، مرجعی جامع و راه گشا در حوزهٔ یکی از ارزشمندترین و در عین حال مغفول‌مانده‌ترین صنایع‌دستی ایران است.

این اثر، با نگاهی نظام‌مند و مبتنی بر سال‌ها تحقیقِ میدانی و کتابخانه‌ای، به دنبال پاسخ‌گویی به پرسش‌های بنیادینی است که برای هر هنرجو، طراح، پژوهشگر و علاقه‌مندی به هنرهای دستی مطرح بوده است: اساساً گلیم چه تفاوتی با فرش و سایر دست‌بافته‌ها دارد و جایگاه آن در میانِ صنایع‌دستی ایران کجاست؟ مراحلِ تولیدِ یک گلیم، از ریسندگی و رنگرزی طبیعی تا طراحی و بافت، چگونه و با چه ابزار و موادی انجام می‌شود؟ و از سوی دیگر، چگونه می‌توان به رمزگشایی از نقش‌مایه‌های سنتی و رنگ‌های به‌کاررفته در گلیم‌های اقوام گوناگون (از عشایر قشقایی و بختیاری گرفته تا کردها، ترکمن‌ها و بلوچ‌ها) دست یافت و به درک عمیق‌تری از هویت قومی و فرهنگی آن‌ها رسید؟ نویسندهٔ محترم، با بهره‌گیری از دانشِ عمیق خود در حوزهٔ بافت و نیز با تکیه بر نمونه‌های عینی و ملموس از مناطق مختلف ایران، کوشیده است تا مخاطب را با تمامی زوایای پنهان و آشکار این هنر دیرینه آشنا سازد.

جزایری، با زبانی دقیق و در عین حال ساده و روان، از پشم و پنبه به‌عنوان مادهٔ اولیه و اصولِ رنگرزی با رنگ‌های گیاهی همچون روناس، اسپرک و پوست گردو آغاز می‌کند و سپس به تشریح دقیقِ ابزارهای بافت (دارها، پودک‌ها و چاقوهای مخصوص)، انواعِ گلیم (ساده، پشتی، قلمکار، گبه و...)، و در نهایت تکنیک‌های گوناگونِ نقش‌پردازی و تنوعِ نقوشِ هندسی، جانوری و گیاهی می‌پردازد. او به خوبی نشان می‌دهد که هر نقش‌مایه‌ای، از ساده‌ترین خطوط هندسی گرفته تا پیچیده‌ترین ترکیب‌های رنگارنگ، ریشه در باورهای اساطیری، آیین‌های کهن یا مشاهداتِ روزمرهٔ بافندهٔ زنِ عشایری دارد و هر گلیم، یک متنِ تصویری است که باید آن را خواند و درک کرد.