کتاب ظهور هنر اسلامی در منطقه شامات (نشر سروش)

کتاب ظهور هنر اسلامی در منطقه شامات اثر محمد الاسد و همراهان

سرزمین شامات (شامل سوریه، لبنان، اردن، فلسطین و بخش‌هایی از ترکیهٔ امروزی)، از دیرباز یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین کانون‌های تمدن بشری به شمار می‌آمده است. این منطقه، که به واسطهٔ موقعیت راهبردی خود همواره محل تلاقی و تبادل فرهنگی میان تمدن‌های گوناگون بوده، در قرون نخستین اسلامی، نقشی بی‌بدیل در شکل‌گیری و تکامل هنر اسلامی ایفا کرد.

هنری که نه صرفاً بازتاب‌ دهندهٔ باورهای دینی، که آینه‌ای تمام‌ نما از تعاملات پیچیدهٔ اجتماعی، سیاسی و اقتصادی دوران خود بود. درک این میراث گرانبها، که آمیزه‌ای است از سنت‌های کهن بی‌زانسی، ساسانی، هلنیستی و نوآوری‌های اسلامی، نیازمند پژوهشی عمیق و چند وجهی است که از مرزهای تخصصیِ صرفاً هنری یا باستان‌شناختی فراتر رود.

کتاب پیش رو، «ظهور هنر اسلامی در منطقه شامات»، حاصل همکاری جمعی از برجسته‌ترین پژوهشگران بین‌المللی در حوزهٔ تاریخ هنر و باستان‌شناسی اسلامی است. محمد الاسد، غازی بیشه، اینا کربرگ، لارا طعمه و فوزی زیادین، هر یک با رویکردی تخصصی، به واکاوی ابعاد گوناگون این هنر شکوفا پرداخته‌اند و حاصل آن، اثری جامع و چندلایه است که مخاطب را با تحولات شگرف هنر اسلامی از آغاز تا دوران میانه در این منطقهٔ حساس و پراهمیت آشنا می‌ سازد.

این کتاب، با نگاهی نظام‌مند و مبتنی بر شواهد باستان‌شناختی و منابع تاریخی، به دنبال پاسخ‌گویی به پرسش‌های بنیادینی است که برای هر پژوهشگر و علاقه‌مندی به هنر و تمدن اسلامی مطرح است: هنر اسلامی در منطقه شامات چه ویژگی‌های منحصربه‌فردی یافت که آن را از سایر مناطق جهان اسلام متمایز می‌سازد؟ چگونه بستر جغرافیایی، اقلیمی و تنوع قومی این منطقه بر شکل‌گیری هویت بصری هنر اسلامی تأثیر نهاد؟ و از سوی دیگر، این هنر چگونه در فرآیندی پویا، میراث‌های هنری پیش از اسلام را جذب، باز آفرینی و در قالبی نوین ارائه کرد؟ مترجمان محترم، علی محمد طرفداری و مهرشاد عباسی، با تسلطی ستودنی بر زبان‌های عربی و انگلیسی و نیز با درک عمیق از ظرایف هنر و تاریخ اسلامی، کوشیده‌اند تا این اثر ارزشمند را با زبانی روان، دقیق و امانت‌ دار به خوانندگان فارسی‌ زبان عرضه کنند.

ایشان به‌خوبی توانسته‌اند پیچیدگی‌ های بافت تاریخی و ظرایف کتیبه‌نگاری و تزیینات هندسی را که از ارکان اصلی هنر اسلامی در شامات است، با حفظ اصالت متن اصلی، به بهترین شکل ممکن منتقل نمایند. از ویژگی‌ های ممتاز این کتاب، توجه ویژه‌ی آن به گفتمان هنری حاکم بر منطقه‌ٔ شامات در دوره‌های اموی، عباسی و فاطمی است. نویسندگان، با تحلیل نمونه‌های شاخصی از مساجد، کاخ‌ها، بناهای عام‌المنفعه و اشیای کاربردی، نشان می‌دهند که چگونه هنر اسلامی در شامات، در عین پایبندی به اصول دینی و معنوی، همواره فضایی برای نوآوری، خلاقیت و گفت‌وگوی میان‌فرهنگی بوده است.

از نقوش اسلیمی و هندسی گرفته تا خطوط کوفی و ثلث، همگی روایتگر داستانی پرفرازونشیب از تلاقی سنت و تجدد، ایمان و عقلانیت، محلی‌گرایی و جهان‌وطنی هستند. بی‌ گمان، این اثر برای دانشجویان، پژوهشگران و تمامی علاقه‌مندان به تاریخ هنر و تمدن اسلامی، مرجعی ارزشمند و راهگشا خواهد بود. مطالعهٔ آن، دریچه‌ای نوین بر روی شناخت ریشه‌های هنر اسلامی و نقش بی‌ بدیل منطقه شامات به عنوان یکی از خاستگاه‌های اصلی این هنر می‌گشاید و خواننده را با جهانی شگرف از زیبایی، معنا و تاریخ آشنا می‌سازد.