آثار گنجینه جیرفت: اشیاء سنگ صبونی و سنگ مرمر؛ مجموعه بازیافتی، حاشیه هلیل رود در موزه ملی ایران (نشر پازینه)

کتاب آثار گنجینه جیرفت ترجمه فیروزه مقدم

کتاب پیش رو، با عنوان «آثار گنجینه جیرفت: اشیاء سنگ صبونی و سنگ مرمر (مجموعه بازیافتی)، حاشیه هلیل رود در موزه ملی ایران»، یکی از ارزشمندترین و تأثیرگذارترین آثار منتشرشده در حوزه باستان‌شناسی و تاریخ هنر ایران محسوب می‌شود. این مجموعه که زیر نظر داریوش اکبرزاده، باستان‌شناس برجسته ایرانی، و به کوشش صدیقه پیران گردآوری و تدوین شده، به معرفی و بررسی گنجینه‌ای بی‌نظیر از اشیاء سنگی متعلق به تمدن کهن جیرفت می‌پردازد.

این اثر با قطع رحلی، جلد سخت و کاغذ گلاسه، در ۱۶۰ صفحه، به‌عنوان یکی از مستندترین و مصورترین منابع در زمینه هنر و صنعت سنگ‌تراشی ایران باستان، توجه پژوهشگران، باستان‌شناسان و علاقه‌مندان به تاریخ هنر ایران را به خود جلب کرده است. ترجمهٔ این کتاب توسط فیروزه مقدم، با دقتی مثال‌زدنی و امانت‌داری کامل، صورت گرفته و مفاهیم تخصصی و اصطلاحات باستان‌شناسی با زبانی روان و قابل‌فهم برای مخاطب فارسی‌زبان ارائه شده است. تمدن جیرفت، که در حاشیه هلیل رود در جنوب شرق ایران قرار داشته، یکی از مهم‌ترین و در عین حال ناشناخته‌ترین تمدن‌های باستانی خاورمیانه است.

کشفیات باستان‌ شناسی در این منطقه، به‌ویژه اشیاء سنگی کشف‌شده از جنس سنگ صبونی (استئاتیت) و سنگ مرمر، نشان از وجود تمدنی پیشرفته و دارای روابط تجاری و فرهنگی گسترده با بین‌النهرین، دره سند و آسیای میانه داشته است. کتاب حاضر، با معرفی و طبقه‌ بندی بیش از ۲۰۰ شیء سنگی بازیافتی از حاشیه هلیل رود و نگهداری‌شده در موزه ملی ایران، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع برای شناخت این تمدن کهن به شمار می‌رود. مؤلفان و گردآورندگان، با بررسی نقوش، سمبل ها، شیوه‌های ساخت و کاربردهای این اشیاء، به بازسازی بخش‌هایی از فرهنگ، آیین‌ها، اقتصاد و هنر مردمان جیرفت در هزاره سوم پیش از میلاد پرداخته‌اند.

ساختار کتاب بر پایه دسته‌بندی موضوعی و هنری اشیاء طراحی شده است. فصول ابتدایی به معرفی جغرافیای تاریخی جیرفت، پیشینه کاوش‌های باستان‌شناسی در این منطقه و چگونگی کشف و بازیابی مجموعه اشیاء سنگی حاشیه هلیل رود اختصاص دارد. در ادامه، کتاب به تفکیک انواع اشیاء از جمله ظروف، پیکره‌های انسانی و حیوانی، مُهرها، اشیاء تزیینی و آیینی، به معرفی و تحلیل هر یک پرداخته و با ارائه تصاویر باکیفیت و توضیحات دقیق، ویژگی‌های هنری، فنی و نمادشناختی آنها را بررسی کرده است.

بخش قابل‌توجهی از کتاب نیز به مطالعه تطبیقی این اشیاء با نمونه‌های مشابه از بین‌النهرین، شوش و دره سند اختصاص یافته که نشان از شبکه گسترده ارتباطات و تجارت در خاورمیانه باستان دارد. همچنین، مؤلفان به بررسی مواد اولیه، روش‌های استخراج، تراش و پرداخت سنگ‌های صبونی و مرمر و نیز تکنیک‌های حکاکی و منبت‌کاری روی این سنگ‌ها پرداخته‌اند که خود حاوی بینش‌ های نوینی برای پژوهشگران سنگ‌شناسی و هنرهای صناعی است. از نقاط قوت و برجسته این کتاب، علاوه بر تصاویر بینظیر و باکیفیت از اشیاء، توجه ویژه به فرآیند بازشناسی، حفاظت و مستندسازی اشیاء بازیافتی است.

مجموعه جیرفت، به‌دلیل غارت‌ های غیرمجاز در سال‌های اخیر، بخش قابل‌توجهی از اشیاء ارزشمند خود را از دست داده و بازبست و مستندسازی این مجموعه بازیافتی، کاری بس دشوار و ارزشمند بوده است. مؤلفان با دقت نظر فراوان و با بهره‌گیری از روش‌های علمی روز، به شناسایی، طبقه‌بندی و تحلیل این اشیاء پرداخته و اطلاعات گران‌ بهایی را در اختیار جامعه باستان‌شناسی و هنرپژوهان قرار داده‌اند. همچنین، ترجمهٔ روان و دقیق فیروزه مقدم، با حفظ اصالت متون و اصطلاحات تخصصی، این اثر را برای مخاطبان غیرمتخصص نیز خواندنی و جذاب کرده است.