کتاب سکه های دوره ی فترت، دوره گذار از ساسانی به اسلامی؛ معرفی سکه ای ویژه (نشر پازینه)

کتاب سکه های دوره ی فترت، دوره گذار از ساسانی به اسلامی اثر امین امینی، سرگئی داشکف

کتاب حاضر، حاصل همکاری علمی دو پژوهشگر برجسته، امین امینی و سرگئی داشکف، به بررسی یکی از پیچیده‌ترین و مبهم‌ترین دوره‌های تاریخ سکه‌شناسی ایران می‌پردازد: دوران فترت یا دوره گذار از ساسانی به اسلامی. این اثر با قطع رقعی، جلد سخت و کاغذ گلاسه، علیرغم تعداد صفحات اندک خود، به‌سبب دقت و عمق پژوهشی، یکی از متون مرجع و کلیدی در حوزه مسکوکات ایرانی محسوب می‌شود.

عنوان فرعی کتاب یعنی «معرفی سکه‌ای ویژه»، نشان از رویکرد موردپژوهانه اثر دارد که با معرفی و تحلیل یک سکه خاص، دریچه‌ای به کل تحولات سیاسی، اقتصادی و هنری این دوره حساس می‌گشاید. دوره فترت، که به سال‌های میان سقوط شاهنشاهی ساسانی و استقرار کامل خلافت اسلامی در ایران اطلاق می‌شود، از جمله دوره‌های تاریخی است که اسناد مکتوب چندانی از آن برجای نمانده و عمده اطلاعات موجود، مدیون پژوهش‌های سکه‌شناسی و مهرشناسی است. مؤلفان با بهره‌گیری از آخرین یافته‌های باستان‌شناسی و تحلیل دقیق وزن، عیار، نقوش و کتیبه‌های سکه‌های این دوران، به بازسازی بخش‌هایی از تاریخ ناشناخته این اعصار پرداخته‌اند. کتاب، با نگاهی تطبیقی، سکه‌های ضرب شده در مناطق مختلف ایران از خراسان تا فارس را بررسی کرده و نشان می‌دهد که چگونه هر منطقه، واکنشی متفاوت به تغییرات سیاسی و مذهبی بزرگ این دوره نشان داده است.

مهم‌ ترین دستاورد این کتاب، معرفی سکه‌ای نادر و خاص است که به‌عنوان مدارکی منحصربه‌فرد برای اثبات تداوم ساختارهای اداری و هنری ساسانی در سال‌های نخستین فتوحات اسلامی به کار می‌رود. نویسندگان با طبقه‌بندی و فهرست دقیق نمونه‌های مشابه، نشان می‌دهند که چگونه ضرابخانه‌های ایران، با حفظ شمایل و سنت‌های ساسانی، به‌تدریج نشانه‌های اسلامی مانند نام خلفا، تاریخ هجری و عبارات قرآنی را بر سکه‌ها افزودند. این مطالعه، نه‌تنها به شناخت یک سکه منفرد، بلکه به بازنمایی کل فرآیند دگردیسی هویت و گفتمان قدرت در ایرانِ این دوره کمک شایانی می‌کند. همچنین، تحلیل نقوش تاج، آتشدان و نمادهای شاهنشاهی در کنار خط کوفی، به‌خوبی تلفیق دو نظام نشانه‌ای ایرانی و عربی را به تصویر می‌کشد. از دیگر مباحث ارزشمند این اثر، توجه به واریته‌ها و ارورهای ضرب در سکه‌های این دوره است.

مؤلفان با بررسی نمونه‌های متعدد از موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی در روسیه، ایران و کشورهای اروپایی، توانسته‌اند دسته‌بندی جدیدی از سکه‌های این دوران ارائه دهند که نه‌تنها برای کلکسیونرها، بلکه برای تاریخ‌پژوهان و باستان‌شناسان نیز راهگشا است. آنها همچنین به نقد فرضیه‌های پیشین در زمینه تاریخ ضرب برخی سکه‌ها پرداخته و با استدلال‌های محکم، جدول زمانی جدیدی را برای این مسکوکات پیشنهاد می‌کنند. کتاب با زبانی روان و تخصصی نگاشته شده و علیرغم حجم محدود، پرسش‌های بنیادینی درباره هویت ایرانی در مواجهه با اسلام مطرح می‌کند.

انتشار آن توسط نشر پازینه، گامی بلند در جهت نظام‌مند کردن پژوهش‌های سکه‌شناسی در ایران به شمار می‌رود و امید است که این همکاری علمی ایران و روسیه، سرآغازی برای پروژه‌های مشترک بیشتر در حوزه تاریخ هنر و باستان‌ شناسی منطقه باشد. این اثر برای دانشجویان، پژوهشگران و تمام علاقه‌مندان به تاریخ تحولات ایران، منبعی غنی و چالش‌ برانگیز خواهد بود.