کتاب دایره المعارف دستبافته داری استان کرمان، دستبافته عشایری و روستایی شهر جهانی سیرجان (جلد چهارم) (نشر میراث فرهنگی)

کتاب دایره المعارف دستبافته داری استان کرمان اثر عقیل سیستانی

کتابی که اکنون در دست دارید، چهارمین جلد از مجموعهٔ ارزشمند «دایره‌المعارف دستبافته‌های استان کرمان» است که به یکی از مهم‌ترین و جهانی‌ترین قطب‌های این هنر یعنی شهر سیرجان اختصاص یافته است. این اثر، نه یک مرجع معمولی، بلکه گنجینه‌ای است مصور و مستند از دستبافته‌های عشایری و روستایی منطقه‌ای که نامش با اصالت، تنوع و کیفیت بی‌نظیر فرش و گلیم ایران زمین گره خورده است. سیرجان، به‌عنوان شهری که نشانِ جهانی یونسکو را در حوزهٔ صنایع‌دستی یدک می‌کشد، شایستهٔ چنین پژوهشی عمیق و جامع بود و این جلد از دایره‌المعارف، پاسخی درخور به این شایستگی است.

آنچه این اثر را از جلدهای پیشین متمایز می‌کند، تمرکز بر ویژگی‌های منحصربه‌فرد دستبافته‌های سیرجان است؛ منطقه‌ای که به‌دلیل تنوع اقلیمی، ترکیب جمعیتی عشایر و روستاییان و پیشینه‌ای دیرینه در بافت، همواره خاستگاه طرح‌ها، نقش‌مایه‌ها و تکنیک‌های بدیعی بوده که کمتر در دیگر نقاط ایران دیده می‌شود. جناب آقای عقیل سیستانی، مؤلف و عکاس این مجموعه، با دقتی ستودنی و عشقی وصف‌ناشدنی، به سراغ تک‌تک روستاها و مناطق عشایری اطراف سیرجان رفته و دستبافته‌هایی را ثبت و تحلیل کرده است که نه تنها از نظر هنری، که از منظر مردم‌شناسی، تاریخ اجتماعی و مطالعات فرهنگی نیز ارزشی کم‌نظیر دارند. نظارت اساتید برجسته‌ای چون کاظم حسین‌زاده، نادره میزانی و محمدرضا قلیچ‌خانی بر این پروژه، اعتبار علمی و استحکام روش‌شناختی اثر را به سطحی ممتاز ارتقا داده است.

یکی از نقاط عطف این کتاب، توجه ویژه به نقوش اصیل و سمبل‌های کهن سیرجانی است که هر یک روایتگر بخشی از هویت، باورها و زیست‌جهان بافندگان این دیارند. از نقش‌های هندسیِ انتزاعی با ریشه‌های اساطیری گرفته تا طرح‌های گیاهی و حیوانی که از دل طبیعتِ کوهستانی و کویری این منطقه برخاسته‌اند، همگی با بیانی شیوا و تحلیلی ژرف، کدگشایی و معرفی شده‌اند. همچنین، رنگ‌شناسی این دستبافته‌ها که عمدتاً از مواد طبیعیِ بومی تهیه می‌شوند، پنجره‌ای تازه به روی رنگ‌آمیزی سنتی و شیمی هنر در این خطه می‌گشاید و نشان می‌دهد که هر رنگ در این دستبافته‌ها، حکایت از اقلیم، گیاهان منطقه‌ای و حتی خلق‌وخوی بافنده دارد.

علاوه بر محتوای غنی، ساختار بصری کتاب نیز بی‌نظیر است. تصاویر باکیفیت و تمام‌رنگی که بر کاغذ گلاسه در قطع رحلی چاپ شده‌اند، امکان بررسی ریزترین جزئیات بافت، رنگ و نقش را برای مخاطب فراهم می‌کنند و این اثر را به یک آلبوم هنری مرغوب بدل ساخته‌اند. این ویژگی، کتاب را برای طیف وسیعی از مخاطبان مفید می‌سازد؛ از پژوهشگران حوزهٔ فرش‌شناسی و طراحی صنعتی گرفته تا هنرمندان، گردآورندگان آثار هنری، و حتی گردشگران و علاقه‌مندان به تاریخ محلی و اکوتوریسم فرهنگی که از طریق این دستبافته‌ها می‌توانند با فرهنگ غنی سیرجان بیشتر آشنا شوند.

در پایان، بی‌گمان این جلد از دایره‌المعارف، سهمی ماندگار و مؤثر در ثبت و حفاظت از میراث ناملموس، ارتقای جایگاه هنرهای سنتی و معرفی ظرفیت‌های جهانی کرمان و سیرجان خواهد داشت. امید که مطالعهٔ این کتاب، همچون گامی در کوچه‌باغ‌های تاریخ، شما را به عمق هنر و هویت این دیار کهن رهنمون شود و نگاهی تازه به ارزش‌های پنهان در هر گره و نقش این دستبافته‌ها به شما هدیه کند. مطالعهٔ این اثر را به تمامی دوستداران فرهنگ، هنر و تاریخ ایران صمیمانه توصیه می‌کنیم.