طاق کسری؛ تاریخچه و تحول معماری ایران از هخامنشیان تا ساسانیان
دکتر عیسی بهنام استاد دانشکده ادبیات
در شماره گذشته، کاخ تیسفون را به صورت اختصار معرفی نمودیم. در این گفتار کوشش خواهیم کرد موجبات فراهم شدن چنین بنای عظیم را که حتی در حال حاضر موجب اعجاب کسانی است که از کنار آن میگذرید روشن نمائیم.
بنایی که در آن زمان میتوانست با طاق کسری مقایسه شود کاخ آپادانا داریوش در تخت جمشید بود. مقصود ما از آن زمان، دوران بعد از هخامنشی است زیرا عقیده داریم که طاق کسری در زمان اشکانیان برپا شده است. در واقع اشکانیان سازندگان فعالی بودهاند. امروز بسیاری از ساختمانهای اشکانی را به ساسانیان نسبت میدهند و سپس میگویند متاسفانه از اشکانیان بنایی باقی نمانده، در واقع این خلاف واقع است. همین طاق کسری متعلق به زمان اشکانیان است و ما آن را جز افتخارات دوران ساسانی میدانیم.
تصویر چپ بالا: طریقه ساختمان طاق های گهواره ای در ایران.
تصویر چپ پایین: نمای کاخ الحضر در کنار دجله که با سنگ های تراشیده، ساخته شده است. الحضر یکی از شهرهای معروف اشکانی است.
مگر از یادمان رفته است که وقتی هنوز در کلاسهای ابتدایی تحصیل میکردیم وقتی به آن صفحه از کتاب تاریخ میرسیدیم که میگفت تراژدن امپراطور روم به تیسفون حمله کرد و تخت طلای اشکانیان را برد چه حالی به ما دست میداد.
البته چنین تختی از طلا در میان بیابان قرار نگرفته بود و بدون شک این تخت طلا در زیر بنای مجللی قرار داشت و این بنا همان است که فردوسی آن را به معمار رومی نسبت داده است. ما این مطلب را روشن خواهیم کرد که معمار طاق کسری قطعاً ایرانی است و طاق کسری را بنا بر سنتهای ایرانی ساختهاند.
بنای دیگری را که به ساسانیان نسبت میدهند کاخ اردشیر در فیروزآباد است. این کاخ نیز در زمانی ساخته شده که اردشیر هنوز پادشاه نشده بود. بنابراین نمیتوان آن را به عنوان ساختمان ساسانی معرفی نمود.
در مغرب ایران بناهای متعدد از زمان اشکانیان موجود است. مانند کاخ الحضر و ابنیه «دورا اروپوس» در کنار فرات و کاخی که در روی ویرانههای شهر آشور ساخته شده و امروز «ماکتی» از آن نیز در موزه فردریک برلن موجود است.
بنابراین ملاحظه میشود که تعداد ابنیه دوران اشکانی آن طور که ما تصور میکنیم کم نیست. به این ابنیه باید کاخی را که اخیراً دانشنمدان شوروی در اشگآباد (عشق آباد) از زیر خاک بیرون آوردهاند اضافه نمود.
اکنون موقع آن است که ابنیه دوران بعد از هخامنشی (اشکانی – ساسانی) را با ساختمانهای دوران هخامنشی مقایسهنمائیم و جستجو کنیم به چه به علت بلافاصله پس از سقوط حکومت هخامنشی سبک ساختمان تالارهای بزرگ ستوندار با سقف افقی به کلی متروک شد و به جای آن ساختمانهای آجری با پوشش طاقهای تخممرغی شکل و گنبد معمول گردید.
کاخ آپدنه(آپادانا) تخت جمشید با تمام عظمتی که داشت مناسب با آب و هوا و سنن ایران نبود. ملاحظه فرمودید که فردوسی میگوید انوشیروان به معمار رومی گفت می خواهم کاخی بسازی که من و اعقاب من بتوانیم در آن زندگی کنیم و باد و باران نتواند بر آن گزندی برساند.
تصویر چپ: داخل کاخ سروستان در زمان بهرام گور.
در واقع بالا بردن کاخی مانند آپدنه داریوش در تخت جمشید مخارج و وقت زیاد لازم داشت. مدت زیاد طول کشید تا سنگتراشان تخته سنگهای بزرگ را از کوه رحمت جدا کردند و با زحمت زیاد آن را بالای صفه تخت جمشید رسانیدند و سپس آن را تراشیده صاف کردند و چوب بستهای محکمی فراهم آوردند و قطعات بزرگتر را در قسمت پایینتر قرار دادند و قطعات کوچکتر را از میان چوب بستها با طناب بالا کشیدند و روی قطعات بزرگ نشاندند تا ارتفاع ستون به حدود 20 متر رسید و 72 ستون به این طریق زیر سقف افقی تالار آپدنه قرار داده شد. گاهی طناب پاره میشد و خطراتی کارگران سنگتراش را تهدید میکرد و بالاخره وقتی داریوش بزرگ وفات یافت هنوز کاخ آپدنه تمام نشده بود و مدت پانزده سال شاهنشاه با قامت در تالار کوچک «تچَر» و کاخ «سه دروازه» قناعت کرد.
خشایارشا همانطور که در ضمن کتیبهای در تخت جمشید نقل کرده است ساختمانهای پدرش را تکمیل کرد و به پایان رسانید و وقتی ساختمان تالار صد ستون که بهدستور خود او شروع شده بود پایان یافت چیزی از عمرش باقی نمانده بود. داریوش و خشایارشا تمام مدت عمر خود را در تخت جمشید نگذراندند و بیشتر زمانها در شوش و همدان و پایتختهای دیگر ایران بهسر میبردند و فقط روزهای عید نوروز به تخت جمشید میآمدند تا از نمایندگان ملل تابعه پذیرایی کنند، و هدایای آنها را بپذیرند و هر کدام رابه نحوی تشویق کنند تا به وطن خود راضی برگردند. بعضی از نمایندگان از راههای بسیار دور میآمدند زیرا شرقیترین ایالت شاهشناهی گندَر (ناحیه سند) و بلخ و سغد و خوارزم و غربیترین نقطه آن مصر و حبشه و بنادر یونانی نشین آسیای کوچک بود.
پس از خشایارشا سقفهای عظیم تخت جمشید نقطه ضعف خود را نمایان ساخت. در واقع چوبی که این سقفهای عظیم را نگه میداشت مورد حمله موریانه قرار گرفته بود، با اینکه داریوش شاه خصوصاً در کتیبههایش یادآور شده است که قسمتی از این چوبها از چوب صندل است که از هند آمده و قسمت دیگر از چوبهای درخت کاج و شمشاد لبنان است.
بهعلاوه با وجود کاهگل ضخیمی که روی بام افقی قرار داده بودند گاهی باران از آن میگذشت.
با گذر زمان شاهنشاهان هخامنشی اقامت در شوش را بر تخت جمشید ترجیح دادند، چون تخت جمشید به منزله کانون خانوادگی اعقاب داریوش بود ولی مرکز سیاسی شاهنشاهی شهر شوش بود. ضمناً نقش رستم، نزدیک تخت جمشید، به صورت مکان مقدسی در آمده بود و در آنجا داریوش و خشایارشا بهخاک سپرده شده بودند و اعقاب آن ها لااقل برای زیارت آرامگاههای شاهنشاهان بزرگ هر سال یکبار به تخت جمشید میآمدند.
پس از خشایارشا، شاهنشاهان هخامنشی ترجیح دادند آرامگاههای خود را در کنار تخت جمشید در دامنه کوه رحمت در دل سنگ بتراشند زیرا در واقع دیگر تخت جمشید نیز مانند نقش رستم بهصورت مکان مقدسی مبدل گشته بود و شاهنشاه در هر نقطهای از ایران از دنیا میرفت جسد او را به تخت جمشید میآوردند و پادشاهان پیش از مرگ خود دستور میدادند آرامگاهشان را در سنگ بتراشند همانطور که آرامگاه داریوش سوم را در قسمت جنوبی صفه تخت جمشید در دامنه کوه رحمت تراشید بودند ولی این آرامگاه ناتمام ماند داریوش سوم در مشرق ایران کشته شد و معلوم نشد جسد او در چه محلی دفن گردید.
اما در همان زمان که کاخهای بزرگ تخت جمشید و شوش با سنگ برپا میشد مردم دیگر ایران در زیر خانههایی مسکن داشتند که سبک ساختمانی شان مدتی پیش از کوروش و داریوش در این سرزمین معمول بود.
آن ها خانههای خود را با طاق بیضی شکل و شبیه به گهواره از آجر میپوشاندند و این طاقها این مزیت را داشت که مورد حمله موریانه و باران و پوسیدگی قرار نمیگرفت. گاهی وقتی دسترسی به آجر نداشتند طاق را با خشت خام بالا میبردند و اگرچه طاقهای خشتی استحکام نداشت ولی لااقل خرج زیاد هم نداشت و هر وقت خراب میشد میتوانستند آن را به راحتی از نو برپا سازند.
بنابراین وقتی حکومت هخامنشی منقرض شد هنر ساختمانی ایران به حیات خود ادامه داد و پادشاهان اشگانی شهر تیسفون را به عنوان پایتخت هخامنشی انتخاب کردند و در آن کاخ عظیمی با آجر برپا کردند، و ایوان رفیعی در مقابل آن کاخ بود که کاخ اپدنه تخت جمشید میتوانست در آن گنجانیده شود و برای بالا بردن چنین ایوانی احتیاجی به برپاکردن 72 ستون 20 متری پیدا نکردند.
گهواره بیستون از گزند باد و باران و موریانه رطوبت و پوسیدگی درامان بود و با اینکه از ساختمان آن در حدود دو هزار سال می گذرد هنوز در کنار دجله که امروز بعضیها آن را میخواهند رود عرب بنامند شاهد عظمت شاهنشاهی ایران است.