اهمیت مساجد و مدارس در گسترش فرهنگ و آموزش اسلامی در ایران
با توجه به اعتبار علم و دانش و ضرورت آموختن و فراگیری مبانی قرآن مجید و اصول دین مبین اسلام در میان مسلمانان، برقراری مراکز علمی دارای سابقهای کهن است؛ قدمتی همگام و همزمان با ظهور اسلام. پس تردیدی نیست که نخستین مرکز نشر و تعلیم قرآن مجید و مبانی فرهنگ اسلامی را باید از مساجد آغاز کنیم. مسجد در حقیقت، سوای عملکرد ویژهاش که همانا عبادت پروردگار یگانه است، به دلیل گردهمایی مسلمانان، محل شناخت اسلام و سایر علوم رایج زمان میگردد. این عملکرد از همان آغاز تا به امروز همچنان مؤثر و پربار مانده است و در واقع، مدارس علمی و دینی در رابطه مستقیم با مساجد، چونان شعبههایی از هسته مرکزی دانش اسلامی که در مساجد برقرار است، تأسیس و توسعه مییابند. هم بدین دلیل است که معماری مدارس علمی در شباهت کامل با معماری مساجد اسلامی برپا میگردد و در طول گذشت ایام، مساجد و مدارس با کاربردی یکسان و مؤثر، سهمی بسزا در نشر و ترویج مبانی قرآن و اسلام دارند.
مساجد جامع و مراکز تعلیم اسلامی
در فاصله قرن اول و دوم هجری، مساجد جامع شهرهایی همانند بخارا، سیستان، بلخ، هرات، فارس و نیشابور از جمله مراکز معتبر تعالیم اسلامی بهشمار میروند و طالبان علم با اقامت دائم در این مساجد و اطراف آنها به کسب علوم دینی مشغول میشوند. اما با گذشت ایام، با توسعه علوم و فزونی جماعت طالبان تحصیل علم، اندیشه برپایی مدارس دینی و علمی در کنار مساجد قوت میگیرد و پس از مدتی، مدارس معتبری در شهرهای ایران برپا میگردد. چنانکه در قرن چهارم هجری قمری، در شهر نیشابور که از اعتبار فرهنگی ویژهای برخوردار است، مدارس عمدهای همانند مدرسه بیهقی، مدرسه صاعدی، مدرسه سعیدیه، مدرسه نظامیه و مدرسه صابونیه برپا و برقرار میگردد.
تأسیس مدارس در شهرهای ایران
هم در این قرن، در شهرهای اصفهان و شیراز، مدارس عمدهای تأسیس میگردد که با تأسف، از نام و نشان این مدارس اطلاعات چندانی باقی نمانده است. قدر مسلم، این مدارس با شیوه معماری مساجد اسلامی در ایران بنا شدهاند.
نظامیهها و اشتباهات تاریخی
عدهای از مورخین و محققین، نادانسته بنای مدارس دینی و علمی را در ایران صرفاً از زمان نظامالملک، حسن بن علی طوسی، دانستهاند؛ مدارسی که در خراسان و بغداد تحت عنوان نظامیه برپا گردید. این اشتباه از آنجا ناشی شده است که از قرن پنجم هجری، با رواج و توسعه و بنای نظامیهها در شهرهای مختلف، مدارس کهن اسلامی تحتالشعاع قرار گرفته و در اثر ویرانی و خرابی از یادها رفتهاند و سهم مساجد نیز در رواج علوم دینی نادیده گرفته شده است. در صورتی که تا قرن پنجم هجری، مساجد جامع و مدارس معتبر شهرهای خراسان، اصفهان و فارس دارای نظم و ترتیب ویژهای بوده و با عملکردی مؤثر و پربار، علمای و فقهای بزرگی در جهان اسلام از زوایای آنها برخاستهاند.
نظامیه بغداد و توسعه نظامیهها
در قرن پنجم هجری قمری، با بنای نظامیه بغداد، نمونه کاملی از مدارس اسلامی برپا و برقرار میگردد. این مدرسه که بنای آن در سال ۴۵۹ هجری قمری پایان مییابد، دارای کتابخانه معتبر، بازار و موقوفات متعددی بوده است که از محل عواید این موقوفات، مخارج تحصیل طلاب تأمین میشده است. بعد از نظامیه بغداد، در نیشابور، اصفهان، هرات و بلخ هم مدارسی تحت این نام و عنوان برپا میگردد. اما باید یادآوری کرد که تنها نظامیهها اساس و الگوی بنای مدارس دینی بهشمار نمیروند؛ چه پس از این قرن، در سرتاسر شهرهای ایران، مدارس دینی بسیاری با عناوین مختلف برپا میشود که گاه حتی اعتباری فزونتر از نظامیهها در زمینه علوم اسلامی از آن خود میسازند. از یادگارهای عمده اینگونه مدارس میتوان از مدرسه حیدریه یاد کرد. مدرسه حیدریه در اواخر قرن ششم هجری در شهر قزوین بنا میگردد و در زمان خود از مدارس عمده و معتبر بهشمار میرود. از بنای اصلی مدرسه حیدریه، هماینک تنها شبستانی آجری باقی مانده و سقف آن نیز به مرور ایام از میان رفته است. از ویژگیهای هنری این شبستان، نقوش و اشکال هندسی است که بهگونهای ماهرانه در داخل شبستان کار شده است. گذشته از آن، وجود محراب گچبریشده همراه با نقشهای رنگین، اعتبار هنری ویژهای به مدرسه حیدریه داده است.
مدارس اسلامی پس از حمله مغولها
پس از حمله ویرانگر مغول به ایران، بسیاری از مراکز دینی و علمی از میان رفت و توسعه و رشد فرهنگ اسلامی مدتی کوتاه دچار رکود و وقفه گردید. با تمامی این احوال، تلاش در بازسازی و بنای مراکز دینی و علمی دگربار آغاز شد. چنانکه در سال ۶۳۱ هجری قمری، در شهر یزد، مدرسهای تحت عنوان مدرسه ضیائیه بنا گردید. مدرسه ضیائیه دارای گنبدی از خشت خام است. اعتبار گنبد مدرسه بیشتر بدان سبب است که با توجه به شیوه ماهرانهای که در ساختمان گنبد بهکار گرفته شده است، سرفصل نوینی در بنای مدارس اسلامی دوران مغول گشوده میشود. مدرسه ضیائیه دارای گچبری و نقاشی مفصلی در داخل بنا است که در نوع خود از اهمیت خاصی برخوردار است. در سال ۷۲۰ هجری قمری، دگربار در یزد، بنای مدرسهای تحت عنوان مدرسه کمالیه به اتمام میرسد. این مدرسه دارای گنبدی خشتی با روکش آجری است. تزئینات سردر این مدرسه که دارای نقشونگار فراوان است، نشانگر تحول و رشد هنر تزئینی اسلامی در این زمان است.
مدرسه رکنیه و حسینیان
مدرسه رکنیه در یزد از دیگر مدارس معتبری است که در سال ۷۲۵ هجری قمری، ساختمان آن به اتمام میرسد. امروز تمام گنبد آن بر جای مانده که به نام گنبد سید رکنالدین مشهور است. از دیگر بناها که شامل مدرسه، رصدخانه و کتابخانه مدرسه رکنیه است، آثاری بهجای نمانده است. هم در فاصله دو قرن هفتم و هشتم هجری قمری، مدارس دیگری در شهر یزد بنا میگردد که از آن جمله میبایست از مدرسه و خانه حسینیان یاد کرد. بنای این مدرسه که متعلق به اواخر قرن هفتم هجری قمری است، با همت شرفالدین حسینی و فرزندش معینالدین اشرف از سادات حسینی برپا میگردد. گنبد خشتی این مدرسه، همراه با تزئینات داخلی گنبد، تا به حال باقی مانده است.
مدرسه امامی اصفهان
در این دوران، سوای شهر یزد که از اهمیت علمی ویژهای برخوردار است، در سایر شهرهای ایران، مدارس معتبر و عمدهای بنا میگردد. از آن جمله میتوان به مدرسه امامی در شهر اصفهان اشاره کرد. مدرسه قدیمی امامی از دو طبقه ساخته شده و دارای چهار ایوان است. در طرفین ایوانها، طاقنماهای دوطبقه برپا گردیده است. از ویژگیهای عمده مدرسه امامی اصفهان، کاشیکاری معرق مدرسه است که از نفاست و زیبایی چشمگیری برخوردار است. قدر مسلم، در فاصله این دو قرن، بنای مدارس دینی در بسیاری از نقاط ایران ادامه داشته است. با تأسف، از اغلب این مدارس تنها نامی بهجای مانده است. از ورای توصیفاتی که از این مدارس در کتابهای تاریخی به نگارش درآمده، میتوان دریافت که در بیشتر این مدارس، کاریزهایی جریان داشته و هر مدرسه دارای کتابخانهای بزرگ با کتب نفیس بوده است. از این گذشته، وجود «بیتالادویه» و دارالشفا در بعضی از مدارس دارای اهمیتی خاص بوده است. در این داروخانهها و درمانگاهها، بر طبق شیوه بیمارستانهای اسلامی، پزشکان ضمن مداوای بیماران، به تدریس علم طب نیز همت میگماشتند. مدارس اسلامی غالباً همراه با مسجد، حمام و بازار بنا میگردید که حکایت از اعتبار مدارس اسلامی مینماید.
مدارس اسلامی در قرن نهم هجری
توسعه، رونق و رواج مدارس اسلامی، دگربار با حمله تیمور و آشوب و ویرانیهای ناشی از آن، سبب نوعی توقف و رکود در کار توسعه مدارس اسلامی میشود. با این وصف، بعد از تیمور، در زمان شاهرخ، بهویژه در خراسان، جنبشی مؤثر و حرکتی نوین در احیای مدارس اسلامی شروع میشود. از نمونههای بهیادگارمانده این مدارس میتوان به مدرسه «پریزاد» در مشهد مقدس اشاره کرد. همچنین، مدرسه «دودر» که در سال ۸۴۳ هجری قمری بنا میگردد، از یادگارهای ارزنده مدارس اسلامی قرن نهم هجری قمری است. تزئینات و کاشیکاری نفیس این مدرسه، همراه با کتیبههای متعدد، نشانگر تلاش تازهای در اعتبار بخشیدن به هنر تزئینی اسلامی در این دوران است.
مدرسه غیاثیه و سایر مدارس
در این زمینه، سوای مدارس یادشده، میبایست از مدرسه «بالاسر» و مدرسه غیاثیه واقع در «خرگرد» خراسان نام برد. مدرسه غیاثیه نشانهای پراهمیت از معماری مدارس دینی و اسلامی در قرن نهم هجری است که به فاصله کمی از مدرسه «دودر»، در سال ۸۴۸ هجری قمری، در دو طبقه بنا میگردد. در کتیبه مدرسه، نام معماران مدرسه، قوامالدین و غیاثالدین، بهجای مانده است. مدرسه غیاثیه دارای چهار ایوان و سیودو حجره است. در این دوره، بنای مدارس اسلامی در سایر شهرهای ایران نیز به اتمام رسید. از آن جمله، مدرسه «بدیعیه» در هرات، مدرسه «دشتکی» در محله دشتک شیراز و مدرسه حافظیه در یزد، هر کدام به سهم خود دارای ارزش و اعتبار بودهاند.
مدارس اسلامی در دوران صفویه
مدارس اسلامی در دوران صفویه، با همت و ایمان علما و فقهای اسلامی، بهسرعت رو به فزونی و توسعه میگذارد. بهویژه شهر اصفهان که با برپایی مدارس کوچک و بزرگ، یکی از مراکز عمده نشر مبانی اسلامی میگردد. از نخستین مدرسه اسلامی معتبری که در اصفهان بنا میگردد، باید از مدرسه «ملا عبدالله» نام برد. دورتادور این مدرسه، در دو طبقه، حجراتی بنا شده است. کاشیکاری معرق پشتبغلهای غرفههای پایین و بالا، از نقطهنظر طرح و رنگآمیزی، بسیار قابل توجه و بااهمیت است. در بازار فعلی اصفهان، دو مدرسه اسلامی تا به امروز باقی مانده که به نامهای جده بزرگ و جده کوچک مشهورند. این مدارس در یک زمان و به فاصله کمی از یکدیگر بنا شدهاند، چنانکه تاریخ بنای مدرسه جده کوچک ۱۰۵۷ و جده بزرگ ۱۰۵۸ هجری قمری است. از ویژگیهای این مدارس، سوای معماری جالب و قابل توجه، تزئینات کاشیکاریشده و کتیبههایی است که توسط خطاط هنرمند و نامآور زمان، محمدرضا امامی، به نگارش درآمده است.
مدرسه نیمآورد و کاسهگران
بنای مدرسه «نیمآورد» در این زمان، در شهر اصفهان، همراه با تزئینات مفصل در سردر مدرسه، نمونههای بدیعی از هنر کاشیکاری، گچبری و مقرنسکاری را از گذشته تاکنون در خود نگاه داشته است. نمونه پیشرفت هنر تزئینی اسلامی ایران را، در کار تزئینی مدارس اسلامی، گذشته از مدرسه نیمآورد، میتوان در مدرسه «کاسهگران» که در سال ۱۱۰۵ بنا گردیده، مشاهده کرد. این پیشرفت را در مدرسه «شمسآباد» در اصفهان، مربوط به سال ۱۱۲۵ هجری قمری، که دارای تزئینات چشمگیری است، میتوان دنبال نمود.
مدرسه چهارباغ: نهایت ذوق و تجربه
در فاصله سالهای ۱۱۱۸ تا ۱۱۲۶، بنای مدرسهای بسیار پرارزش و معتبر در اصفهان شروع و خاتمه مییابد که به نام مدرسه چهارباغ مشهور است. این مدرسه نموداری از آخرین تجارب هنرمندان مسلمان و بااستعداد این مرزوبوم در زمینه معماری مدارس اسلامی و هنر تزئینی اسلامی است. معماری و تزئین گنبد و گلدستهها، ایوانها و حجرات، در نوع خود در میان ابنیه این دوران بینظیر و چشمگیر است. اما آنچه مدرسه چهارباغ را اعتباری خاص بخشیده، هنر کاشیکاری، بهویژه کاشی خشت و معرق مدرسه است. تا آنجا که کاشیکاری مدرسه چهارباغ را باید نهایت ذوق و تجربه هنر کاشیکاری زمان بهشمار آورد. ترکیب نقوش متنوع هندسی و کاربرد دقیق و حسابشده این نقوش در گنبد، ایوانها و سردر مدرسه، بیتردید بیننده را به اعجاب، تحسین و شگفتی وامیدارد. از دیگر امتیازات مدرسه چهارباغ، وجود کتیبههای متعددی است که بر روی کاشی خشت و معرق، بهوسیله نامآوران خطاط زمان به نگارش درآمده است. هنرمندانی چون عبدالرحیم جزایری، محمد مؤمن، محمد صالح اصفهانی، محمدمهدی حسینی، عبدالرحیم، محمدرضا و علینقی امامی که در مجموع، نموداری از مهارت و پیشرفت هنر خطاطی زمان را نشان میدهند.
مدرسه خان شیراز: نخستین دانشگاه اسلامی
سوای اصفهان، در این زمان، در شهر شیراز، مدرسه اسلامی عمدهای بنا میگردد که جدا از امتیازات مهم معماری و هنری، از نقطهنظر فرهنگی، در دوران خود اهمیتی شایان توجه را دارا میشود. تا آنجا که مدرسه خان شیراز را عدهای نخستین دانشگاه فرهنگ و تمدن اسلامی دانستهاند. مدرسه خان شیراز که ساختمان بنای آن در سال ۱۰۲۴ هجری قمری پایان میپذیرد، دارای یکصد حجره جهت اقامت یکصد طلبه بوده است. این مدرسه در ابتدا در محور باغی بزرگ بنا میگردد. مدرسه خان دارای حجرات دوطبقه و چهار ایوان در چهار طرف است که یکی از ایوانها مدخل و سه ایوان دیگر مدرس و محل نماز بوده است. از امتیازات مهم و هنری مدرسه خان شیراز، کاشیکاری سردر رفیع آن است که از معدود نمونههای ارزنده هنر مقرنسکاری بهشمار میرود. بالای کرباس و دهلیز ورودی مدرسه، تالار نسبتاً وسیعی است که محل درس ملاصدرای شیرازی بوده است.
مدرسه گنجعلیخان کرمان
در شهر کرمان نیز، در این زمان، مدرسه شایان توجه و اهمیتی در مجموعه گنجعلیخان، تحت عنوان مدرسه گنجعلیخان، برپا میگردد. این مدرسه، سوای اعتبار ویژه علمیاش، به دلیل کاشیکاری هنرمندانه و نفیس و کتیبه معرق به خط علیرضا عباسی، در زمره یادگارهای هنر معماری و کاشیکاری قرن یازدهم هجری قمری است.
مدارس اسلامی در قرن دوازدهم و سیزدهم
در فاصله قرن دوازدهم و سیزدهم هجری قمری، مدارس اسلامی عمدهای بنا گردید که نشانگر توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی و علوم رایج زمان است. از نمونههای معتبر این مدارس، میتوان ابتدا از مدرسه «مروی» نام برد که شامل سردر، صحن وسیع، حجرات و ایوانهای متعدد است و در ردیف یکی از قدیمیترین مدارس تهران قرار دارد. عمده تزئینات مدرسه مروی را کاشی خشت تشکیل میدهد که با توجه به رنگهای متنوع، زیبایی ویژهای به مدرسه بخشیده است.
مدرسه سپهسالار تهران
از دیگر مدارس پراهمیت تهران، باید از مدرسه سپهسالار قدیم (مدرسه استاد شهید مرتضی مطهری) یاد کرد. شهرت این مدرسه، سوای جنبههای اسلامی و علمی، به دلیل معماری و کاشیکاری بدیعی است که در مدرسه بهکار گرفته شده است. مدرسه دارای جلوخانی وسیع، گنبد و دو مناره زیبای کاشیکاریشده است. حجرات دوطبقه با ستونهای سنگی بسیار زیبا و شبستان وسیع مدرسه، رویهمرفته چشماندازی زیبا به وجود آورده است. این مدرسه را باید در ردیف مدارس اسلامی نمونه قرن سیزدهم هجری قمری بهشمار آورد.
مدرسه آقا کاشان
در قرن سیزدهم، مدرسه اسلامی معتبر دیگری در شهر کاشان بنا میگردد که در نوع خود از امتیازاتی ویژه برخوردار است و از نقطهنظر معماری، در ردیف ارزندهترین بناهای قرن سیزدهم بهحساب میآید. این مدرسه که به نام مدرسه «آقا» مشهور است، دارای گنبدی عظیم و دو مناره کاشیکاریشده زیبا است. از ویژگیهای مدرسه آقا، بنای شبستانهای زمستانی و سرپوشیده در طبقه دوم بنا است. صحن مدرسه دارای حجراتی زیبا است.
نتیجهگیری و چشمانداز آینده
در پایان، قابل ذکر و توجه است که شمار مدارس اسلامی در ایران بسیار بیش از آن است که در این مرور و بررسی بدانها اشاره شد. بدیهی است بررسی مدارس اسلامی در شهرهای ایران، نیاز به پژوهشی گسترده و پردامنه دارد. امید است که به یاری خدا، در آینده بتوان با امکاناتی بیشتر، به بازشناختن سایر مدارس اسلامی اقدام کرد و سوای ارزشهای هنری، جنبههای معنوی و اسلامی این مدارس را همراه با شرح حال فقها، عالمان و دانشمندانی که از زوایای این مدارس برخاستند، به رشته تحریر درآورد.
منبع: فصلنامه هنر، شماره ۴