معماری مساجد ایران؛ سیر تحول، ویژگیها و جلوههای هنر اسلامی
معماری مساجد ایران؛ راهی بهسوی ملکوت
پدیدآورنده: محمدکریم پیرنیا
مقدمه
اولین بار که رسول خدا (ص) پا به مدینه گذاشت، مسجد نخستین، مسجدی بود بسیار ساده و مالامال از روحانیت و صفا. اصحاب پیامبر سنگهای بزرگ را میشکستند، سنگ لاشه تهیه میکردند، به دست حضرت میدادند و پیامبر خدا (ص) با دستهای خود سنگها را روی هم قرار میداد. بدین ترتیب، یک چهاردیواری ساده که ارتفاع دیوارهایش به اندازه قد یک انسان معمولی یا کمی بیشتر بود، با سنگ لاشه معمولی و بدون ملات، با تلاش رسول خدا (ص) و اصحاب ساخته شد.
مسجدی در محوطهای نزدیک به ۷٫۵ در ۸٫۵ متر. این مسجد در مواقع عادی نیازی نداشت که سرپوشیده باشد، مگر در سرمای زمستان یا گرمای آفتاب تابستان. در این مواقع، سقف مسجد را با حصیر یا پوست چهارپایان میپوشاندند.
بدیهی است پوشش محوطهای ۷ تا ۸ متری بهسادگی انجامپذیر نبود. به همین دلیل، تنه خشک نخلی یافتند و در وسط محوطه گذاشتند تا حافظ و نگهدارنده پوشش سقف باشد. پیامبر خدا (ص) اغلب هنگام ارشاد اصحاب، بعد از اقامه نماز، به این ستون تکیه میداد؛ اما بعدها که منبری به مسجد آوردند و حضرت دیگر به ستون تکیه نداد، ستون در دوری پیامبر نالید و در تاریخ به نامهای ستون حنانه، عمود حنانه و ستون نالنده معروف گشت.
شاید پارهای حیرت کنند که چگونه چوب و سنگ میتوانند ناله کنند. پاسخ از دیدگاه عرفانی بسیار روشن و واضح است. خانهای در دوری کسی که سالها در آن زندگی کرده و با آن مأنوس بوده است، رو به خرابی و مرگ میرود. پا به خانه که میگذاری، انگار از در و دیوار آدم میپرد.
این ستون وسط مسجد برای آن بود که فرشی روی آن بیندازند و از دو طرف بتوانند با تیرکهای کوچکتر، روی آن را با حصیر یا پوست شتر و گوسفند بپوشانند؛ آن هم برای مواقعی که لازم بود مسجد سرپوشیده باشد. در مواقع غیرضروری، مسجد همچنان بدون پوشش میماند.
معماری نخستین مسجد
معماری نخستین مسجد اینچنین شکل گرفت. مدتی بعد، در کنار مسجد محوطهای را صاف و هموار کردند تا وقتی جمعیت زیاد میشد، بتوانند در آن محوطه جای گیرند؛ محوطهای که بعداً حیاط مسجد جای آن را گرفت.
از سوی دیگر، عدهای از اصحاب پیامبر که تحمل دوری رسول خدا (ص) را نداشتند و دوست داشتند همواره در کنار پیامبر باشند، مجاور مسجد اقامت کردند. برای آنان نیز مکان سرپوشیدهای مجاور مسجد ساختند که به آن «صفه» میگفتند. «صفه» معرب «چفته» است، به معنی مکانی سرپوشیده و طاقدار که هنوز هم به اینگونه سرپوشیدهها در خراسان «چفته» میگویند. در این مکان، اصحاب مستمند، یاران پاکباخته و بااخلاص پیامبر خدا (ص) سکونت گزیدند. آنان هیچ نداشتند جز عشق به خدا و رسول خدا و «صفه» جایگاه چنین یاران باایمانی شد.
تأثیر صفه در معماری مساجد ایران
«صفه» بعداً مورد تقلید قرار گرفت، بهویژه در ساختمان مساجد اسلامی ایران. چنانکه مشاهده میشود، اغلب مساجد در اطراف، سایهبانها و سرپوشیدههایی دارند؛ یا بهصورت ایوان یا «گرذج»هایی که طاقنماهای سایهداری هستند، یا رواقهایی که دور تا دور مسجد میگردند. این عناصر دقیقاً از بنای نخستین مسجد نبی الهام گرفتهاند. مسجد نبی در اوایل ظهور اسلام، در ایران بهجا و شایسته مورد تقلید قرار گرفت. نمونه جالب آن، مسجد جامع فهرج است که در قرن اول هجری در ایران بنا گردید؛ با بهرهگیری از تجارب معماری کهن این سرزمین و طرح مسجد نبی. این مسجد دارای شبستانی در جهت قبله و سرپوشیدههایی در اطراف است. حیاط بسیار ساده و کوچکی دارد و با وجودی که هیچ تزئینی ندارد، در ردیف یکی از بهترین نمونههای مساجد قرن نخست هجری در ایران است.
نمونههای اولیه مساجد ایران
بعد از جامع فهرج، میبایست نامی از «تاریخانه» دامغان برد که کمی مفصلتر است. تنها دلیل آن، نیازی است که به اماکن وسیعتر برای اقامه نماز احساس میشده است. ناگفته نباید گذاشت که مسلمانان برای اقامه نماز جمعه و نماز دو عید بزرگ، ناگزیر بودند از محلهای سرباز استفاده کنند، چون امکان بنای سرپوشیدههایی در اماکن وسیع و گسترده وجود نداشت.
در ابتدای ظهور اسلام در ایران، ایرانیان مسلمان هیچ اشکالی ندیدند که نماز را در معابد نیاکان خود که خدا را به نام دیگری پرستش میکردند، برگزار کنند. به همین دلیل، بهسرعت معابد را تعمیر کردند یا اگر خراب نشده بودند، تغییراتی در آنها دادند و برای مسجد و عبادت خدا آمادهشان ساختند.
تحول معابد به مساجد
این تغییر و تحولات به گونههای مختلف انجام یافت. یکی از این شیوهها، استفاده از بناهایی همانند مساجد چهارطاقی، مثل مسجد یزدخواست بود که بنایی چهارطاقی و دارای آتشکده بوده است. مسلمانان ایرانی ابتدا دیوار رو به قبله این چهارطاقی را بستند و در آن محرابی برپا ساختند و سایر قسمتهای چهارطاقی را نگاه داشتند؛ مثل حیاط و اتاق خادم. سپس قسمتهایی به آن اضافه کردند. با تأسف، قسمتهای مهم و عمده این بنا هماینک از میان رفته است، اما مدارک و طرح نقشهاش در کتابهای مختلف و مهمتر از همه در کتاب «سیر» باقی مانده است.
در سایر جاها، ایوانهای بزرگی که دارای طاق و سایهبان بودند و همانگونه که یاد شد، به آنها چفته میگفتند و هیچ در و پنجرهای نداشتند و تنها سرپوشیدههایی برای جلوگیری از باد و باران و آفتاب بودند، به مسجد تبدیل شدند. نمونههای زیادی از آنها در خراسان و فارس یافت میشود. از آن جمله میتوان از مسجد «فردوس» نام برد که هنوز درگاه قدیمی آن، که بهصورت محراب نگاه داشته شده و کمی نسبت به قبله انحراف دارد، باقی است. همچنین مسجد نیریز که اگرچه بنایی قدیمی نیست، اما طرح آن از مساجد اولیه گرفته شده و ایوانی بسیار ساده رو به قبله دارد؛ یا مسجد علیشاه، یا ارک علیشاه در تبریز، که ایوان بزرگی داشته، مسقف بوده و یکی از بزرگترین فضاهای مسقف در معماری اسلامی ایران به شمار میرود.
تاجالدین علیشاه خود معمار بود. وقتی قصد کرد این مسجد را بسازد، دستور داد دهانه آن را تا آنجا که ممکن است، بزرگ بگیرند. پس از بزرگترین دهانه در معماری زمانش پرسید. در پاسخ به او گفتند بزرگترین دهانه، دهانه دژ طاق کسری است که ۲۴ گز، یعنی ۲۵ متر و خردهای است. گفت: «پس چهار دهانه مسجد را بزرگتر بگیرید.» گفتند: «امکان ندارد.» گفت: «چگونه است که آنان که مسلمان نبودند، ساختند و ما که مسلمان هستیم، نتوانیم بسازیم؟» پس دهانهای اینچنین بزرگ و بیهمانند در نظر گرفته میشود که بعد از اتمام بنا، حیرت همگان را برمیانگیزد. دهانهای در حدود ۲۸ گز، یعنی ۳۰ متر و خردهای، که با تأسف سقف بنا در همان زمان فرو میریزد.
منظور این است که در هوای سرد آذربایجان، به دلیل آنکه میبایست مسجد جای بیتکلف و آزادی باشد، در قرن هشتم بنایی با آن عظمت برپا میشود؛ اما بیهیچ در و پنجرهای، با ارتفاعی در حدود ۴۵ یا ۴۶ متر و با طاقهایی در دو طرف محراب، با دو دهانه بزرگ، تنها برای آنکه آفتاب در ایام زمستان بتواند به داخل بتابد. این شیوه در آذربایجان مورد تقلید قرار میگیرد و اغلب مساجد به همین شیوه، در اندازههای کوچکتر، ساخته میشوند؛ همانند مساجد میناب، مراغه، ملا رستم، مهرآباد و نمونههای بسیار دیگر که محراب در وسط قرار میگیرد و در دو طرف، دو درگاه بدون پنجره ساخته میشود.
مساجد شبستانی
اما سادهتر از این گونه مساجد، مساجد شبستانی است که در ایران دارای سابقهای کهن است. تردیدی نیست که معماری ایران، معماری درونگراست؛ آن هم به دلیل شرایط جغرافیایی، بهویژه در مناطقی که مناظر طبیعی وجود نداشته و بادهای نامناسب زیاد بوده است. برای حفظ آب و درخت و گل، چون قادر نبودهاند محوطهای وسیع را سبز و خرم نگاه دارند، همانند ایجاد جنگلی مصنوعی در امروز که تجربه چندان موفقی نیز به شمار نمیرود، کار را برعکس میکردند. بدین ترتیب که با ایجاد یک منظره دستساز و برپایی بنا دور تا دور این منظره، یک آغوش گرم و بسته ایجاد میکردند؛ برخلاف معماری در شرق و غرب ایران که معماری برونگراست و بهگونهای قفس گشاده، میتوان از شبکههای آن اطراف را تماشا کرد.
معماری درونگرا به حل چنین مشکلی در مناطق خشک پرداخته است. بهطور مثال، اگر میخواستند در منطقهای همانند ماهان کرمان، در آن بیابان خشک، بنایی برونگرا ایجاد کنند و در اطراف آن باغ و سبزه برپا کنند، تا چه اندازه مشکل ایجاد میشد و به عبارتی دیگر، ناممکن به نظر میرسید. اینچنین است که با ایجاد منظرهای دستساز در وسط بنا، در آن بیابان خشک، بنای شاه نعمتالله ولی را با آن همه موفقیت و زیبایی برپا ساختند؛ نهتنها به دلیل زیبایی، بلکه به دلیل ایجاد سایه، جلوگیری از بادهای نامناسب و فراهمکردن راحتی و آسایش.
معماری درونگرا در مساجد
معماری اغلب مساجد در این مناطق، معماری درونگراست. این شیوه از معماری در زمانهای بعد در ایران رایج و متداول گشت. برخی میاندیشند که بعد از ظهور اسلام، به دلایل حفظ حجاب و رعایت موازین اسلامی، معماری درونگرا رایج گردید؛ در صورتی که اینگونه معماری در ایران سوابق کهن دارد. معماری تخت جمشید درونگراست؛ حیاطی است که اطراف آن سرپوشیدههایی برپا شده است. بناهای اشکانی و ساسانی نیز بدینگونهاند. حتی بناهایی که در وسط باغی برپا شدهاند، شیوه درونگرا دارند؛ همانند کاخ ساسانی سروستان در فارس که با آنکه ابتدا در مرکز باغی وسیع برپا شده، دارای حیاط بستهای است که اطراف آن اتاقهایی رو به حیاط ساخته شده است. نمونههای بسیار دیگری نیز در باغهای دیگر وجود دارد که تا قرن پیش ساخته شدهاند و در آنها این شیوه از معماری رعایت شده است؛ مثل باغ ارم شیراز که پشت بنا، حیاطی وجود دارد که زندگی خصوصی در آن، با وجود دیدهشدن مناظر باغ، حفظ شده است؛ یا باغ مزار کاشان که معماری داخل باغ کاملاً درونگراست و با تأسف، سالها پیش اداره اوقاف حیاط بنا را از میان برد.
این درونگرایی در معماری مسجد و مدرسه و کاروانسرا بهگونهای جدی و پیگیر دنبال میگردد که در نوع خود نعمت بزرگی به شمار میرود. بهطور مثال، در معماری مدارس قدیمی که معماری درونگرایی دارند، باید دید چه امتیازاتی وجود دارد. عدهای طلبه در محیطی میخواهند درس بخوانند و به جایی آرام نیاز دارند. در ضمن، محیطی لازم دارند که بتوانند با یکدیگر ارتباط داشته باشند و بحث و مجادله کنند. پس مناسبترین نوع معماری در رابطه با نیازهای یادشده، در معماری مدارس قدیمی به مورد اجرا درمیآید.
معماری پرارزشی همانند مدرسه خان شیراز، در اطراف یک حیاط مصفا و زیبا، حجرهها و ایوانهایی برپا میگردد. طلاب در صفههای جلوی حجرههایشان با یکدیگر به بحث و درس میپردازند. زندگی خصوصی آنها نیز داخل اتاقهایشان حفظ میشود. در اطراف بنای مدرسه، باغ بزرگی احداث میشود که طلاب در قسمت نیمطبقه کمرپوشی که مخصوص خواب و مطالعه آنها ساخته شده است، با استفاده از پنجرهای که رو به باغ باز میشود و پنجرهای که به داخل حجره باز میشود، هم از منظره باغ استفاده میکنند و هم زندگی خصوصیشان حفظ میشود. کار ماهرانه و زیبایی که بیتردید باید درباره آن کتابی خاص نوشت. این درونگرایی در معماری مساجد اولیه شبستانی این سرزمین، با سادگی و زیبایی چشمگیری رایج گردید.
بسط و گسترش مساجد در زمان ابومسلم خراسانی
بسط و گسترش بنای مساجد اسلامی ایران، مربوط به زمان ابومسلم خراسانی میشود. بعد از قیام ابومسلم، وی دستور داد تا در تمام شهرهای بزرگ ایران، حتی شهرهای کوچکی همانند نائین که در آن موقع شهر بزرگی محسوب میگردید، مساجد بزرگی بنا کنند. از آن جمله آمده است که در نیشابور، مسجدی بنا گردید که هشت جریب زیربنا داشته و شش هزار نفر زیر آن نماز میگزاردند. این رقم اغراقآمیز به نظر میرسد؛ زیرا با توجه به ستونهایی که برای نگاهداشتن پوشش چنین فضای گستردهای لازم بود، پایههایی به ابعاد ۳ گز در ۳ گز و یک متر، بنایی عجیبوغریب به نظر میرسد؛ بهاندازه یک شهر. حتی اگر شش هزار نفر نبودند و ششصد نفر بودند، باز هم برپا کردن چنین محوطه بزرگی ممکن نبوده است.
با این حال، نمونههای بسیاری از مساجد زمان او را میتوان نام برد؛ مثل مسجد جامع ساوه و مسجد جامع یزد که باز هم با تأسف ویران شده است، ولی خوشبختانه «سیر» طرح جامع و کامل آن را در کتابش ارائه کرده است. این طرح شامل حیاط میانی، یک شبستان سهدهانه در یک سوی مسجد، سهدهانه در سوی دیگر و در میانه مسجد نیز یک سردرِ بزرگتر از سردرهای طرفین بوده که محراب در آن قرار داشته است. روبهروی صفه و ایوان بزرگ نیز ورودی قرار داشته است؛ طرحی کاملاً همانند مسجد جامع اصفهان که هماینک نیز وجود دارد.
یا مسجد جامع ابرقو که تا امروز بسیار خوب باقی مانده است. هرچند این مسجد را کمرپوش نکردهاند و دوطبقه ساختهاند، اما پایههای خشتی مسجد هنوز باقی است و ایوانی که محراب در آن بوده نیز حفظ شده است. با وجودی که شبستان بزرگی پشت آن بنا گردیده، دهانهای که به شبستان باز میشود، همان دهانه ایوان قدیمی است. اینگونه مساجد شبستانی که در اغلب شهرهای ایران برپا گردیدهاند، دارای شیوهای ساده و زیبا هستند و هماینک نیز با مشاهده چند نمونه از این مساجد، با تمامی الحاقاتی که در دورههای بعد به آنها اضافه شده، میتوان از ورای معماری آنها به چگونگی معماری مساجد شبستانی در این سرزمین پی برد.
تکامل مساجد شبستانی
مساجد شبستانی در ابتدا منحصر به دو ایوان بودهاند: ایوان ورودی و ایوان اصلی که محراب در آن قرار داشته و در محور مسجد بنا میشده است. به همین دلیل، استدلال آنانی که میگویند در قرن ششم، در زمان سلجوقیان، مساجد چهارایوانی شدهاند، بیپایه و منطق است؛ چراکه ما در هر زمان، مساجد دوایوانی، سهایوانی و نیز چهارایوانی و حتی یکایوانی داشتهایم. به این ترتیب که همواره ایوانی که در محور بوده، دارای دهانهای بزرگتر از سایر دهانههای ایوانهای طرفین بوده است؛ شیوهای که حتی در شبستانهای کاخ شوش نیز دنبال شده است. تنها یکنواختی را در تخت جمشید میتوان دید، ولی در سایر بناهای تاریخی ایران، رعایت این شیوه را آشکارا میتوان مشاهده کرد.
در مساجد شبستانی ایران، پوشش فضاهای مسقف گاه با طاق بوده و گاه با چوب پوشش میشده است. بهمرور زمان، تغییرات تازهای در ساختمان مساجد داده میشود؛ از جمله بنای گنبد که وارد مساجد میشود. در مسجد جامع اصفهان، در زمان سلجوقیان، خواجه نظامالملک چند دهانه وسط را خراب میکند و بهجای آن گنبد میسازد؛ روبهروی ایوان بزرگ «صفه صاحب» که مربوط به زمان صاحب بن عباد است. البته حالا دهانه آن بسیار بزرگتر شده، چراکه دهانههای اطراف را برداشتهاند و با دهانه اصلی ادغام کردهاند؛ ولی صفه مقابل، یعنی صفه درویش، همچنان در اندازه اولیهاش باقی مانده است.
ورود گنبد به معماری مساجد
گنبد اینچنین وارد مسجد میشود. بعضی مساجد را حتی به شیوه چهارطاقی و گنبدی ساختند؛ مثل مسجد جامع بروجرد که ابودلف عجلی در زمان بنیعباس، هارون، مأمون و معتصم، وقتی حاکم منطقه «کره» که به زلفآباد مشهد امروز معروف است، بود، به شخصی به نام «همونی» که اهل محل به او «همومی» میگویند و از سوی عجلیها حاکم بروجرد بوده، مأموریت میدهد تا بنایی در شهر بروجرد بسازد. نام این شخص در کتیبهای که سالها پیش در مسجد پیدا شده، خوانده شده است. عدهای معتقدند که در محل بنای جامع بروجرد، پیش از بنای مسجد جامع، آتشکدهای وجود داشته است؛ اما مطالعات بعدی نشان میدهد که در زمان بنای مسجد جامع بروجرد، بنایی در آن محل وجود نداشته و تنها با استفاده از مصالح یک بنای تخریبشده، مسجد را برپا کردهاند.
در اینگونه معماری مسجد که عبارت از یک گنبد با یک دهانه بزرگ در وسط و دو دهانه کوچکتر در دو طرف بوده است، همواره جهت قبله بسته میشده است. از اینگونه مساجد میتوان از مسجد گلپایگان یاد کرد، با گلدستهای که در کنارش ساختهاند؛ یا دوازدهامام یزد که هرچند مسجد نیست، ولی مکان مقدسی است که در آن نماز میخوانند؛ یا مسجد جامع بروجرد؛ و یا مدرسه حیدریه قزوین که عیناً همین طرح را در آن میبینیم؛ یعنی گنبدی با یک دهانه بزرگ در وسط و دو دهانه کوچک در دو طرف، با رواقهایی دور تا دور حیاط مسجد. شاید چون بنا مدرسه بوده است، حجرههایی پشت آن برپا بوده که امروز ویران شدهاند.
اتصال گنبد به شبستان
گنبد ابتدا بهصورت آزاد یا منفرد، خود مسجدی مستقل بوده یا بهصورت مسجد جامع اصفهان، در مسجد ترکیب شده است؛ آن هم ابتدا بهصورت آزاد. بدین ترتیب که چند دهانه را خراب میکردند و گنبد را میساختند و بعد از ایوان، وارد گنبد میشدند. در زمانهای بعد، گنبد را به مسجد متصل کردند. در قرن هشتم، شبستانها با زدن چند طاق به گنبد متصل شدند و گنبد در وسط شبستان قرار گرفت.
در بعضی از مساجد، همانند مسجد جامع زواره، که گدار معتقد است از ابتدا چهارایوانی بوده است، دقتی در شکل معماری نخستین مسجد نشده است. این مسجد در ابتدا بنایی کشیده و تنبیوار، روبهروی گنبد، داشته که از یک طرف آن وارد میشدند و از طرف دیگر خارج میشدند و سقف، موازی با طول مسجد و صف نماز پوشش داده شده بود. نمونه زنده این نوع از معماری مساجد گنبدوار شبستانی را هماینک میتوان در مسجد سرکوچه محمدیه، نزدیک نائین، دید. این مسجد دو طاق بلند و باریک دارد که قسمت جلوی آن مردانه و قسمت عقب آن زنانه است. این دو طاق موازی با محراب، در دیوار طولی مسجد برپا شدهاند؛ یعنی دهانه عمود بر قبله نیست، بلکه موازی با دیوار محراب است. یک دهانه دیگر نیز پشت آن قرار دارد که مربوط به قسمت زنان است. سقف نیز به دلیل دهانه کم، بهراحتی بسته میشده است.
معماری طنبی
در بنای «طنبی»، اتاقها از سقف نور میگیرند یا از ارتفاع بالای دیوارها. این شیوه نیز در معماری مساجد ایران رایج گردید. بهطور مثال، در مسجد جامع یزد، دو طرف گنبد سید رکنالدین و ایوان جلوی آن، جماعتخانههایی به آن اضافه کردند. بعد از بنای جماعتخانهها، دو طنبی بلند و کشیده، موازی با ایوان، در طرفین جماعتخانهها ساخته شد که بعداً به گنبد وصل شدند و ترکیب بسیار زیبایی پیدا کردند. با آنکه بنای طنبیها مربوط به زمانهای بعد از بنای مسجد است، تلفیق بسیار زیبایی ایجاد شده است.
تلفیق بناها در مساجد
مساجد اسلامی ایران مالامال از هنر و ابتکارند، بهویژه در زمینه تلفیق بناهایی که در دوران مختلف به آنها اضافه گردیدهاند. بهطور مثال، در مسجد جامع اصفهان، با آنکه از صدر اسلام تاکنون مرتباً به بنای آن اضافه گردیده، یک مورد نامتناسب دیده نمیشود. بناها را چنان خوب در هم تلفیق کردهاند که انسان از دیدن آن به شگفتی میافتد. تنها موردی که زشت است و به بنای مسجد لطمه وارد آورده، پیشخوانی است که در زمان ما ساخته شده است. در بیرون مسجد، با بتنآرمه چیزی ساختهاند با طاقهای دروغین که اصلاً متناسب با بنای کهنی مثل مسجد جامع اصفهان نیست. دلیل آن هم واضح است: در گذشته، از سر خلوص و برای رضای خدا، تلاشی انجام میگرفت؛ اما در زمان ما این مسئله مطرح نبوده و تنها برای اینکه کاری کرده باشند، این ناهماهنگی را به وجود آوردهاند.
پیشتر، یک بنا یا معمار که در مسجد کار میکرد، تمام نیرو، استعداد و ایمانش را به کار میبرد؛ دنبال پول و تظاهر نبود و میخواست برای آخرت خود توشهای فراهم آورد. پس هنرش را با خلوص و ایمان در مسجد به نمایش میگذاشت.
تحول مساجد دوایوانی
در زمانهای بعد، مساجد دوایوانی متحول شدند؛ بدین ترتیب که از دهانه شرقی و غربی، دو یا سه دهانه برداشتند و بهجای آنها، دو ایوان بزرگ با دو راهرو بنا کردند؛ مثل مسجد جامع اصفهان که دو ایوان شرقی و غربی، استاد و شاگرد، را به این ترتیب اضافه کردند. هنوز پایههای مسجد قدیمی شبستان یکنواخت در ایوانها موجود است.
یا مثلاً مسجد جامع ساوه که یک طرف آن گنبد است، با یک ایوان بزرگ در سمت راست؛ وقتی وارد میشوی، یک ایوان بزرگ سرپوشیده دیگر، بدون گنبد، در آن بنا شده است. این مسجد دوایوانی است. بنابراین، هیچ دلیل خاصی در دست نیست که حتماً در دورانی، مساجد چهارایوانی شده باشند. هیچیک از مساجد اسلامی ایران در آغاز چهارایوانی نبودهاند.
در معماری مساجد ایران، اساس، نیاز و ابتکار بوده است. ما در ایران مسجدی هم داریم، مثل مسجد ترکان در یزد، که اصلاً چهارصفه است؛ مثل خانههای چهارصفهای، با چهار ایوان در چهار طرف و محوطهای در وسط که یک نیمگنبد دارد و وسط آن سوراخ است. حیاطی که نصف آن پوشیده است. این هم طرحی قدیمی و ابتکاری است که وارد بنای مساجد میشود. نمونههای این طرح را نیز بسیار داریم؛ در اردستان و اطراف اصفهان. از این نمونه مساجد، سیر به تفصیل در کتابش یاد کرده است.
حیاط و شبستان در مساجد
حیاط و شبستان که اجزای اصلی تشکیلدهنده مسجد بودند، اگر در مواردی امکان ایجاد صحن نبود، پشتبام را مسطح میکردند و بهجای صحن، از آن استفاده میکردند؛ برای شبهای تابستان یا روزهای آفتابی زمستان. نمونه آن مسجد ملا عبدالخالق یزد است که مسجدی طنبی است. یک شبستان طنبی بلند دارد که طرفین آن صفهها و غرفهها بنا شدهاند. قسمت پایین آن مردانه و قسمت بالای آن زنانه است و طرح بسیار زیبایی دارد.
این مسجد در قرن ششم، در زمان اتابک یزد، ساخته میشود و بعد، در زمان زندیه، ملا عبدالخالق نامی با حفظ امانت کامل، این مسجد را تعمیر میکند، بدون آنکه لطمهای به بافت اصلی مسجد وارد آورد. این مسجد واقعاً زیباست، بهویژه از لحاظ کاربندی سقفها. سقف مسجد مسطح است، با وجودی که دهانه بسیار بزرگی در وسط بنا شده و نسبت به غرفههای طرفین که کوچکاند، زمینه اصلی را تشکیل داده است. در این مسجد، چون صحن وجود نداشته یا اگر صحن داشته، از میان رفته و به کوچه تبدیل شده است، پشتبام مسجد را مسطح کردهاند و بهصورت صحن از آن استفاده میکنند.
شبستانهای باز و آزاد
بنای شبستانهای باز و آزاد، همچون مساجد صدر اسلام، از شیوههای اصیل معماری مساجد این سرزمین است. حتی در مناطق سردی مثل همدان و تبریز، این شبستانها آزاد بودند و همه میتوانستند از هر دو طرف به مسجد وارد شوند. در و پنجره نداشتند و اغلب دارای پنج تا شش ورودی و خروجی بودند؛ مثل مسجد جامع نائین که حیاط آن کوچکتر از امروز بوده است. مشاهده میشود که این مسجد دارای شش در بوده: دو در در طرف غربی، دو در در طرف شرق که حالا بسته شدهاند و دو در در طرف شمال.
یا مسجد جامع اصفهان که دارای هفت تا هشت در بوده است. حتی کنار گنبدها نیز درهایی وجود داشته که بعداً بسته شدهاند. نداشتن در و پنجره بیشتر به این دلیل بوده که مسجد، همه زندگی مردم بوده است. مسجد تنها برای نماز مورد استفاده قرار نمیگرفت؛ قضاوت و کارهای اجتماعی نیز در مسجد انجام میشد. پس مسجد نمیتوانست بسته باشد؛ مسجد امکانی همگانی بود.
عناصر جدید در معماری مساجد
در معماری مسجد ایران، بعدها عناصر تازهای وارد شدند. یکی به اسم گرمخانه؛ یعنی برپایی شبستانهای ستوندار، اما با دهانههای بسته که مخصوص زمستان بود.
دیگری وضوخانه. وضوخانهها پیشتر در پرستشگاهها به اسم «پتسیاو» و «پادیاو» معروف بودند؛ مکانی که جماعت خودشان را در آنجا تمیز میکردند. همان چیزی که بعدها توسط معماران مسلمان ایرانی به اسپانیا و سایر نقاط دنیا رفت و به نامهای «پاسیو» و «پاشیو» معروف گردید.
از نمونههای خوب آن، باید از تپه میل ورامین یاد کرد که برخلاف نظر پارهای که معتقدند آتشکده بوده، یک معبد مهری است که در جلوی آن پادیاو قرار دارد. این مکان دارای حوض یا جوی روانی بوده است؛ چون در مناطق کویری آب روان وجود نداشته، زمین را تا بدانجا میکندند که آب بهصورت یک جوی سرباز درمیآمد. اطراف آن را درخت میکاشتند و بهصورت گودالباغچه درمیآوردند. حتی در جاهایی که احتیاج به ایجاد گودال نبود و آب روی زمین بود، باز هم کمی زمین را گود میکردند تا منظره ایوان و ساختمان را سد نکند.
در آنجا مردم دست و رو میشستند و غرفههایی بود که لباس سفید خود را در آنجا میپوشیدند و وارد پرستشگاه میشدند. همانند این پادیاو، بعداً وارد مساجد شد. از آن جمله، در مسجد جامع یزد، جلو منار و سردر این مسجد، گودالباغچهای بود که در پایین آن آب میگذشت و حوضی داشت که بعداً روی آن بسته شد. مرحوم وزیری، وقتی مسجد را تعمیر میکرد، روی آن را پوشانید که حالا بهصورت انبار درآمده است. یا در مسجد ملک کرمان که چنین مکانی وجود داشته و بعداً آن را پوشانیدهاند. همچنین در مسجد جامع کرمان که در حفاریها چنین مکانی پیدا شد.
در بعضی از مساجد، این وضوخانهها بهصورت حوضخانه بودهاند که اغلب هم از دو مکان تشکیل میشدهاند: زنانه و مردانه؛ مثل مسجد جامع قزوین، یا مسجد جامع سمنان که حوضخانهای دارد با چهار ستون در چهار طرف آن و سقفی که عموماً باز است و مردم در اطرافش میآمدند و وضو میگرفتند.
در بعضی از مساجد، حوضخانه داخل مسجد و در وسط آن بنا میشده است که نمونههای زیادی دارد؛ همانند مساجد سمنان یا مسجد بروجرد که وضوخانه در وسط مسجد بنا شده است. این حوضخانه هم فضای مسجد را مرطوب میکرده، هم زیبا بوده و هم برای گرفتن وضو از آن استفاده میشده است. یا مسجد جامع ورامین که حوضی در وسط دارد و یک حوض در جلوی سردر؛ البته هر دو حوض کوچک هستند.
سایهبانها و کتابخانهها
علاوه بر اینها، باید سایهبانهای مساجد را مطرح کرد که در یک طبقه یا دو طبقه، پیرامون مسجد یا در فاصله ایوانها برپا میشدهاند. گاه بهصورت رواق، با یکدیگر راه پیدا میکردند و زمانی فقط بهصورت سایهبان بودند که زیر آن مینشستند و با هم بحث میکردند یا زیر آن نماز میخواندند. این شیوه سابقهای کهن دارد و در مسجد فهرج و تاریخانه دامغان نیز میتوان این سایهبانها را مشاهده کرد.
در زمانهای بعد، کتابخانه نیز به مسجد اضافه شد، همراه با اتاق خادم یا خانه امام مسجد. خانه امام مسجد عموماً خانه کوچکی بود که یا در پشتبام مسجد بنا میکردند یا در طبقه همکف.
شیوه جفت در معماری مساجد
از عمدهترین ویژگیهای مساجد اسلامی ایران، باید از شیوه «جفت» یاد کرد. معماران مسلمان ایران، برای آنکه معماری مساجد سنگین باشد، چه در مساجد ایوانی، چه مساجد گنبدی و چه مساجد شبستانی، شیوه جفت و قرینه کامل را رعایت میکردند تا کسی که به مسجد وارد میشود، تنها نگاهش به یک نقطه معطوف شود: محراب.
این شیوه نهتنها در مسجد، بلکه حتی در اماکنی که میخواستند تشریفات سنگین برگزار کنند، رعایت میشد؛ برخلاف منازل مسکونی که سعی میکردند پاجفت باشد، یعنی متنوع باشد.
بهطور مثال، در کاخ سروستان فارس، در وسط یک گنبد بنا شده و در یک طرف آن اتاقی مربعشکل و در طرف دیگر اتاقی بسیار کشیده وجود دارد که سفرهخانه و نهارخوری است. یک طرف ایوان دارد، یک طرف حوضخانه و یک طرف سرسایه. دارای دو اتاق خواب است که هر کدام جای خواب معینی دارد؛ برای یک نفر یا دو نفر. حمام دارد و حتی تعجبآور است که مستراح، که عموماً دور از ساختمان بنا میشده، در داخل ساختمان بنا شده است. یک آبدارخانه نیز دارد که به آشپزخانه راه پیدا میکند.
نمونه این بنا در چهلستون قزوین مشاهده میشود که اینک موزه است. با آنکه بنا از بیرون قرینه کامل است، داخل بنا تنوع بسیار دارد. یک طنبی کشیده و دراز دارد، با دوازده در. در چهار گوشه آن، چهار اتاق است که هم از لحاظ ابعاد متفاوتاند و هم از نظر شکل. یک اتاق مربع است، دو گز و چارک در سه گز و چارک، که دارای پله است. یک اتاق هشتگوش است، سه گز در سه گز. اتاق دیگر نیمهشت است، دو گز و نیم در سه گز و نیم. اتاق دیگر گوشهپخ است که فقط گوشهاش پخ است، چهار گز و چارک کم در سه گز و چارک. سعی شده است همه اتاقها متفاوت باشند تا خستگی ایجاد نکنند. در طبقه دوم این بنا نیز اتاقها باز متفاوت میشوند.
قرینهسازی در مساجد
اما در مساجد، این تنوع آگاهانه از میان رفته است. اگر مسجدی دارای طنبی است، حتماً دو طنبی بنا شده؛ اگر جماعتخانه دارد، بهصورت جفت بنا شده است و نمونههای بسیار دیگری نیز وجود دارد.
اما اینکه گاه با مسجدی مثل مسجد جامع اصفهان روبهرو میشویم که متنوع است، این دیگر مربوط به الحاقات دوران مختلف در این بنا میشود؛ چراکه در ابتدا این مسجد نیز یک مسجد شبستانی ساده بوده است. بنای اولیه مسجد جامع یزد در زمان ابومسلم نیز ساده بوده است.
با این همه، حتی در مساجدی که تنوع یافتند، اصل قرینه تا حدودی رعایت شده است. بهطور مثال، در مسجد جامع یزد، در قرن هشتم، سید رکنالدین یک گنبد و ایوان بنا میکند، با دو راهرو و حیاطی در وسط به شکل مربع. پسرش بعد از او در این مسجد جماعتخانهای میسازد. مدتی بعد، حاکم شرع جماعتخانه دیگری را بهطور قرینه، در کنار این جماعتخانه بنا میکند. شاه یحیی مظفری یک طنبی میسازد و شاه نظام کرمانی طنبی دیگری بنا میکند.
میبینیم که تغییرات از سر تفنن نبود؛ قرینه و حفظ تناسب در هر زمان رعایت میشده و سعی بر آن بوده که توازن حفظ شود. بعداً هم که مسجد بزرگ میشود، رواقها را بهگونهای قرینه میسازند. با تأسف، دهانههای اصلی و سایهبانهای بلند مسجد، که در بالای آنها سوره فتح با خط محیالدین هزاراسب نوشته شده بود و دور تا دور مسجد میگشت، خراب شده است.
منبع: فصلنامه هنر، شماره ۳