دیداری از سه موزه تهران؛ گنجینههای هنری موزه رضا عباسی، آبگینه و هنرهای معاصر
دیداری از سه موزه رضا عباسی، آبگینه و هنرهای معاصر
موزهها، گنجینههایی جاودانه از آثار هنرمندان
گزارش
نویسنده: ش. شمس کمالیه
نگاهی به نقشه تهران که محل بیش از 15 موزه در آن مشخص شده است، میتواند دلگرمی همه آنانی را که به نقش موزه بهعنوان محلی برای تبادل فرهنگی ارج میگذارند، موجب شود. ولی اگر به تالارهای خالی از جمعیت این موزهها بنگریم و لختی در آستانه آنها به انتظار بازدیدکنندگانی که ندرتاً پا به درون میگذارند بایستیم، بر مهجور ماندن این بناهای ساده که در درون خود اشیایی غریب و پر از رمز و راز را به نمایش گذاشتهاند، بیشتر واقف میشویم.
وضعیت بازدیدکنندگان موزهها
کمی تعداد بازدیدکننده از موزهها، منحصر به ایران نیست. با برخی استثنائات، از جمله در مورد جنجالهای هنری، اگر جهانگردان را که مایلند در بازگشت به کشورشان توشهای از سوغاتیهای ذهنی برای گفتن داشته باشند یا شاگردان مدرسههایی را که در اوقات از قبل تعیینشده بهعنوان یک گردش ساده به این بازدیدها آورده میشوند، از فهرست بازدیدکنندگان موزههای تقریباً اکثر شهرهای دنیا حذف کنیم، آنچه به جا میماند، مطمئناً آنچنان نیست که بتوان بهعنوان یک رقم قابلتوجه عنوان نمود.
تصور عمومی درباره موزهها
این امر شاید به نظری که اکثراً مردم از سر بیاعتنایی از موزهها بهعنوان محلی برای نگهداری مقداری اشیاء عتیقه و قدیمی دارند، معطوف شود. عمومی بودن این تصویر، دلیلی برای درست بودن آن نیز نیست. یک موزه که آثار بهنمایش گذاشتهشده در آن یک توالی منطقی را دربرداشته باشد، میتواند بیش از هر وسیله دیگر به انسانهایی که در یک دوره و زمان مشخص زندگی میکنند، دید و بینشی از نحوه زندگی، طرز تفکر، اعتقادات و آداب و سلوک آنهایی که در دورههایی پیشتر از ما زندگی میکردهاند، بدهد یا با گردآوری مجموعهای از فرایند فعالیتهای ذهنی مردم که در موقعیتهای جغرافیایی دیگری زندگی میکنند، وسیله مؤثری برای تبادل فرهنگی و آشنایی با مردم نواحی دیگر این جهان پهناور بشود.
نقش موزهها در خلاقیت هنری
اگر خلاقیت هنری را بهعنوان یک نیاز طبیعی بشر به حساب آوریم، نقش موزه بهعنوان محل جمعآوری و عرضه این خلاقیتها و در نتیجه تبادل افکار هنرمند غایب و تماشاگر حاضر روشنتر میشود. در اینجا هنرمند با تیزبینی و ظرافت طبع و با شیوه هنری مخصوص دوره و زمان خود، مسائل زندگی روزمرهاش را برای بررسی و تفکر در مقابل ما قرار میدهد.
اهمیت تاریخی و هنری اشیاء موزهای
اهمیت تاریخی و هنری اشیاء واقعشده در موزهها را گاه میتوان همارز همدیگر قرار داد. یک قاشق یا چنگال فلزی که از عهد ساسانیان برجا مانده و اکنون در موزه رضا عباسی به نمایش گذاشته شده، در عین آنکه ما را مفتون ظرافت و زیبایی نقوش خود میکند، حتی ممکن است دیدها را از شیوه زندگی که در آن زمان جریان داشته عوض کند یا در همان موزه رضا عباسی، نشانههایی که پیشینیان برای مظاهر مختلف زندگی تولیدی و فرهنگی خود انتخاب میکردهاند، اهمیت هریک از پدیدههای جاری در زندگی آنها را برای ما روشن میسازد.
هدف این گزارش
در این شماره فصلنامه هنر، گردش کوتاهی در سه موزه رضا عباسی، آبگینه و هنرهای معاصر خواهیم داشت.
محتوای گزارش
در این گردش، اگرچه سعی خواهد شد تا آن حد که در این مختصر میگنجد، نمایی از آنچه در این سه مجموعه به نمایش گذاشته شده است به دست داده شود، ولی نادیده نباید گرفت که مسئولیت معرفی موزهها و جلب علاقه مردم به بازدید از آنها، بیش از همه به عهده آن گروه از رسانههایی است که با اقشار وسیع و توده انبوهی از شنوندگان و بینندگان روبهرو هستند.
نقش رسانهها و امکانات موزهها
موزهها میتوانند با اختیار گذاشتن نشریات ویژه خود، دایر کردن کلاسهای آموزشی و ارائه خدمات مناسب از سوی کسانی که بهعنوان راهنما در موزه فعالیت میکنند، در برانگیختن علاقه مردم، نقش مؤثری ایفا نمایند.
موزه رضا عباسی
معرفی کلی موزه
ساختمان سهطبقه موزه رضا عباسی واقع در خیابان دکتر شریعتی، جایگاه یکی از زیباترین و نفیسترین مجموعههای هنری ادوار پیشین تا مقطع 50 سال پیش از این است.
ساختار موزه
این مجموعه که به سه تالار دوره پیش از اسلام، دوره اسلامی و نگارگری و خوشنویسی تقسیم شده است، افزوده بر گنجینهای از آثار دورههای پیش از تاریخ و دورههای تاریخی، سیری در هنر مینیاتور و خوشنویسی ایران را نیز به بیننده عرضه میکند.
تالار دوره پیش از اسلام
آثار اولیه بشری
در تالار دوره پیش از اسلام موزه رضا عباسی به مجموعه نسبتاً کاملی از تکامل هنر و فرهنگ که به اشکال گوناگون متجلی شده است، برمیخوریم، تا آنجا که در حین بازدید از موزه، میتوان دورهای از تاریخ هنر را مرور کرد.
نخستین آثار هنری انسانها، از حدود 20 هزار سال پیش به جا مانده و از همان دوران دارای ظرافت و استحکامی است که از پیشرفت تدریجی میلیونها سال حکایت میکند. این آثار اکثراً تصاویری از جانداران که بر سطح دیوارهای سنگی غارها نقاشی یا پیکرتراشی شدهاند را نشان میدهد.
سفالگری و فلزکاری
پس از آن، آثار بهجامانده از سفالگری و فلزکاری را بهعنوان مهمترین و رایجترین وسایل بیان هنری، پیش روی خواهیم داشت. این آثار معمولاً در ابعاد کوچک و به منظور استفاده نیازهای روزمره زندگی به اشکال مختلف از قبیل ظروف، سلاحها، دهانه اسبها، ابزار تولیدی، اشیاء زینتی و غیره ساخته شدهاند.
پیوند با زندگی روزمره
در موزه رضا عباسی با مجموعه اعجابانگیزی از این آثار هنری که در تاروپود زندگی تنیده شدهاند و با اعتقادات و اندیشههای مذهبی و ملی مردم سازنده آن پیوند نزدیک داشتهاند، آشنا میشویم.
منابع آثار
در آثار بهنمایش گذاشتهشده، که بسیاری از آنها از مجموعههای خصوصی و یا موزههای خارج از کشور جمعآوری شده است، میبینیم که هنرمند چگونه در طرح و تزئین اشیاء از طبیعت و محیط زندگی خود الهام میگرفته و با دمیدن اندیشههای خود در کالبد آنها به این اشیاء روحی داده است که با آنکه نقش خاکی که از آن برون آمده و بر جدارههای آن نقش بسته، از عمر طولانی آنها خبر میدهد، ولی هنوز در بیننده احساسی از طراوت و تازگی را زنده میکند.
شیوه نقوش جانوری
استفاده از فرم حیوانات، بهخصوص بزکوهی، قوچ، پرندگان و سایر حیوانات و گاهی انسان که اصطلاحاً «شیوه نقوش جانوری» خوانده میشود، از مجموعه دوران پیش از اسلام موزه رضا عباسی برمیآید، بسیار رایج بوده است. این طرحهای طبیعی معمولاً به روش انتزاعی و بسیار سادهشده و تخیلی و گاهگاه با فرمهای هندسی همراه میشدند.
بت مفرغین لرستان
بت مفرغین لرستان از سدههای هفتم و هشتم قبل از میلاد، دو بزکوهی را سوار بر یک پایه بلند نشان میدهد. مهارت شگرف سازنده آن در استفاده از خصوصیات گری فیزیکی این جانوران تیزپا و نشانه دادن جهشی که معمولاً با حرکت بزکوهی توأم است، توجه بیننده را جلب میکند. حجمهای هندسی تزئینی همراه با خطوط ترکیبی که مشخصکننده حرکت رو به بالا است، تبحر سازندگان آنها را به نمایش میگذارد.
ظرف گلین سیلک
نمونه جالب دیگری در این زمینه، ظرف گلین سیلک متعلق به سدههای نهم و هشتم قبل از میلاد است. خطوط و حجم ساده فرم اصلی، توجه بیننده را به تزئینات و نقوش هندسی مرکب از مثلث و مربع و لوزی با تقسیمبندیهای مرتب آن معطوف میکند. این نقشها با زوایای تند و خطوط مقطع، تضاد زیبایی را با انحنای اصلی فرم ظرف به وجود میآورند.
تالار دوره تاریخی
تغییر در عنصر عقیدتی هنر
با کمی بیشتر رفتن و ورود به تالارهایی از موزه رضا عباسی که آثار «دوره تاریخی» را به نمایش گذاشته، متوجه تغییر عنصر عقیدتی هنر میشویم. هنر که تا این زمان کاربردی مشابه برای همه اقشار مردم داشته و همگان از آن سودی فراخور حال خود میبردهاند، روی خود را از زندگی عمومی برمیتابد و صفوف طویل هدیهدهندگان در پای پلکان تختجمشید را بهعنوان تجسمی از قدرت و شوکت شاه تصویر میکند.
هنر هخامنشی
در آثار هنری بهنمایش گذاشتهشده از این دوره که با هخامنشیان آغاز میشود، به نمونههایی از کارهای هنری که با استفاده از فلزات گرانبها، جواهرات و کندهکاریهای ظریف ایجاد شده است، برمیخوریم و از آنجا که این نوع هنر جز با حمایت شاه و دربار نمیتوانست پایدار بماند، بهرغم توسعه بسیاری که در رشتههایی چون سنگتراشی، فلزکاری، سفالگری، شیشهگری و پارچهبافی یافته بود، با اضمحلال هخامنشیان نیز دچار رکود شد.
ظهور واقعگرایی
در آثار این دوره، همچنین شاهد شروع کوششی جهت واقعگرایی (رئالیزم) هستیم که با حمله اسکندر و تسلط یونانیان و رواج فرهنگ و هنر آنان در زمان اشکانیان به اوج پیشرفت خود رسید.
مجسمه سنگآهک اشکانی
مجسمه سنگآهک اشکانی که از سده دوم میلادی به جا مانده، در موزه رضا عباسی حفاظت میشود، نمونه پیشرفت بارزی در این جهت است. با آنکه هنوز تناسب انسانی در حد طبیعی رعایت نشده، هنرمند آگاهی خود را از آناتومی (پیکرهشناسی) انسان در حالتی ایستاده و متکی بر یک پا با گردش صحیح سر و دستها به خوبی نشان داده است.
توسعه صنعتی در دوره اشکانی
نطفه جوامع صنعتی در ایران و روم، در همین زمان بسته شد و از این دوره، کارگاههای صنعتی تولید ظروف سفالین و اسلحه و اشیاء شیشهای و چرمی و تولیدات نساجی رو به گسترش میگذارد.
هنر ساسانی
تجلیات هنر ساسانی، بدون شک دنباله سنت هنری عهد اشکانیان است. در نقشبرجستههای این دوره، عموماً تأثیر هنر رومی مشاهده میشود، ولی عناصر اصلی که در دنباله سنت هنری هخامنشیان و اشکانیان است، اصالت هنر این دوره را تأکید میکند.
فلزکاری ساسانی
فلزکاری و کندهکاری روی فلز و نقوش مطلا از هنرهای پیشرفته زمان ساسانیان است که در قرون سوم و چهارم میلادی کامل گشته و پس از آن غالباً تکرار همان کارهای سابق است.
تالار هنر اسلامی موزه رضا عباسی
پراکندگی آثار اسلامی
آثار هنری پس از اسلام که پیش از این تالاری مخصوص به خود داشت، به تازگی به علت نمایش گذاشته شدن اشیاء مسروقه بازپس گرفتهشده، در تالارهای دیگر پراکنده شده است.
اشیاء مسروقه
اشیاء مسروقه موزه رضا عباسی که با کوشش مأموران انتظامی پس از مدتها تلاش بازپس گرفته شده، بیشتر از میان آن دسته از اشیاء که از فلزات گرانبها و با جواهرات مزین بود، انتخاب شده بودند. سارقان در برگزیدن آثاری که زودتر بتوان آن را به پول نزدیک نمود، ذوق هنری به کار برده بودند.
ویژگیهای وحدتگرای آثار
با وجود پراکنده شدن آثار هنری پس از اسلام در چند تالار دیگر موزه رضا عباسی، خصوصیت وحدتگرای این آثار، چشمنواز آنها را به خوبی در هر گوشه که قرار گرفته باشند، مینمایاند. بهرغم تنوع سنتهای هنری مختلف که در بهوجود آوردن هنر اسلامی با توجه به گسترش قلمرو اسلام - از خاور نزدیک تا آفریقای شمالی - مؤثر بودهاند، عناصر مشترکی در هنر این دوره وجود دارد که آنها را از دیگران مشخص میکند.
آزمایش ژرژ ماسه
ژرژ ماسه - از خاورشناسان و خبرگان هنرهای اسلامی - در مقدمه کتاب خود درباره هنر اسلامی، خواننده را دعوت به آزمایش جالبی میکند. او مینویسد: اگر مجموعه مختلفی از عکسهای مجسمههای یونانی، نقاشیهای سلزی، مینیاتورهای چینی، نیمبرجستههای هندی و غیره را پیش رو بگذاریم و در میان آنها به آثاری چون تصویر یک قطعه گچبری متعلق به کاخ الحمراء و سپس صحنهای از یک قرآن تذهیبشده مصری و آنگاه به یک ظرف مسین قلمزده کار ایران بربخوریم، میان این سه اثر وجوه مشترکی مییابیم که آنها را به هم مربوط میسازد که ناشی از دمیده شدن روح اسلام در قالب این آثار هنری متفاوت است.
تأثیر حکمت اسلامی
هنرشناسان جهان، این وجوه مشترک را ناشی از توجه هنرمندان مسلمان به حکمت اسلامی و ذکر «الله» بهعنوان مبدأ یگانهای که آفریدگار جهان است، تبیین و تفسیر میکنند. همین بینش، هنرمندان مسلمان را در این دورهها به سوی نقوشی که در آنها سرمشق طبیعی اولیه معمولاً ناپیدا و ناشناخته مینمایند، سوق داده است.
نقوش تزئینی
نقشهای تزئینی اسلیمی یا ختایی و پیچک و گره و نظایر آنها که تاروپود بیشتر آثار هنری اسلامی را بنیاد گذاشته، از اینگونهاند که با توجه خاص به حکمت اسلامی، هریک «وحدت در کثرت» و «کثرت در وحدت» را به نمایش میگذارند.
کاسه سفالین نیشابور
کاسه سفالین با لعاب شفاف و نوشته کوفی تزئینی، نمونه زیبایی از آمیخته شدن حکمت و صناعت در هنر اسلامی، مکتب نیشابور است. خط کوفی که در ابتدا بدون تزئینات به کار میرفت، روزبهروز آرایش بیشتری مییافت و با تزئینات بیشتری توأم شد. در این کاسه، عناصر تزئینی چنان به کار گرفته شده که با نوشتههای کوفی هماهنگی کامل دارد.
فلزکاری در دوره اسلامی
در این دورهها، به موازات سفالسازی، فلزکاری نیز اهمیت پیدا کرد.
جعبه برنجی ایلخانی
جعبه برنجی قلمزنی و حکاکیشده با فلزکوبی نقره، متعلق به قرن هشتم هجری، مشخصه سبکی است که در شمال غربی ایران در دوره ایلخانیان رونق گرفت.
تأثیر هجوم مغول
هجوم مغول در اوایل قرن هفتم هجری منجر به ویرانی شهرها و مراکز اسلامی شد و برای مدتی فعالیت هنری و معماری متوقف شد، ولی بهتدریج حکمرانان مغول تحت تأثیر فرهنگ و هنر عمیق و تکاملیافتهای که با آن مواجه بودند، به پذیرش دین اسلام و به تشویق و ترویج هنرهای اسلامی پرداختند.
شاهکارهای هنری دوره اسلامی
از هنرمندان این دوره در رشتههای معماری، نقاشی، سفالسازی، فلزکاری و دیگر هنرها، شاهکارهای بسیار برجا مانده است.
هنر مینیاتور
یکی از زیباترین اشکال هنری در این دوران، مینیاتور است که طی دو قرن بعد از آن، در زمره عالیترین شاهکارهای هنری جهان قرار گرفت. برای نمونه، به تابلوی «بدار آویختن مانی» متعلق به قرن هشتم هجری در موزه رضا عباسی اشاره میکنیم.
تجربه بازدید از موزه
در مراجعت از موزه رضا عباسی، خاطره دلپذیری که از تماشای این مجموعههای گرانقدر برجا میماند، شوق بازگشت به موزه را برمیانگیزد.
امکانات نمایشگاهی
نورپردازی مناسب است و قراردادن صحیح آثار هنری در ویترینها همراه با دیوارنوشتههایی که در هر گالری دیده میشود، استفاده از موزه را آسان میکند.
پیشنهاد بهبود
اگر افزوده بر اینها، راهنمای مکتوبی [بروشور] نیز در مورد ادوار تاریخی و ارزش هنری هریک از آثار به نمایش گذاشته میشد، اطلاعاتی در اختیار بازدیدکنندگان گذاشته میشد که میتوانست بر سودمندی بازدید از این موزه بیفزاید.
موزه هنرهای معاصر
معرفی موزه
تغییر هویت موزه
عنوان «گالری» یا «نگارخانه» بر آنچه «موزه هنرهای معاصر» نامیده میشود، به نظر زیبندهتر میآید. این موزه که در گذشته با بهنمایش گذاشتن مجموعههای دائمی از آنچه در جهان «هنر» میگذارد، شمایی از حال و هوای هنر معاصر را میداد، با کنار گذاشتن آنها و عرضه نمایشگاههای موقت در زمینههای مختلف، عملکرد خود را بهعنوان موزه از دست داده است.
اهمیت نقش کنونی
با این حال، نمیتوان گفت نقشی را که اکنون به عهده گرفته است، کم اهمیتتر از نقش گذشته موزه است.
فعالیتهای اخیر موزه
ارائه تجربیات هنری
موزه هنرهای معاصر که یکی از معدود مراکز فعال هنری در سطح کشور است، در چهار سال گذشته، توانسته است کوشش بجایی در راه نمایش و ارائه تجربیات هنری موجود، فارغ از سود و زیان مادی آن، بنماید.
معرفی آثار انقلابی
تالارهای این موزه، علاوه بر آن، توانسته است گاهگاه نقاشیها، طراحیها، پوسترها، عکسهایی برخاسته از انقلاب اسلامی ایران را معرفی کند.
حمایت از هنرمندان
در کنار بهنمایش گذاشتن آثاری از هنرمندان نامی این مرز و بوم، تجربههای هنرمندان گمنام را نیز به معرض دید تماشاگران آورده است.
نمایشگاههای موقت
تنوع نمایشگاهها
در فصل گذشته نیز، موزه هنرهای معاصر نمایشگاههای موقت بسیاری از آثار هنرمندان مختلف داشته است.
نمایشگاه مقاومت فلسطین
نمایشگاه مقاومت فلسطین که از نقاشیها، طرحها و گراورهای هنرمندان فلسطینی ساکن کشورهای مختلف عرب تشکیل شده بود، از جمله نمایشگاههایی بود که برای دومین بار در 2 سال گذشته، به علت استقبال نسبتاً خوب تماشاگران، در گالری ورودی موزه برپا شد.
محتوای آثار
این آثار، جملگی بیان هنری سالها مبارزه و مقاومت ملت فلسطین است. رنگهای زنده و گرم مشرق زمین، صحنههای زندگی مردم، تلاش و مبارزه، چهره کودکانی که جز جنگ و مبارزه، فرصت آنکه تجربهای دیگر در زندگی داشته باشند را پیدا نکردهاند، مایه اصلی اکثر آثار این مجموعه هستند.
سبکهای هنری
کلیه آثار، اعم از رئالیستی یا آبستره [انتزاعی]، در حد نیاز گویای منظور هنرمند هستند، به نحوی که گاه زیرنویسهایی که در پایین هر تابلو برای روشنتر ساختن موضوع گذاشته شدهاند، غیرضروری به نظر میرسند.
آثار عباسی کاتوزیان
گالری شماره 2
با ورود به گالری شماره 2 که آثاری از استاد عباسی کاتوزیان در آن بهنمایش گذاشته شده، در وهله اول تصور میکنیم که در نمایشگاهی از کپیهای نقاشی قرن نوزدهم فرانسه قرار گرفتهایم.
تکنیک رئالیستی
پرترهها و طبیعتهای بیجان که با دقت و تبحر بسیاری کشیده شدهاند، نشاندهنده تکنیک قوی و استادی عباس کاتوزیان در بهوجود آوردن فرمهای رئالیستی است.
محدودیتهای تکنیک
ولی بیننده، با دیدن این تکنیک قوی و موضوعی که صاحب اثر انتخاب کرده است، پیش از هر موقع به این نتیجه میرسد که تنها تکنیک برای خلق هنر کافی نیست و تشخیص هنرمند برای انتخاب موضوع و چگونگی رویارو شدن با موضوع مورد علاقهاش و هدف و نتیجه مورد نظر، تا حد زیادی میتواند در اثری که بهوجود میآید و احساسی که در بیننده میگذارد، تعیینکننده باشد.
تنوع آثار کاتوزیان
کمی جلوتر، در انتهای همین گالری، ردیفی دیگر از کارهای استاد کاتوزیان بهنمایش گذاشته شده که اگر امضای نقاش را از زیر آن برداریم، وجه اشتراک دیگری بین آنان و آن همه طبیعت بیجان و پرتره نمیبینیم.
تناقضات هنری
تاریخ آثار نشان میدهد که هر دو تکنیک در سالهای متمادی کنار یکدیگر ادامه داشته و تعجب در اینجا است که چطور استادی با این همه تجربه و سابقه کار، محتوای هنر، هماهنگی و پختگی رنگها و ارجحیت فرم و تکنیک برایش مطرح نبوده است.
تحلیل سبکها
شاید درک نادرست از سبکهای رئالیزم، ناتورالیزم و مدرن در هنر، موجب ایجاد این تأثیر در کارهای وی شده باشد.
آثار پرویز حبیبپور
تفاوت با کاتوزیان
نقطه مقابل این نمایشگاه، نقاشیهای پرویز حبیبپور است که در گالری دیگری از موزه هنرهای معاصر بهنمایش گذاشته شده است. اگرچه در هنر، مقایسه جایز نیست و هر اثری جایگاهی ویژه خود برای فهم و بررسی و قضاوت دارد، ولی همزمان بودن و در عین حال متفاوت بودن این دو نمایشگاه، بیننده را به مقایسه آثار این دو نقاش برمیانگیزد.
سبکهای متعدد
اگر در آثار کاتوزیان، دو سبک کاملاً مشخص به چشم میخورد، در این گالری، تعداد سبکهای ارائهشده برابر تعداد تابلوهای موجود است.
پیشینه حبیبپور
اگر به معرفی موزه از حبیبپور بتوان اعتماد کرد، وی نقاشی را در کارخانه و با تجربه شخصی آموخته و بدون شک سعی کرده است ارتباط نزدیک خود با مردم را به معرض دید بگذارد.
نقد تکنیک
ولی در مورد تکنیک نقاشی و استفاده از این شیوه هنری بهعنوان بیان احساسات هنرمند، جای بحث بسیاری را باز گذاشته است. ناهماهنگی رنگها، فرمها، کمپوزیسیون [ترکیببندی] و خامی تکنیک، بهطور کلی نمایانگر غیرحرفهای ماندن و شناخت ناقص او از اصول هنر نقاشی است.
پتانسیل هنری
با وجود اینکه در کارهای نقاشی، تمایلی به مردمپسند بودن که با مردمی بودن متفاوت است، به چشم میخورد، ولی در برخی از کارهایش، حرکتی در جهت ایجاد هنر اصیل و با محتوا و در عین حال دارای ظرافت و احساس دیده میشود.
تابلوی «ملاقات در زندان»
تابلوی «ملاقات در زندان» از آن جمله است که تصویر یک زن و دختر کوچک را از پشت پنجره ملاقاتکنندگان نشان میدهد و تماشاگر خود را در جای زندانی مییابد.
پیشنهاد برای بهبود
شاید اگر نقاش بهجای پرداختن به تابلوهایی که بیشتر به آفیسهای تبلیغاتی میماند، این خط را در کارهایش دنبال میکرد، ضمن دستیابی به یک شیوه بیان عالی هنری، برقرار سازد.
موزه آبگینه و سفالینه
نمای بیرونی موزه
جذابیت بصری
نمای چشمنواز از موزه آبگینه، از دور نیز هر عابری را به دیدن خود دعوت میکند. حیاط مصفا و دلباز با حوضچهای که درخت بیدی بر آن سایه افکنده و سپس چند پله کوچک، ما را به درون این بنا که بیش از 50 نوع آجر به شیوه دوران سلجوقی در آن به کار رفته و نشاندهنده ذوق و هنر استادکاران ایرانی در آجرکاری است، میبرد.
معماری داخلی
تزئینات بنا
منبتکاریهای درها و پلکان، آینهها و شیشههای رنگین بالای درها و گچبریهای نفیس آن که طرحها و نقشهایش یادآور هنر باروک و نئوکلاسیک اروپا است، چنان توجه را برمیانگیزد که گاه مجموعههای بهنمایش گذاشتهشده را تحتالشعاع قرار میدهد.
تاریخچه موزه
گشایش موزه
ساختمان این موزه که در تاریخ 22 بهمن 1359، همزمان با آغاز سومین سال پیروزی انقلاب اسلامی ایران، گشایش یافته، از آثار باارزش معماری ایران در اواخر قرن سیزدهم هجری شمسی است و دو عمارت اصلی بیرونی و اندرونی را شامل میشود.
کاربری بناها
بنای بیرونی به موزه اختصاص یافته و بنای اندرونی، محل فرهنگسرای نوبهار که شامل کتابخانه هنری، کتابخانه کودکان و سالنهای نمایشگاه است.
آثار بهنمایش گذاشتهشده
تالارهای موزه
در 6 تالار مختلف موزه آبگینه و سفالینههای ایران و همچنین در سرسرای بالا و پایین موزه، آثار شیشهای و سفالین از دوران مختلف تاریخی بهنمایش گذاشته شده است.
تاریخچه شیشهگری و سفالگری
قدمت هنر
هنر شیشهگری و سفالگری، سابقهای پنجهزارساله دارد. سومریان در دوهزار سال پیش از میلاد مسیح، موفق به کشف شیشه شدند.
قدیمیترین شیشهها
قدیمیترین شیشه در ایران، متعلق به هزاره دوم پیش از میلاد است.
تالار مینا
آثار اولیه
در تالار مینای موزه آبگینه، شیشههایی از هزاره دوم تا اول پیش از میلاد که شامل عطردانها، النگوها، تندیسها و کاسهها و تنگهای متعدد است، بهنمایش گذاشته شده است.
نقوش تزئینی
نقش حیوانات، از جمله بز و گوزن و همچنین نقوش هندسی، مشخصه آثار سفالین این تالار است.
تالار بلور
شیشهگری هخامنشی و ساسانی
در دوره هخامنشی و ساسانی، شیشهگران موفق به خلق آثار هنری نفیسی شدند که نمونههایی از آن در تالار بلور این موزه بهنمایش گذاشته شده است.
مهارتهای ساسانی
هنرمندان ساسانی در تراش دادن شیشه، به مهارت شگفتی در این دوران رسیده بودند و بهترین نمونههای کار این هنرمندان، جامهایی با دوایر مقعر کوچک تراش است که به دو نمونه از آن در تالار بلور موزه آبگینه برمیخوریم.
شیشهگری در دوره اسلامی
شکوفایی مراکز هنری
با ظهور اسلام در ایران و گسترش و شکوفایی مراکز فنی و هنری در شهرهای مختلف، از جمله کارگاههای شهرهای نیشابور، ری و گرگان، هنرمندان شیشهگر موفق به تولید شیشههای ظریف و زیبا شدند.
تداوم سنت ساسانی
ضمن اینکه برخی از اختصاصات هنر شیشهگری دوره ساسانی، از جمله تراش و کندهکاری روی شیشه، تا قرن پنجم هجری ادامه یافت.
شیشههای دمیده در قالب
در کنار شیشههای تراشدار و کندهکاریشده، شیشههای دمیده در قالب نیز در دوران اسلامی به اوج شکوفایی خود رسید.
توسعه تولید
کثرت آثار بهدستآمده از دوران اسلامی، نشاندهنده توسعه کارگاههای شیشهگری و بالا بودن سطح تولید در این دورهها است.
تنوع قالبها
شکلها و قالبهای متنوع نیز، نشانی بر این مدعا و مبین ذوق و سلیقه و حسن زیباییشناسی هنرمندان شیشهگر در دوران اسلامی است.
تالار صدف
مجموعههای اسلامی
«تالار صدف»، «تالار زرین» و «تالار لاجورد» موزه آبگینه، هریک مجموعه نفیسی از آثار این هنرمندان را در خود جا داده است. در تالار صدف، علاوه بر آبگینهها، نمونههایی از سفالینههای اولیه اسلامی نیز عرضه شده که منسوب به سدههای سوم تا پنجم هجری بوده و بیشتر در مراکز مهم سفالگری آن روز، چون نیشابور و ری، ساخته شدهاند.
پیشرفت فنی
این سفالینههای لعابدار، از پیشرفت دانش فنی سفالگری نسبت به سدههای پیش حکایت میکند. سطح این ظروف، پوشیده از لعاب، زیبایی خاصی دارد.
تزئینات سفالینهها
بیشتر این ظروف با خط تزئین شدهاند و خطوط تزئینی روی این سفالینهها، عموماً دعای خیر و درخواست رحمت خداوند برای صاحب ظرف و یا ضربالمثلها را شامل میشود. تزئینات دیگر این ظروف، شامل نقش پرندگان، انسان و نقوش هندسی است.
تالار زرین
ظروف رزینفام
از قرون ششم و هفتم هجری، ساخت تنگها و عطردانهای دمیده در قالب، رواج پیدا میکند. در این دوره، خط، یکی از تزئینات عمده روی ظروف شیشهای است. در تالار زرین نیز، نمونههایی از ظروف رزینفام مربوط به قرون ششم و هفتم به چشم میخورد.
قابهای زرینفام
قابهای بزرگ زرینفام با نقوش انسان یا حیوان و خطوط تزئینی، در کنار تنگهای بسیار نفیس، خودنمایی میکنند.
تالار لاجورد
ظروف فیروزهای
در تالار لاجورد موزه آبگینه، ظروف بسیار زیبای لعاب فیروزهای که اکثراً دارای نقوش برجسته هستند، قرار گرفته. اینجا نیز، خط تزئینی، نقش اصلی ظروف را تشکیل میدهد.
تنگهای مشبک
دو تنگ دوپوست مشبک این تالار، در گرگان ساخته شده و به سده ششم هجری تعلق دارند.
ماکت هدایای ازدواج
ماکت یک ساختمان که احتمالاً از هدایای ازدواج باید باشد، در اینجا جلب نظر میکند.
ظروف ایلخانی
در این تالار، چند نمونه از ظروف لاجوردی دوره ایلخانیان، مربوط به اواخر سده هفتم هجری، عرضه شده است که زمینه تزئینی آنها نیلی است.
شیشهگری در دوره صفویه
تأثیر اروپا
در زمان صفویه، به علت گسترش روابط با اروپا و توجه به هنر شیشهگری غرب که بعد از رنسانس رو به ترقی و تکامل نهاده بود، با کمک شیشهگران ونیزی، کارگاههای شیشهگری در شهرهای مختلف ایران، از جمله اصفهان، شیراز و کاشان، برپا شد.
آثار صفوی
تالار لاجورد موزه آبگینه به آثاری از این دوران اختصاص یافته است. شیشههای دوره صفویه، با وجود زیبایی شکل و رنگ، از نظر سیر تکاملی، با شیشهگری در قرون پنجم و ششم هجری که اوج هنر شیشهگری ایران است، بسیار فاصله دارد.
افول شیشهگری ایرانی
تأثیر واردات
در این دوره، به علت ورود شیشهها و بلورهای ساخت فرانسه و ایتالیا و سایر کشورهای اروپایی، کارگاههای داخلی، تحرک و کارآیی هنری و فنی لازم را از دست دادند.
دوره قاجار
این وضع، تا دوره قاجاریه ادامه یافت و در این دوره، اسفناکتر شد. بلورهای اروپایی، در این دوره بهصورت ساده وارد ایران شدند و در اینجا، نقاشان ایرانی، آنها را منقوش نمودند و روانه بازار کردند.
دوره پهلوی
این وضعیت، در دوره پهلوی، بهصورت حادتری ادامه یافت و تدریجاً به انهدام کامل این فن و هنر دیرینه ایرانی منجر شد.
آثار سرسراها
بلورهای خارجی
در دو سرسرای بالا و پایین موزه آبگینه، بلورهای ساخت فرانسه و بوهم و مجموعههایی از ظروف کریستال ساده، تراشدار، اوپالین و نقاشیشده، بهنمایش گذاشته شده است.
سفالینههای معاصر
تنزل هنر سفالگری
در طبقه زیرین این موزه نیز، مجموعهای از سفالینههایی که در حال حاضر در کارگاههای مختلف کوچک و بزرگ ساخته میشوند، گذاشته شده است که بیش از هر چیز، نمایشدهنده تنزل هنر پرارج سفالینهسازی ما در مقایسه با آنچه در گذشته داشتهایم، است.
منبع: فصل نامه هنر، شماره 2