تاریخچه تیسفون و طاق کسری؛ شاهکار معماری دوره ساسانی
دکتر عیسی بهنام استاد دانشکده ادبیات
ویرانه های باقی مانده از شهر قدیم تیسفون را مرحوم« ارنست هرتسفلد» در کتابی تحت نام «يك مسافرت از نظر باستانشناسی به سرزمین فرات» که در تاریخ ۱۹۲0 در برلین به زبان آلمانی منتشر شده به طور مفصل معرفی نموده است.
در سال ۱۹۲۸ کاوشهایی توسط هیئتی آلمانی تحت سرپرستی آقای « رویتر» در محل تیسفون به عمل آمد و در سال ۱۹۳0 میسیون آمریکایی« موزه متروپولیتن نيويورک» به پرستی آقای « اوپتون» با هیئت آلمانی نامبرده در کاوشهای تیسفون شرکت کرد.
آرتور کریستن سن در کتاب ایران در عهد ساسانیان که در سال ۱۹۳۶ ترجمه فرانسه آن منتشر شد با استفاده از نتایج کار کاوشکنندگان در تیسفون خلاصهای از اطلاعاتی را که راجع به این شهر در دست داشت انتشار داد و ما قسمتی از آن اطلاعات را در این مقاله از نظر خوانندگان میگذرانیم.
پایتخت شاهنشاهان ایران خصوصاً در زمان خسرو اول وسعت و اعتبار یافت و تیسفون (Tespon) نام شهر عمدهای است که جزء مجموعهای از چند شهر بود که به زبان شامی Mahoze یا Medhinata یا Medhine (ماحوزه ملکا یا مذیناتا یا مذینه) مینامیدند و اعراب آن را به «المدائن» ترجمه کردهاند و احتمال دارد که این کلمات ترجمه پهلوی شهرستانان Shahristanan باشد. شهرهای مهم این مجموعه شهر«وه اردشیر» Veh-Ardechir (سلوقيه قديم) و تیسفون بوده است.
«آمین مارسلن» میگوید پایتخت ایران غیر قابل تسخیر بود و از چندین شهر تشکیل شده بود و حصاری آن را احاطه میکرد و این حصار دروازههای محکم داشت. تیسفون در مشرق دجله و«وه اردشیر»در مغرب آن قرار داشت و جسری آن دو را به هم پیوند میداد و فردوسی در شاهنامه خود در ضمن بیان تاریخ پادشاهی شاپور دوم میگوید: چون رفتوآمد روی این پل روز به روز زیاد میشد شاپور در ابتدای پادشاهی خود دستور داد پل دیگری روی دجله انداختند تا عبور از آن پل و برگشت از پل دیگر انجام گیرد.
تیسفون اصلی در مشرق دجله حصاری به صورت کمان داشت و برجهای متعددی در این حصار بود که آثارشان هنوز باقی است و مجموع زمینی که در زیر آن بود از ۵۸ هکتار تجاوز نمیکرد و آن را به زبان عربی مدینه العتيقة» مینامیدند. نتیجه کاوشهایی که در سالهای ۱۹۲۸ و ۱۹۲۹ در این ناحیه انجام گرفته پدیدههای کلیسایی از زمان ساسانیان پدیدارگشته است.
در مشرق تیسفون امروز آرامگاهی به نام سلمان پاك وجود دارد که در محله سابق اسپانبر Aspanbar واقع است. کاخ شاهنشاهان ساسانی در همین محله قرار داشته و مرکب از حیاطها و تالارها و باغهایی بوده است که طاق کسری امروز، در میان آن برپا بودهاست.
در جنوب طاق کسری خرابههایی به نام خزانه کسری Khazanat Kersa وجود دارد و محل دیگری بستان کسری نامیده میشود که احتمالاً باقی مانده شهر« وه آنتیوخ خسرو» میباشد که «رومگان» Rumaghan نیز نامیده میشد و خسرو اول پس از فتح انطاکیه عدهای از مردم آن شهر را به پایتخت خود انتقال داد و شهر جدید را برای آنها ساخت.
قسمتی از مدائن را که در مغرب دجله قرار دارد حصاری از آجر احاطه کرده بود و بخش مهم آجرهای آن شهر از شهر بابل به این محل حمل شده بود و در مکان قدیمیترین ساختمان این شهر یعنی سلوکیه برپا شده بود.
اردشیر قسمتی از آن را تعمیرکرد و آن را «وه اردشیر» نامید (ترجمه واژه اردشیر خوب یا خانه اردشیر.) وه اردشیر مرکز عمده مسیحیان ایران و مقر« کاتولیکوس» رئیس مذهبی آنان بود و کلیسایی در آن بنا شده بود که به فرمان شاپور دوم ویران شد و بعد از مرگ این پادشاه مجدداً آن را برپا کردند.
تقریباً در پنج کیلومتری شمال وه اردشیر شهر كوچك در زنیدان Darzanidhan قرار داشت در مغرب وه اردشیر شهری به نام « ولاش آباد» واقع بود. بنابراین از مجموع شهرهایی که در زمان خسرو اول پایتخت ایران را تشکیل میدادند امروز پنج شهر آن را میشناسیم. ( تیسفون و رومگان در مشرق دجله، « وه اردشیر» (سلوکیه) و «درزنیدان» و «ولاشاباد» در مغرب آن.) اگر محله « اسپانبر» در مشرق و « ماحوزه» در مغرب را به پنج شهر فوق اضافه کنیم تعداد شهرهای پایتخت ساسانیان به هفت خواهد رسید.
در طرفین رود دجله چند کاخ مخصوص شاهنشاه وجود داشته است ولی از همه آنها معروفتر همان «طاق کسری» یا ایوانکسری است که در محله «اسپانبر» قرار داشت و ویرانههای آن هنوز موجب تعجب و تحسین است.

فردوسی بنای آن را به خسرو اول نسبت داده است.
ز ایوان خسرو کنون داستان بگویم که پیش آمد از راستان
چنین گفت روشندلی پارسی که بگذشت با کام دل چارسی
که خسرو فرستاد کسها به روم به هند و به چین و به آباد روم
برفتند کاریگران سه هزار ز هر کشوری آنکه بد نامدار
چو صد مرد بگزید اندر میان از ایران و اهواز و از رومیان
از ایشان دلاور گزیدند سی از آن سی دو رومی یکی پارسی
گرانمایه رومی که بد هندسی بگفتار بگذشت از پارسی
بدو گفت شاه «این زمن در پذیر سخن هر چه گویم همه یادگیر»
«یکی جای خواهم که فرزند م همان تا دوصد سال پیوند من»
«نشیند بدو در نگردد خراب ز باران و از برف و از آفتاب
مهندس بپذرفت از ایوان شاه بدو گفت: «من دارم این دستگاه»
چو دیوار ایوانش آمد بجای بیامد بپیش جهان کدخدای
بریشم بیاورد تا انجمن بتابند باريك تابی رسن
ز بالای دیوار ایوان شاه بپیمود تا خاک دیوار گاه
رسن سوی گنج شهنشاه برد ابا مهر کنجور او را سپرد
وز آن پس بیامد به ایوان شاه که «دیوار ایوان پیامد بماه
«چو فرمان دهد خسرو زودیاب نگیرم بدان کار کردن شتاب»
«چهل روز تا کار بنشیندم از کاریگران شاه بگزیندم.»
بدو گفت خسرو که «چندین زمان چرا خواهی از من تو ای بدگمان»
«نباید که داری تو زین دست باز بزر و بسیمت نیاید نیاز»
بفرمود تا سی هزارش درم بدادند تا وی نباشد دژم
بدانست کاریگر راستگوی که عیب آورد مرد دانا بدوی
اگر گیرد از کار ایوان شتاب اگر بشکند، کم کند نان و آب
شب آمد شد آن کارگر ناپدید چنان شد کز آنپس کس او را ندید
چو بشنید خسرو که فرغان گریخت بگوینده بر خشم فرغان بریخت
چنین گفت «کورا که دانش نبود چرا پیش ما در فزونی نمود»
دگر گفت:« کاریگران آورید گچ و سنگ و خشت گران آورید.»
بجستند، هر کس که دیوار دید ز بوم و بر شاه شد ناپدید.
بیچارگی دست از آن بازداشت همی گوش و دل سوی اهواز داشت.
کز آن شهر کاریگر آید کسی نماند چنین کار بی سر بسی
همیجست استاد آن تا سه سال ندیدند کاریگری را همال
بسی یاد کردند از آن کارجوی بسال چهارم پدید آمد اوی
همانگاه رومی بیامد چو گرد بدو گفت شاه :«ای گنهکار مرد
بگو تا چه بود اندرین پوزشت بگفتار پیش آید آموزشت»
چنین گفت رومی که «گر شهریار فرستد مرا با یکی استوار»
بگویم بدان کارها پوزشم بپوزش کجا باید آموزشم »
فرستاد و رفتند از ایوان شاه گرانمایه استاد با نیکخواه
همی برد دانای رومی رسن همان مرد را نیز با خویشتن
بپیمود بالای کار و برش کم آوردکار از رسن هفت رش
چنین گفت رومی که: «گر زخم کار بر افزودمی بر سر ای شهریار»
نه دیوار ماندی نه طاق و نه کار نه من ماندمی بر در شهریار
بدانست خسرو که او راست گفت کسی راستی را نباید نهفت
چوشد هفت سال آمد ایوان بجای پسندیده مردم نيك رای
هر او را بسی آب داد و زمین درم داد و دینار و کرد آفرین
همی کرد هر کس به ایوان نگاه به نوروز رفتی بدان جایگاه
کسی در جهان کاخ چونان ندید نه از نامور کاردانان شنید
یکی حلقه از زر همه ریختند از آن جای خرم در آویختند
فرو هشته زو سرخ زنجیر زر بهر مهره در فشانده گهر
چو رفتی شهنشاه بر تخت عاج بیاویختندی به زنجیر تاج
به نوروز چون بر نشستی به تخت به نزديك او مردم نیکبخت
فروتر از موبد مهان را بدی بزرگان و روزیدهان را بدی
بزیر مهان جای درویش بود کجا خوردش از کوشش خویش بود
بر آنسان بزرگی کس اندر جهان ندارد بیاد از کهان و مهان

اعضاء هیئت کاوش کننده آلمانی اظهار کردهاند که این ایوان بزرگی که امروز بر پاست به امر خسرو اول ساخته شده است. مجموع این کاخ و ساختمانهای فرعی آن در زمینی به وسعت ۳۰۰ در ۴۰۰ متر قرار گرفته و مرکب از ایوان و آثار بنای دیگری در فاصله ۱۰۰ متر از آن و تپه مصنوعی کوچکی به نام حرمخسرو در جنوب ایوان و در شمال آن خرابه های يك گورستان بوده است.
ایوان کسری مهمترین قسمت از مجموع کاخ تیسفون است که امروز برپاست. نمای آن به طرف مشرق است و ۲۸/ ۲۹ متر ارتفاع دارد و عبارت بوده است از دیواری بدون پنجره که طاقنماهایی در سرتاسر آن ساخته شده و میان طاقنماها نیم ستونهایی در طرفین قوسهای هلالی وجود دارد. مجموع این طاقنماها و قوسها و نیم ستونها در چهار طبقه از پائین به بالا گنجانیده شده. احتمالاً روی این بنای آجری را به وسیله گچ سفیدکرده بودند و بعضی از قسمتهای آن را رنگ زده بودند و در بعضی قسمتهای دیگر روپوشی از سنگ مرمر ظاهر نمای بنا را میپوشانده است.
تا تاریخ ۱۸۸۸ تمام نمای این بنا برپا بود و نقشی از آن در کتاب « دیولا فوآ» Dieulafoy, L'art antique de la Perse کشیده شده است. در همین سال قسمت شمالی ایوان بزرگ خراب شد و اکنون برای قسمت جنوبی ایوان نیز خطر از بین رفتن وجود دارد. ایوان بزرگ به صورت گهواره بیضی شکل در میان نمای بنا قرار گرفته و عرض آن ٣ ٫ ٢٥ متر و درازی آن ٤٣٫٧٦ متر است.
در پشت دیوارهای طرفین ایوان پنج تالار کم ارتفاعتر از ایوان مرکزی با طاق گهوارهای شکل ساخته شده بود. در طرفین ایوان طاقهای متعدد دیگر وجود داشت. ضخامت دیوارهای آجری بهطورکلی بسیار زیاد است. در داخل تالارها تزییناتی بهصورت گچبری وجود داشته که تعداد زیادی از آنها درحفاری هیئت آلمانی پیدا شدهاست. زیبایی ایوان کسری بیشتر از نظر عظمت آن میباشد. «ابن خرداذبه» آن را به کوهی تشبیه کرده که در آن کاخی تراشیده باشند. میگویند خلیفه المنصور نخستین کسی است که دست به خرابی آن زد و از مصالح آن برای ابنیه شهر جدید بغداد استفاده کرد. ظاهراً علت اینکه تمام مصالح آن بهکار نرفته این بودهاست که پس از چندی بهنظر رسیدهاست که خراب کردن و حمل مصالح از ارزش حقیقی آن مصالح تجاوز مینماید، و از استفاده از آن صرف نظر کردهاند.
از نظر اصول ساختمانی وجود طاق کسری مطالبی چند را برای علاقمندان به تحول سبك ابنیه روشن مینماید. ابنیه زمان هخامنشی تماماً از ستونهای سنگی و سقف افقی ساخته شده بود و با وجود مصالح فراوان که برای بالا بردن آن مصرف میشد نسبت به بنایی مانند طاق کسری نواقص بسیار داشت. مثلا در کاخ عظیمی چون کاخ آپادانای تخت جمشید تقريباً يك دهم بنا را پایههای قطور ستونها اشغال کرده بود و تالار آپادانا بیشتر شباهت به جنگلی پیدا کرده بود که در آن درختهای عظیمی روییده باشد. روشنایی در چنین تالاری به زحمت وارد میشد و روزهای «بار عمومی» عدهای از حاضران ناچار در پشت ستونها قرار میگرفتند و از دیدن شاهنشاه محروم میماندند.
چنین فرض کردهاند که روشنائی از بالای بام وارد تالار میشد ولی با اینحال باز قسمتهایی از تالار در تاریکی قرار میگرفت. بنابراین با ایجاد ایوانی مانند ایوان کسری معماران زمان ساسانی مسائل بزرگی را مانند پوشاندن تالار بسیار بزرگی با مصالح سبک و ارزان و روشنکردن آن و افزودن بر وسعت تالار به وسیله حذف ستون، و افزایش ارتفاع آن به وسیله ایجاد طاق مرتفع بیضی شکل حل کردهاند .
ضمناً حل مسائل دیگری نیز با ایجاد ایوان ساسانی آسان گردیده است. در سقف افقی کاخ هخامنشی خطر آتش سوزی و موریانه وجود داشت و حال اینکه در کاخ ساسانی هر دوی این خطرها از میان رفته و ضمناً با سبک شدن مصالح از سنگینی بنا کاسته شده و درحقیقت سنگینی کاخ به فشار مختصری در جهت طرفین مبدل گشته است و این فشار را روی دیوارها و پایههای ضخیم وارد آورده که آن را تا امروز با وجود ناملایمات طبیعت تحمل نموده است. فردوسی ساختمان طاق کسری را به معمار رومی نسبت داده ولی طاق کسری با عرض و طول کمتر در دو محل در ناحیه پارس به نام فیروزآباد و سروستان در زمان اردشیر اول موقعی که هنوز به شاهنشاهی ایران نرسیده بود بنا شده که قسمت مهمی از آن هنوز برپاست و قابل مقایسه با ایوانکسری میباشد و در ساختمان آن بدون شک معمار رومی دخالت نداشته است. به علاوه طاق کسری بیضی شکل و اختراع منحصر به معماران ایرانی است و در هیچ نقطه دیگری از عالم دیده نشده است. بنایی که تقریباً همدوره طاق کسری است و معماران رومی آن را بنا کردهاند. کلیسای سنسوفی در شهر قسطنطنیه است. اگرچه این کلیسا دارای گنبد مرتفع و عظیمی بوده و خود یکی از شاهکارهای معماری قدیم است ولی واقعاً شباهت نزديك از هیچ جهت با ایوان کاخ شاهنشاهی ایران ندارد. بنابراین باید طاق کسری را به منزله یکی از افتخارات معماران ایران در قدیم به حساب آورد.