کتاب نقوش برجسته منطقه الیمایی در دوران اشکانی (نشر سمت)

کتاب نقوش برجسته منطقه الیمایی در دوران اشکانی اثر لویی واندن برگ، کلاوس شیپمن

الیمایی‌ها، یکی از اقوام کهن و تأثیرگذار ساکن در جنوب‌غربی ایران، به‌ویژه در منطقه‌ی خوزستان و کوهستان‌های زاگرس، در دوران اشکانی، نقشی کلیدی در تحولات سیاسی، فرهنگی و هنری این سرزمین ایفا کردند. اگرچه شناخت ما از این قوم، همچنان با کاستی‌هایی همراه است، اما آثار برجای‌مانده از آن‌ها، به‌ویژه نقوش برجسته‌ای که بر صخره‌ها و کتیبه‌ها حک شده‌اند، گویای تمدنی غنی و هنری پویا هستند.

این نقوش، که تلفیقی از سنت‌های هنری ایران باستان، یونانی–هلنیستی و محلی را به نمایش می‌گذارند، نه فقط صحنه‌های جنگ و شکار و دربار، بلکه آیین‌های مذهبی، تجلی قدرت و حکمرانی و نیز باورها و جهان‌بینی مردمان این منطقه را به تصویر کشیده‌اند. کتاب «نقوش برجسته منطقه الیمایی در دوران اشکانی» تألیف لویی واندن برگ و کلاوس شیپمن، دو تن از برجسته‌ترین پژوهشگران غربی در حوزه‌ی باستان‌شناسی و هنر ایران باستان، یکی از معتبرترین و جامع‌ترین منابع در این حوزه است که با نگاهی موشکافانه و علمی به معرفی، تحلیل و تفسیر این میراث ارزشمند پرداخته است.

این اثر که در قطع وزیری و با ۱۶۹ صفحه تدوین شده، حاصل سال‌ها پژوهش میدانی و مطالعات تطبیقی مؤلفان در محوطه‌های شاخص الیمایی از جمله ایذه، کول‌فرح، تنگ‌سروک و شیمبار است. واندن برگ و شیپمن، با تکیه بر جدیدترین یافته‌های باستان‌شناختی و بهره‌گیری از رویکردهای نوین نمادشناسی، سبک‌شناسی و تاریخ تطبیقی هنر، به بررسی نقوش برجسته‌ی الیمایی پرداخته‌اند. آن‌ها در این کتاب، به پرسش‌های اساسی پاسخ می‌دهند: نقوش برجسته‌ی الیمایی چه ویژگی‌های هنری و سبکی دارند و چه تفاوت‌ها و شباهت‌هایی با هنرهای همجوار، از جمله هنر هخامنشی، اشکانی و ساسانی دارند؟

این نقوش چه کارکردهایی داشته‌اند و در چه بسترهای سیاسی، اجتماعی و مذهبی‌ای خلق شده‌اند؟ نقوش و صحنه‌های تراشیده شده، چه روایتی از باورها، آیین‌ها و ساختار قدرت در جامعه‌ی الیمایی دارند؟ و چگونه می‌توان این نقوش را از نظر گونه‌شناختی و گاه‌نگاری طبقه‌بندی کرد؟ از نقاط قوت این کتاب، رویکرد تطبیقیِ دقیقِ مؤلفان است. آن‌ها با مقایسه‌ی نقوش الیمایی با آثار هنری تمدن‌های همجوار، از جمله یونان، بین‌النهرین و دیگر مناطق ایران، نشان می‌دهند که هنر الیمایی، چگونه در عین تأثیرپذیری از سنت‌های هنری بزرگ، هویتی مستقل و منحصربه‌فرد را حفظ کرده است.

همچنین، تأکید بر آیین‌های مذهبی و نقش خدایان و ایزدبانوان محلی در این نقوش، ابعاد تازه‌ای از جهان‌بینی و معنویت این تمدن کهن را به نمایش می‌گذارد. ترجمه‌ی روان و دقیق این کتاب توسط دکتر یعقوب محمدی‌فر و آزاده محبت‌خو، امکان دسترسی مخاطبان فارسی‌زبان را به این اثر ارزشمند فراهم آورده است. انتشار آن توسط سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، گواهی بر جایگاه علمی و آموزشی آن برای دانشجویان رشته‌های باستان‌شناسی، تاریخ هنر و ایران‌شناسی است.

جلد شومیز و کاغذ تحریر این مجلد، مطالعه‌ی مکرر و بهره‌مندی از تصاویر و تحلیل‌های ارزشمند آن را برای پژوهشگران و علاقه‌مندان آسان ساخته است. در روزگاری که شناخت ریشه‌های فرهنگی و تنوع هنری ایران، بیش از پیش ضروری شده، نقوش برجسته‌ی الیمایی، همچون نگین‌هایی درخشان، روایتگر بخشی از هویت گمشده‌ی این سرزمین هستند و کتاب حاضر، کلیدی است برای گشودن این روایت‌های کهن.