کتاب بین النهرین و ایران در دوران باستان: کشمکش و تقابل 3500-1600 ق.م (نشر سمت)

کتاب بین النهرین و ایران در دوران باستان ترجمه زهرا باستی

روابط میان بین‌النهرین و ایران، در سپیده‌دم تاریخ، نه فقط گفتمانی از دادوستد و تأثیرپذیری، بلکه عرصه‌ای پرفرازونشیب از کشمکش، رقابت و تقابل بود. آن‌گاه که نخستین دولت‌ شهرهای سومری و اکدی در جلگه‌های حاصلخیز میان دو رود، ریشه دواندند و به تدریج به امپراتوری‌هایی نیرومند بدل شدند، در کرانه‌های شرقی آن‌ها، یعنی فلات ایران، نیز تمدن‌هایی در حال شکل‌گیری بودند که هر یک برای کسب منابع، راه‌های تجاری و سرزمین‌های حاصلخیز، با یکدیگر به مبارزه برخاستند.

کتاب «بین‌النهرین و ایران در دوران باستان: کشمکش و تقابل ۳۵۰۰-۱۶۰۰ ق.م» که به ویراستگی جان کرتیس، ایران‌شناس برجسته‌ی بریتانیایی، منتشر شده است، به‌دقت و با رویکردی علمی به بررسی این دورانِ بنیادین و پرتنش در تاریخ خاور نزدیک باستان پرداخته و ابعاد گوناگون این تعاملات دوسویه را به تصویر می‌کشد. این اثر که در قطع وزیری و با ۱۴۲ صفحه سامان یافته، حاصل هم‌اندیشی گروهی از برجسته‌ترین پژوهشگران حوزه‌ی باستان‌شناسی، تاریخ و هنر ایران و بین‌النهرین است.

جان کرتیس، به‌عنوان ویراستار، با گردآوری مقالاتی از متخصصان مختلف، کوشیده است تا تصویری همه‌جانبه از روابط پیچیده‌ی این دو تمدن بزرگ در بازه‌ای حدود دو هزاره ارائه دهد. عنوان کتاب، یعنی «کشمکش و تقابل»، به‌خوبی گویای رویکرد محتوایی آن است؛ مؤلفان نشان می‌دهند که این دوران، نه فقط عصر جنگها و لشکرکشی ها، بلکه زمانه‌ای برای رقابت بر سر منابع، هژمونی سیاسی و نفوذ فرهنگی نیز بوده است. از شهرهای باستانی بین‌النهرین چون اور و اوروک گرفته تا محوطه‌های شاخص ایران چون سیلک، شوش و شهرسوخته، همگی در این کتاب با نگاهی تطبیقی و تحلیلی مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

آنچه بر ارزش این کتاب می‌افزاید، رویکرد میان‌ رشته‌ای و بهره‌گیری از جدیدترین یافته‌های باستان‌شناختی، متون میخی و تحلیل‌های هنری و سبک‌شناختی است. مؤلفان با تکیه بر شواهد مادی و کتیبه‌های به‌جای‌مانده، به پرسش‌های اساسی پاسخ داده‌اند: چه عواملی باعث بروز تنش‌ها و درگیری‌های نظامی میان دو سویِ زاگرس شد؟ آیا این تقابل‌ها صرفاً اقتصادی بودند یا ریشه‌های فرهنگی و قومی نیز داشتند؟ و چگونه برخی از این کشمکش ها، در عین ویرانگری، به انتقال فناوری، هنر و باورهای دینی انجامیدند؟ این نگاه چندوجهی، کتاب را به منبعی ممتاز برای درک عمیق‌تر از ریشه‌های تاریخی روابط ایران و همسایه‌ی غربی خود تبدیل کرده است.

ترجمه‌ی روان و دقیق این کتاب توسط زهرا باستی، امکان دسترسی مخاطبان فارسی‌زبان را به این اثر ارزشمند فراهم آورده است. انتشار آن توسط سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت) و جلد شومیز و کاغذ تحریر آن، مطالعه و بهره‌مندی از این متن را برای دانشجویان تاریخ، باستان‌شناسی و مطالعات خاور نزدیک تسهیل کرده است. شناخت این دورانِ بنیادین از کشمکش و تقابل، نه برای آگاهی از گذشته که برای درک بهترِ پیچیدگی‌های روابط ایران و عراق در دوران‌های بعدی و حتی امروز، ضرورتی انکارناپذیر است.