کتاب باستان شناسی پیش از تاریخ بین النهرین (نشر سمت)

کتاب باستان شناسی پیش از تاریخ بین النهرین اثر دکتر حسن طلایی

بین‌النهرین، که در زبان یونانی به معنای «میان دو رود» (دجله و فرات) است، بی‌گمان یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین خاستگاه‌های تمدن بشری به‌شمار می‌رود. این سرزمین که روزگاری میزبان نخستین شهرها، نخستین نظام‌های نوشتاری و نخستین دولت‌های متمرکز بود، نقشی بی‌ بدیل در شکل‌گیری فرهنگ، هنر، دین و معیشت جوامع باستانی ایفا کرده است.

اما پیش از آنکه بین‌النهرین به عصر تاریخی و ظهور دولت‌شهرهای سومری و اکدی پاگذارد، هزاران سال زیست و تکامل انسانی را تجربه کرده بود که شناخت آن، نیازمند کاوش‌های عمیق باستان‌شناختی و رویکردهایی دقیق و چندوجهی است. کتاب «باستان‌شناسی پیش از تاریخ بین‌النهرین» تألیف دکتر حسن طلایی، یکی از جامع‌ترین و معتبرترین آثار فارسی‌زبان در این حوزه است که به کالبدشکافی این دورانِ بنیادین می‌پردازد.

این اثر که در قطع وزیری و با ۲۳۲ صفحه تدوین شده، حاصل سال‌ها پژوهش میدانی و کتابخانه‌ای مؤلف در حوزه‌ی باستان‌شناسی خاور نزدیک است. دکتر طلایی، با تکیه بر جدیدترین یافته‌های علمی و با بهره‌گیری از روش‌های نوین گونه‌شناسی، گاه‌نگاری و تحلیل لایه‌نگاری، به بررسی دوران‌های مهم پیش از تاریخ بین‌النهرین از دوره‌ی پارینه‌سنگی و فراپارینه‌سنگی گرفته تا نوسنگی (نئولیتیک) و مس‌سنگی (کالکولیتیک) – پرداخته است. او در این کتاب، با نگاهی موشکافانه، به پرسش‌های اساسی پاسخ می‌دهد: انسان‌های نخستین چگونه و در چه زمانی وارد دشت‌های بین‌النهرین شدند؟ چه ابزارهایی می‌ساختند و چه معیشتی داشتند؟ نخستین روستاها و سپس شهرها چگونه شکل گرفتند؟ چه باورها و مناسکی در این جوامع اولیه وجود داشت؟ و چه عواملی زمینه‌ساز ظهور نخستین تمدن‌های تاریخی در این منطقه شدند؟ آنچه بر غنای این کتاب می‌افزاید، توجه مؤلف به پیوند میان تحولات فرهنگی بین‌النهرین با مناطق همجوار، از جمله فلات ایران و آناتولی است.

او نشان می‌دهد که پیش از تاریخ بین‌النهرین، نه در انزوا، بلکه در تعامل و دادوستد با تمدن‌های دیگر شکل گرفته است و این تعاملات بود که به غنای فرهنگی این منطقه انجامید. همچنین، تأکید بر فناوری‌های نوین مانند سفال‌گری، فلزکاری و معماری، و نیز بررسی نظام‌های اجتماعی و اقتصادی جوامع پیش‌ازتاریخی، از دیگر نقاط قوت این کتاب به‌شمار می‌رود. انتشار این کتاب توسط سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، گواهی بر جایگاه علمی و آموزشی آن برای دانشجویان باستان‌شناسی، تاریخ و مطالعات تمدنی است.

جلد شومیز و کاغذ تحریر این مجلد، مطالعه‌ی مکرر و بهره‌مندی از داده‌های ارزشمند آن را برای پژوهشگران و علاقه‌مندان آسان ساخته است. در دنیای امروز که ریشه‌های تمدن بشری و چگونگی شکل‌گیری جوامع پیچیده، همچنان یکی از دغدغه‌های اصلی انسان‌شناسی و باستان‌شناسی است، این کتاب، چراغی روشن در مسیر شناخت آغازین‌ترین فصل‌های تاریخِ تمدن در خاور نزدیک به‌شمار می‌رود.