کتاب باستان شناسی دین: با فانوس نظر در جستجوی آیین های گمشده (نشر سمت)

کتاب باستان شناسی دین اثر دکتر حکمت‌الله ملاصالحی

دین و آیین، از دیرباز تاکنون، یکی از بنیادی‌ترین لایه‌های فرهنگ و تمدن بشری به‌شمار رفته‌اند. اما چگونه می‌توان به درون‌مایه‌های معنوی و مناسکی جوامع باستانی راه یافت، در حالی که اغلب آن‌ها هیچ متن مکتوبی از خود برجای نگذاشته‌اند؟ پاسخ این پرسش را باید در باستان‌شناسی دین جست‌وجو کرد؛ شاخه‌ای میان‌رشته‌ای که با بهره‌گیری از یافته‌های مادی از معابد و محراب‌ها گرفته تا اشیای آیینی و نقوش برجسته  پرده از باورها و مناسک نیاکان برمی‌دارد.

کتاب «باستان‌شناسی دین: با فانوس نظر در جستجوی آیین‌های گمشده» تألیف دکتر حکمت‌الله ملاصالحی، یکی از معدود آثاری است که با رویکردی جامع و ژرف‌نگر، این پیوند ظریف میان مادیت و معنویت را به تصویر می‌کشد. این اثر که در قطع وزیری و با ۲۶۴ صفحه تدوین شده، حاصل سال‌ها تجربهٔ پژوهشی و میدانی مؤلف در عرصه‌ی باستان‌شناسی ایران و خاور نزدیک است. دکتر ملاصالحی، با تکیه بر شواهد باستان‌شناختی مکشوفه از محوطه‌هایی چون شوش، تخت‌جمشید، میان‌رودان و آناتولی، تلاش می‌کند تا چهره‌ی گمشده‌ی آیین‌هایی را بازنماید که روزگاری در دل جوامع کهن جاری بوده‌اند.

عنوان کتاب، با اشاره‌ی استعاری به فانوس نظر، به‌خوبی گویای این نکته است که پژوهشگرِ باستان‌شناس، همچون کسی که در تاریکیِ اعصار، فانوسی در دست دارد، با نور دانش و تفسیرِ دقیق، ردپای ایزدان، قربانی‌ها، جادو، پیشگویی و اسطوره‌های آفرینش را دنبال می‌کند و از دلِ خاکسترها و سنگ‌ها، حقیقتی زنده و پویا بیرون می‌کشد. آنچه این کتاب را از متون صرفاً توصیفی متمایز می‌سازد، نگاه تفسیری و پرسش‌گر مؤلف است.

او در این مجلد، نه فقط به گردآوری داده‌ها بسنده کرده، بلکه با بهره‌گیری از رویکردهای نظریِ انسان‌شناسی، نشانه‌شناسی و تاریخ ادیان، به تحلیل کارکردهای اجتماعی و روان‌شناختی آیین‌ها پرداخته است. پرسش از چیستی تقدس، راز جاودانگی در باورهای باستانی، نقش کاهنان و معابد در نظم‌بخشی به زندگی جمعی، و نیز پیوند دین با سیاست و اقتصاد در تمدن‌های نخستین، بخشی از مباحثی است که در این کتاب به‌شیوه‌ای علمی و در عین حال دلنشین مطرح شده است. انتشار این متن ارزشمند توسط سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، نشان‌دهندهٔ جایگاه آموزشی و مرجع‌یت علمی آن برای دانشجویان باستان‌شناسی، تاریخ ادیان و مطالعات فرهنگی است.

کاغذ تحریر و جلد شومیز کتاب نیز مطالعهٔ مکرر و حاشیه‌نویسی بر آن را برای پژوهشگران آسان ساخته است. در عصری که بحران معنا و گسست از سنت‌های معنوی، ذهن بشر مدرن را به خود مشغول کرده، بازخوانی آیین‌های گمشده از طریق داده‌های باستان‌شناختی، نه یک کنجکاوی تاریخیِ صرف، بلکه ضرورتی انسان‌شناختی است که به ما یادآوری می‌کند: «انسانِ دین‌ورز» همواره در جستجوی پیوندی با امرِ متعالی بوده است. این کتاب، فانوسی است روشن در این مسیر پرپیچ‌وخم.