کتاب نقش برجسته های ساسانی (نشر سمت)

کتاب نقش برجسته های ساسانی اثر دکتر سید رسول موسوی حاجی، علی‌اکبر سرفراز

نقش برجسته‌های ساسانی، یکی از شاخص‌ترین و ارزشمندترین میراث‌های هنری و تاریخی ایران باستان هستند که در دل صخره‌ها و کوه‌های فارس و کرمانشاه، روایتگر شکوه، قدرت، باورها و آیین‌های شاهنشاهی ساسانی (۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی) می‌باشند. این آثار سنگی، که در کنار محوطه‌هایی چون نقش‌رستم، تخت جمشید، نقش‌رجب و طاق‌بستان نقش بسته‌اند، صحنه‌هایی از تاج‌گذاری پادشاهان، پیروزی‌های نظامی، شکارگاه‌های سلطنتی، آیین‌های مذهبی و مفاهیم ایزدی را به‌گونه‌ای شگفت‌انگیز به تصویر کشیده‌اند و هر یک، دریچه‌ای به سوی شناخت نظام سیاسی، اجتماعی و دینی ایران در این دوره‌ی مهم تاریخی می‌گشایند.

کتاب «نقش برجسته‌های ساسانی» تألیف دکتر سید رسول موسوی حاجی و علی‌اکبر سرفراز، از برجسته‌ترین پژوهشگران و باستان‌شناسان ایران، مرجعی جامع، پژوهشی و مستند است که با نگاهی موشکافانه و نمادشناختی، به بررسی همه‌جانبه‌ی این آثار ارزشمند، از تاریخچه و پیشینه تا سبک‌شناسی، نمادشناسی، تکنیک‌های اجرا و تحلیل محتوایی می‌پردازد و دریچه‌ای نو به سوی شناخت عمیق‌تر از هنر و تمدن ساسانی می‌گشاید.

آنچه این اثر ۲۸۸ صفحه‌ای با قطع وزیری را به منبعی کمنظیر و ماندگار در ادبیات باستان‌شناسی و تاریخ هنر ایران تبدیل کرده، رویکردی ساختارمند، تطبیقی و همه‌جانبه به نقش برجسته‌های ساسانی است. مؤلفان با تکیه بر منابع تاریخی معتبر، کتیبه‌ها، سکه‌ها و شواهد باستان‌شناسی، خواننده را با تاریخچه‌ی مطالعات نقش برجسته‌های ساسانی، از نخستین سفرنامه‌نویسان اروپایی تا پژوهش‌های معاصر، آشنا می‌سازند و به‌تفصیل به معرفی و تحلیل مهم‌ترین گروه‌های نقش برجسته در نقش‌رستم، نقش‌رجب، طاق‌بستان، فیروزآباد و بیشاپور می‌پردازند. همچنین، کتاب با بررسی تطبیقی این آثار، به تحلیل سبک‌شناسی و سیر تحول نقش برجسته‌ها از دوران اردشیر بابکان تا شاپور سوم، پرداخته و نشان می‌دهد که چگونه هر پادشاه، با بهره‌گیری از نمادها و ترکیب‌بندی‌های خاص، به تثبیت مشروعیت الهی خود و نمایش قدرت و شکوه شاهنشاهی پرداخته است.

از دیگر مباحث ارزشمند این کتاب، پرداختن به نمادشناسی و آیکونوگرافی نقش برجسته‌های ساسانی است. مؤلفان با تسلط بر اساطیر ایران باستان، آیین زرتشتی و مفاهیم ایزدی، به تحلیل عمیق نمادهایی چون حلقه‌ی قدرت، دیهیم، آتش، فروهر، صحنه‌های شکار و آیین‌های ایزدی پرداخته و نشان می‌دهند که چگونه هر نقش، پیام‌هایی از مشروعیت الهی، پیوند شاه و ایزدان، و نظم کیهانی را منتقل می‌کند.

همچنین، کتاب به بررسی تکنیک‌های اجرایی، مواد و ابزارهای مورد استفاده در ساخت این آثار، و نیز تأثیرپذیری نقش برجسته‌های ساسانی از هنر هخامنشی، اشکانی و رومی، و تأثیر آن‌ها بر هنر دوران اسلامی، پرداخته است.