کتاب پارچه و پارچه بافی در تمدن اسلامی (نشر سمت)

کتاب پارچه و پارچه بافی در تمدن اسلامی اثر دکتر فریده طالب پور

پارچه و پارچه‌بافی، از دیرباز تاکنون، یکی از مهم‌ترین و اصیل‌ترین هنرهای صنعتی و فرهنگی تمدن اسلامی به شمار رفته است. این هنر-صنعت ظریف، که در تار و پود خود، نه تنها مهارت و ذوق هنرمندان، بلکه آیین‌ها، باورها، تجارت و مناسبات اجتماعی و سیاسی جوامع اسلامی را به تصویر کشیده است، نقشی بی‌بدیل در هویت‌بخشی به فرهنگ مادی این تمدن بزرگ ایفا کرده است. از پارچه‌های نفیس ابریشمی و زربفتِ خلافت‌های عباسی و فاطمی تا مخمل‌های گران‌بهای عصر صفوی و پارچه‌های ظریف و نقش‌دار هند و عثمانی، هر یک از این دستبافته‌ها، روایتگر گوشه‌ای از شکوه، ظرافت و خلاقیت هنرمندان مسلمان در طول تاریخ هستند.

کتاب «پارچه و پارچه‌بافی در تمدن اسلامی» تألیف دکتر فریده طالب‌پور، مرجعی جامع، پژوهشی و مستند است که با نگاهی موشکافانه و بینارشته‌ای، به بررسی تاریخچه، تکنیک‌ها، نقوش، کاربردها و جایگاه اجتماعی-اقتصادی پارچه و پارچه‌بافی در جهان اسلام می‌پردازد و دریچه‌ای نو به سوی شناخت عمیق‌تر از این هنر-صنعت والا می‌گشاید.

آنچه این اثر ۲۵۴ صفحه‌ای با قطع وزیری را به منبعی کم نظیر و ارزشمند در ادبیات هنر و تمدن اسلامی تبدیل کرده، رویکردی ساختارمند، مستند و چندلایه به تمامی ابعاد پارچه‌بافی در جهان اسلام است. مؤلف با تکیه بر منابع تاریخی، متون کهن، شواهد باستان‌شناسی و آثار برجای‌مانده از دوران مختلف، خواننده را با تاریخچه‌ی پارچه‌بافی از دوران پیش از اسلام و تأثیر آن بر تمدن اسلامی، تا اوج شکوفایی این هنر در دوره‌های عباسی، فاطمی، سلجوقی، ایلخانی، تیموری، صفوی، عثمانی و گورکانی هند آشنا می‌سازد. همچنین، کتاب به‌تفصیل به معرفی و تحلیل انواع پارچه‌ها و تکنیک‌های بافت همچون زربفت، دیبا، اطلس، مخمل، ترمه، شال و کرباس پرداخته و روش‌های تولید، مواد اولیه (ابریشم، پنبه، پشم و طلا)، و مراکز مهم تولید پارچه در شهرهای بزرگی چون اصفهان، کاشان، یزد، تبریز، استانبول، قاهره، دمشق و دهلی را با دقت مثال‌زدنی تبیین می‌کند.

از دیگر مباحث ارزشمند این کتاب، بررسی نقوش و تزیینات به‌کاررفته در پارچه‌های اسلامی است. مؤلف به‌خوبی نشان می‌دهد که چگونه نقوش گیاهی (اسلیمی و ختایی)، هندسی، کتیبه‌های خوشنویسی با آیات قرآنی و اسماء الهی، و نیز نقوش انسانی و حیوانی (در دوره‌های خاص) در بافت پارچه‌ها به‌کار گرفته شده‌اند و هر یک، نمادی از باورها، ارزش‌ها و جهان‌بینی اسلامی را با خود به همراه دارند. همچنین، کتاب به کاربردهای گوناگون پارچه‌ها، از پوشاک و البسه‌ی سلاطین و درباریان تا پرده‌های کعبه، فرش‌ها، روکش‌ها، پرچم‌ها و هدایای دیپلماتیک، و نقش پارچه در تجارت و اقتصاد جهان اسلام و تأثیر متقابل آن بر هنر و صنعت اروپا و شرق دور، پرداخته است.

این کتاب، با برخورداری از تصاویر رنگی متعدد از پارچه‌های نفیس تاریخی و نقشه‌های مسیرهای تجاری، و زبانی علمی و روان، برای دانشجویان و پژوهشگران تاریخ هنر، فرش و نساجی، صنایع دستی، تمدن اسلامی و مطالعات فرهنگی، و همچنین تمام علاقه‌مندان به هنر و فرهنگ اسلامی، منبعی ارزشمند و الهام‌بخش محسوب می‌شود. کاغذ تحریر و جلد شومیز، مطالعه‌ای دلپذیر و ماندگار را برای مخاطبان فراهم آورده است.