کتاب تجلی نور در هنرهای سنتی ایران (نشر سوره مهر)

کتاب تجلی نور در هنرهای سنتی ایران اثر حسین یاوری

این کتاب یکی از ارزشمندترین و ژرف‌ترین آثار پژوهشی در حوزه هنرهای سنتی و عرفان ایرانی-اسلامی است که با نگاهی موشکافانه و تأویلی به بررسی نقش و جایگاه نور به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم عرفانی و زیبایی‌شناختی در هنرهای سنتی ایران می‌پردازد. این کتاب که در قطع وزیری و با کاغذ تحریر منتشر شده، حاصل سال‌ها تحقیق و مطالعۀ عمیق مؤلف در عرصه هنرهای سنتی، عرفان و فلسفه اسلامی است و می‌کوشد تا با رویکردی میان‌رشته‌ای و با تکیه بر آرای عرفا و فلاسفه بزرگ اسلامی به ویژه سهروردی، ابن‌عربی و ملاصدرا، نسبت هنر و نور را در سنت هنر ایرانی به تصویر بکشد و نشان دهد که چگونه نور، به‌عنوان نماد و جلوه‌گاه حقیقت و جمال الهی، در قالب عناصر هنری چون رنگ، هندسه، نقش، فضا و تزئینات تجلی یافته و به خلق آثاری بدیع و معنوی انجامیده است.

آنچه این اثر را از دیگر کتاب‌های مشابه متمایز می‌سازد، رویکرد تأویلی و عرفانی مؤلف به هنرهای سنتی ایران است؛ یاوری با تکیه بر دانش گسترده خود در عرفان و فلسفه اسلامی و با بهره‌گیری از منابع دست اول، نشان می‌دهد که نور در هنرهای سنتی ایران، نه تنها یک عنصر بصری و تزئینی، بلکه زبانی نمادین و رمزآلود است که در پس هر نقش، رنگ، طرح و فضای هنری، به بیان مفاهیم عمیق عرفانی و الهی می‌پردازد و مخاطب را به تأمل در عالم معنا و حقیقت فرامی‌خواند. کتاب با مروری بر مفهوم نور در عرفان و فلسفه اسلامی و جایگاه آن در آرای اندیشمندانی چون سهروردی (با نظریه‌ی اشراق و نورالانوار)، ابن‌عربی (با نظریه‌ی تجلی و وحدت وجود) و ملاصدرا (با نظریه‌ی حرکت جوهری و تشکیک وجود) آغاز می‌شود و سپس به بررسی نظام‌مند تجلی نور در انواع هنرهای سنتی ایران از جمله معماری (نور در فضاهای مقدس همچون مساجد، مدارس، حسینیه‌ها و آرامگاه‌ها)، کاشی‌کاری (نقوش و رنگ‌های درخشان و نورانی)، گچ‌بری و آینه‌کاری (بازتاب و انعکاس نور)، فرش‌بافی (نقوش و رنگ‌های نمادین)، نگارگری (نور در چهره‌ها، فضای تابلو و هاله‌های نورانی) و خوشنویسی (نور در حروف و کلمات و ترکیب‌بندی) می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه در هر یک از این هنرها، نور به‌مثابه زبانی مشترک برای بیان مفاهیم عرفانی چون وحدت، تجلی، جمال، کمال، معرفت، عشق، قرب و وصال الهی به کار گرفته شده است.

از دیگر ویژگی‌های برجسته این کتاب، توجه به پیوند نور با هندسه و رنگ در هنرهای سنتی ایران است؛ یاوری با تحلیل نمونه‌های شاخص از هنرهای سنتی ایران، نشان می‌دهد که چگونه هندسه‌ی مقدس (با تأکید بر اشکال هندسی نمادین همچون دایره، مربع، مثلث، ستاره و چندضلعی‌ها) و رنگ‌های نمادین (با تأکید بر رنگ‌هایی همچون لاجوردی، فیروزه‌ای، طلایی، سفید، سبز، قرمز و سیاه) در کنار نور، به خلق فضاها و آثاری انجامیده‌اند که آدمی را به تأمل در عالم معنا، جمال الهی و حقیقت هستی دعوت می‌کنند. همچنین، مؤلف به تأثیر مفهوم نور بر مخاطب و تجربه‌ی زیباشناختی و معنوی او پرداخته و نشان می‌دهد که چگونه هنرهای سنتی ایران با بهره‌گیری از زبان نور، به خلق تجربه‌ای تأمل‌برانگیز و روحانی دست یافته‌اند که فراتر از لذت بصری، به تعالی روح و شناخت عمیق‌تر از حقیقت می‌انجامد. زبان علمی و شیوای کتاب، به‌همراه تصاویر متعدد و باکیفیت از آثار شاخص هنرهای سنتی ایران، درک مفاهیم عمیق عرفانی را برای مخاطبان با هر سطح از دانش امکان‌ پذیر می‌سازد و از دانشجویان و پژوهشگران عرفان، فلسفه، هنر و معماری تا هنرمندان، معماران و تمامی علاقه‌مندان به شناخت عمیق‌تر از هنرهای سنتی ایران و نسبت آن با عرفان می‌توانند از این اثر ارزشمند بهره‌مند شوند.

تجلی نور در هنرهای سنتی ایران افزون بر جنبه‌های پژوهشی و نظری، اثری است که به عمق هنر و عرفان ایرانی راه می‌برد و مخاطب را با رازها و ظرایف آن آشنا می‌سازد و نشان می‌دهد که چگونه هنر در سنت ایرانی، همواره در خدمت شناخت خداوند، تجلی جمال الهی و سلوک معنوی بوده و به‌مثابه پلی میان زمین و آسمان، انسان و عالم غیب، هنرمند و خالق یکتا عمل کرده است.