شیشهسازی در زمان هخامنشی؛ بررسی نمونههای شیشهای تخت جمشید
شیشه سازی در زمان هخامنشی
با توجه به آثار پرشكوه سنگی كه از دوران هخامنشی در پازارگاد، تخت جمشید و بیستون بیادگار مانده است شاید در اولین وهله چنین بنظر آید كه چون اشیاء غیرسنگی كه به آثار نامبرده در بالا قابل قیاس باشد بدست نیامده لذا ایرانیان غیر از حجاری و مجسمه سازی برشتههای دیگر هنر و صنعت چندان توجهی نداشتهاند ولی باید در نظر گرفت كه اشیاء چوبی و چرمی و استخوانی و نظائر آنها كه منشاء گیاهی یا حیوانی دارند بر اثر عوامل طبیعی وجوی زودتر از مواد سنگی و معدنی خسارت دیده فرسوده میشوند بعلاوه غالب این قبیل اشیاء كه اكثرا منقول هم میباشند در طی قرون متمادی بوسیله اقوام و اشخاص متعدد به تاراج رفته و از كاخها و خزائن اولیه جابهجا شدهاند. حتی مسلم شدهاست قطعات سربی و گیرههای فلزی كه برای اتصال قطعات سنگی در ابنیه هخامنشی بكار رفته بود بتدریج بوسیله اقوام غالب و افراد سودجو ربوده شده و در كشورهای اروپایی در دورانیكه فلزات مخصوصا سرب ارزش زیادی داشت، بفروش رفته است.
یادآوری این مطلب را بیمناسبت نمیدانند كه معماران ایرانی در زمان هخامنشی برای اولین بار در تاریخ، گیرههای فلزی را برای اتصال قطعات سنگی مورد استفاده قرار دادهاند و از بقایای فلزی كه جسته و گریخته از تخت سلیمان (پازارگاد) بجای مانده و سوراخهایی كه در بعضی سنگهای مجاور در دیواره بنای مزبور یا در قسمتهای مختلف تخت جمشید بچشم میرسد میتوان جنس و شكل میلههای فلزی را كه اكثرا در دو انتها برآمدگی داشته و در سوراخهای تعبیه شده در قطعات سنگی جایگیر میشده است مشخص كرد.
آنچه در این یادداشتها از نظر خوانندگان گرامی میگذرد مقایسهای است از پیشرفت صنعت شیشه سازی در دوران هخامنشی نسبت بكشورهای متمدن همزمان با آن دوران.
مدارك و آزمایشهای علمی كه در این بحث بدانها استناد شده خلاصهای است از مطالعات و بررسیهای عدهای از دانشمندان عالیقدر كه براهنمایی و سرپرستی Frederick R. Matson روی نمونههای قدیمی انجام شده و نتایج آن در جلد دوم كتاب Persepolis پروفسور Schmidt (صفحه 127 تا 132 ) بتفصیل ذكر شده است.
شیشههای بیرنگ
دو قطعه شیشهبیرنگ و بظاهر همجنس كه از حفاری تخت جمشید (خزانه ) بدست آمده بود برای آزمایش در نظر گرفته شد تا تعیین شود آیا دو نمونه دارای یك منشاءاند یا اینكه یكی مبداء هخامنشی و دیگری مبدائی غیر از آن دارد .

شكل1
تشریح شكل ظاهری نمونهها
یكی از قطعات محدب شكل و به ابعاد تقریبی سه در سه سانتیمتر حداكثر ضخامتش چهار میلیمتر و در لبهها تا حدود نیم میلیمتر كاهش مییابد و شاید قسمتی از یك شیئی تزئینی بوده است – این اختلاف ضخامت مخصوصا با توجه به تحدب زیاد سطح خارجی نسبت به سطح داخلی شاهدی است بر اینكه خمیر شیشه را در حالت گرم در غالب ریخته و تحت فشار قرار دادهاند. خطوطی بصورت اشعه در سطح خارجی آن از لبه مقعر بسمت دیگر كشیده شده است – طرح لبههای دیگر موجی شكل است و چون حاشیههای جالبی با فرجهها و زاویههای قائمه به سطح خارجی ختم میشوند.
لذا معلوم میشود كه پس از بیرون آوردن شیئی از قالب لبههای آنرا تراش دادهاند زیرا در غیر اینصورت خط الراسها مشخص نبوده و بشكل منحنی در میآید – حاشیه تمام لبهها بوسیله خطی كه بموازات خطالراس و بفاصله یك میلیمتری آن حك شده نمایانتر گردیده است – سطح خارجی آن كمتر از سطح داخلی در اثر عوامل جوی آسیب دیده است و این امر ممكن است در اثر اختلاف خواص ساختمانی در سطح و طرز استفاده از آنها باشد یا دلیلی است بر اینكه دورویه در زیر خاك بیكسان تحت تاثیر رطوبت قرار نگرفته است سطح داخلی صاف و سیقلی است و علائمی كه نشان دهنده روش تهیه آن باشد بنظر نمیرسد – با توجه بضخامت برآمدگیهای شیشهای كوچكی بر روی جسم باقی ماندهاند آشكار میشود كه قسمت اعظم آن در اثر عوامل جوی به قطر نیم میلیمتر پوسته پوسته شده و ریخته است – این جسم نیز مانند بیشتر شیشههای قدیمی بجز در قسمتهایی كه در اثر تورق ریخته و گود شده است تلألو رنگین كمانی جالبی دارد.
نمونه دوم عبارتست از یك قطعه مكعب مستطیل شكل از ناحیه گردن و شانه یك تنگ یا بطری كه با تراشهای مایل بشكل مار پیچ تزئین شده است– ابعاد آن تقریبا 3/2 در 7/4 سانتیمتر است و ضخامتش از 5 تا 4/1 میلیمتر تغییر میكند – قطر خارجی آن در ناحیه گردن در حدود چهار سانتیمتر بوده كه بتدریج وسعت یافته و در ناحیه شانه به 8 تا 10 سانتیمتر بالغ میشده است – برآمدگی بصورت خطوط مارپیچ شیبدار در خلاف جهت حركت عقربههای ساعت بر سطح خارجی آن تراشیده شده است كه فواصل خطالراسهای آنها 5 میلیمتر است و عمقشان در قسمتهای ضخیم ناحیه گردن بیشتر از ناحیه شانه است بجز در یك نقطه كه با ضخامت 4/1 میلیمتر وضع استثنائی پیدا كرده است – گرچه هر دو رویه این نمونه در حالت آزمایش ((حالت كدری)) نداشتند ولی با توجه به نقاط ریز برجستهای كه بر سطح آن باقی مانده تلألو قوس و قزحی زیبائی دارند چنین بنظر میرسد كه سایر قسمتهای این جسم در هنگام مدفون بودن پوسته پوستهشده و بقطر نیم میلیمتر ریخته است و عوامل جوی در این مورد دخالت نداشتهاند زیرا فساد یكنواخت صورت نگرفته و نقاطی از قبیل خطالراسهای خطوط مارپیچی سالم و جلادار باقی ماندهاند.
شواهدی در سطح داخلی نشان میدهد كه ظرف را بدور مغزی پوشیده شده از پارچه ساختهاند زیرا یك قطعه آسیب ندیدهای از شیشه به ضخامت پنج میلیمتر در شانه ظرف دیده میشود كه نقشی از نسوج ظریف بر آن بجا مانده است و این اثر كاملا شبیه نقشی میشود كه اگر دانه شنی را درپارچهای پیچیده و در بوته ای پر از خمیر مایه شیشه فرو برند.
خواص فيزيكی
فقدان نسبتا كامل رنگ در نمونه اول یك خاصیت كاملا استثنائی است زیرا اگر آنرا روبهروشنائی گرفته و از قسمت سطح آن نگاه كنیم بیرنگ است و «سایه» زردفامی كه از ناحیه لبهها مشاهده میشود شبیه «ته رنگ» سبزی است كه در هنگام نگاه كردن شیشههای بیرنگ معمولی پنجره (از سمت لبهها) بهچشم میرسد.
عدهای از محققین تعدادی اشیاء شیشهای از قبیل مهره و تنگ و ظروف متعلق بدوران فراعنه یافتهاند كه رنگ سبز بسیار جزئی دارند و چون بطور عمده ماده رنگی بخمیر مایهشان مخلوط نشده آنها را جزء شیشه بیرنگ بشمار آوردهاند ولی باید توجه داشت كه قطعات بسیار نازك شیشههای قدیمی به علت ناخالصیهای آهنی سبزرنگ بنظر میرسند – پرفسور اشمید این اختلاف را چنین توجیه میكند :
«گاهی قطعات شیشهای قدیمی سبز بسیار كمرنگ بنظر میآیند ولی بطور كلی شیشههای دوران هخامنشی با توجه به نمونههایی كه از تخت جمشید بدست آمده است جزء شیشههای رنگین محسوب نمیشوند.»
ضریب انكسار و وزن مخصوص شیشه مشخصاتی هستند كه میتوان آنها را به دقت و صحت اندازه گرفت و از روی آن نوع شیشه را تعیین كرد زیرا این دو عامل به كیفیت و كمیت اجسام تشكیل دهنده شیشه بستگی تام دارند. ضریب انكسار هر دو نمونه مورد آزمایش 518/1 و وزن مخصوص آنها 515/2 و 512/2 میباشد – ارقام مزبور مشابه مشخصات شیشههائی هستند كه بطور كلی از قلیا و آهك و سیلیس (شن) تهیه میشوند (مهمترین عناصر شیمیایی كه در این نوع شیشه یافت میشوند عبارتند از سدیم Sodium كلسیم Calcium و سیلسیم Silicium و اكسیژن Oxygen ).
برای تشخیص نواقص فنی و ناخالصیهای موجود در نمونهها (مانند حبابهای هوا و دانههای شن ذوب شده) شیشه را در برموراتیلن Ethylene Bromide فرو میبرند، چون ضریب انكسار این مایع و شیشه تقریبا نزدیك میباشد لذا ذرات و اجسامی كه ضریب انكسارشان با آن متفاوت است در زیر میكرسكپ كاملا مشخص خواهند شد – در این آزمایش شبكه تور مانندی از ترك – خوردگیهای ریز در هر دو رویه نمونهها بچشم میرسد كه در اثر عوامل جوی و تورق ناشی از آن در شیشه پدیدار شده است – تعداد خیلی كم حبابهای هوا بسیار اعجاب انگیز و دلیل بارزی است بر مرغوب بودن جنس شیشه – شاید وجود آنتیموان Antimony در این مورد بیتاثیر نباشد زیرا گاهی در كارخانههای شیشهسازی مدرن نیز این ماده تصفیه كننده را برای كاهش یا حذف حبابهای هوای داخل شده در خمیر شیشه بكار میبرند.

شكل2 شكل3
تعیین عناصر تشكیل دهنده
برای این منظور ذره كوچكی از نمونه اول را سائیده و طیف گرد بدست آمده را برای تعیین نوع و نسبت اجسام تشكیل دهنده بروش فیزیكی Spectrographic Analysis تهیهكردهاند زیرا با این روش میتوان نوع و نسبت اجزاء یك مخلوط را بمراتب سریعتر از طریقه دقیق ولی طولانی شیمیائی (تجزیه كمی Quantitative – Analysis ) تعیین كرد همچنین وجود مقدار جزئی Trace هر عنصر را (بدون تعیین مقدار صحیح آن ) كه ممكن است راهنمائی برای تعیین مبداء و منشاء شیشه باشد به آسانی مشخص كرد – این آزمایش نشان میدهد كه جنس نمونه آزمایش شده مانند شیشههای معمولی پنجره است و بطوریكه قبلا گفته شد قلیا و آهك و سیلیس قسمت عمده این شیشه را تشكیل میدهند. با در نظر گرفتن اینكه قسمت اختلاط این سه ماده برای تهیه شیشه مقاومی كه در درجات حرارت كم ذوب شود بسیار محدود است شباهت شیشههای بیرنگ هخامنشی با شیشه هائی كه امروزه برای پنجره ساخته می شود چندان تعجبآور نمیباشد.

شكل4
ماده اولیه یا خام یا تهیه سیلیسیم كه مهمترین عنصر تشكیل دهنده انواع شیشههاست كوارتز Quartz میباشد كه معمولا از شن رودخانهها بدست میآید (از نظر شیمیائی این جسم سیلیس «اكسید سیلسیم» است) مواد قشری دانههای شن و همچنین ناخالصیهای معدنی موجود در كوارتز غالبا بمقادیر كم یا زیاد در تركیب شیشه داخل میشوند چنانكه مقدار جزئی آهن، آلومینیوم و منگنز Mangnese و تیتان Titanium كه بصورت اكسید Oxide (تركیب با اكسیژن ) در نمونه مورد آزمایش تشخیص داده شده است ممكن است از همین راه داخل شده باشند و باحتمال زیاد قسمت بیشتر آلومینیوم و مقدار كمی از آهن به تاثیر خمیر شیشه بر جدار بوته كه معمولا از گل رس ساخته میشده مربوط میگردد زیرا گل رس دارای تركیباتی است از آهن و آلومینیوم. مقدار جزئی مس كه بصورت اكسید مس در نمونه دیده شده شاید از ناخالصیهای مواد اولیه، بوته و یا مربوط به ابزاریكه مورد استفاده قرار گرفتهاند باشد (در قدیم تركیبات مس را برای تهیه شیشههای آبی رنگ بكار میبردند ) چون وجود گوگرد از راه اسپكتروگرافی تشخیص داده نمیشود باید از طریق تجزیه شیمیائی به اثبات برسد.
سنگ آهك یكی دیگر از مواد خام صنعت شیشهسازی است زیرا اجسام قلیائی خاكی شیشه را در مقابل عوامل جدی افزایش میدهند – آهك (اكسید كلسیم) قسمت اعظم یا تنها ماده قلیائی خاكی سنگهای آهكی است ولی در بعضی اقسام آن اكسید منیزیم Magnesium Oxide سهم بیشتری دارد. Dolomite بسنگ معدنی اطلاق میگردد كه به نسبت مولكولی مساوی از دو اكسید مزبور دارا میباشد و از نسبت موجود میان این دو عنصر در هر نمونه قدیمی میتوان منشاء شیشه یا بعبارت صحیحتر محل معدن آهك آنرا تعیین كرد – در نمونههای آزمایش شده علاوه از دو فلز نامبرده در بالا مقدار كمی اكسید باریم Barium و استرنسیم Strontium كه هر دو آنها نیز متعلق بخانواده فلزات قلیائی خاكی هستند دیده شده است. این اجسام كه بصورت ناخالصی در سنگهای آهكی یافت میشوند راهنمای خوبی برای پی بردن به منشا سنگ آهك و شیشه به شمار میآید.
مواد قلیائی شیشهها را معمولا سدیم و پتاسیم Potassium تشكیل میدهند و در آزمایش نمونه هخامنشی علاوه بر آنها وجود لیتیوم Litium نیز كه جزء خانواده فلزات قلیائی است به اثبات رسیده است.
تمام عناصر نامبرده در بالا با مقادیری نظیر آنچه در شیشههای دوران هخامنشی یافت میشود و در بعضی شیشههای دوران فراعنه نیز دیده شده است و اختلاف مهم آنها مربوط بوجود و مخصوصا مقدار قابل ملاحظه آنتیموانAntimony در نمونه مورد بحث میباشد – این عنصر كه غالبا بصورت ناخالصی در معادن و تركیبات مس یافت میشود به مقدار خیلی جزئی فقط در بعضی شیشههای رنگی مسدار (شیشههای آبی ) مشاهده شده است ولی مقدار قابل ملاحظه آن در نمونههای هخامنشی مؤید این نظر است كه آنرا مخصوصا بعنوان یك اكسیدان Oxidizing Agent بخمیر شیشههای بیرنگ میافزودند تا تركیبات آهن دو ظرفیتی Ferrous را كه سبب پیدایش رنگ سبز در شیشههاست اكسیده كرده و به آهن سه ظرفیتی Ferrig تبدیل نماید گرچه تركیبات اخیر قهوهای مایل به خرمائی هستند ولی مقدار جزئی آنها در شیشههای بیرنگ زمینه زرد بسیار روشنی ایجاد میكند كه غالبا میتوان آنها را كاملا بیرنگ بشمار آورد – تحقیقات دانشمندان نشان میدهد كه معادن آنتیموان و با تركیبات آن در قلمرو فراعنه وجود نداشته است اما به عكس در فلات ایران و آسیای صغیر كه هسته مركزی امپراطوری هخامنشی بوده است به فراوانی یافت میشده است. گرچه تركیبی از سرب و آنتیموان راكه بنام شیمیائی Lead , Antimoniate معروفست در قدیم برای تهیه شیشههای زرد رنگ بكار میبردند ولی نباید نقش ناخالصیهای آهن و اثر گوگرد را در ایجاد ((ته رنگ)) زرد از نظر دور داشت.
بطور كلی از حاصل بررسی دانشمندان چنین نتیجهگیری میشود كه هر دو نمونه شیشه بیرنگ متعلق بدوره هخامنشی از لحاظ خواص فیزیكی تقریبا یكسان میباشند – تركیبات شیمیائی یكی از نمونهها بطوریكه آزمایش اسپكتروگرافیك آن نشان میدهد تقریبا نظیر تركیب شیشههائی است كه در زمان فراعنه تهیه میگردید با این اختلاف كه صنعتگران دوران هخامنشی با افزودن مقدار معینی آنتیموان ((ته رنگ)) سبز را از میان برده و شیشههای كاملا بیرنگی تهیه میكردند.
در خاتمه یادآوری مینماید كه تجسس علمی این عنصر در نمونههای قدیم اعم از شیشههای بیرنگ یا رنگی میتواند برای پی بردن بجریان پیشرفت صنایع شیشهسازی در ازمنه گذشته بسیار مفید واقع شود.
نتایج بررسیها و آزمایشهای مربوط بشیشههای رنگی دوران هخامنشی ضمن مقاله دیگری بنظر خوانندگان گرامی خواهد رسید.
محقق و نویسنده: دكتر جاوید فیوضات