تاریخچه پارچهبافی و منسوجات ایرانی از آلبویه تا صفویه
پارچهبافی از صنایعی است كه پس از ظهور اسلام در ایران اهمیت زیادی یافتهاست. ابن خرداد به در كتاب «مسالك الممالك» و یاقوت حموی در كتاب «معجم البلدان» و مسعودی در كتاب «مروج الذهب» درباره پارچهبافی در شهرهای ایران مطالبی ذكر كردهاند كه ثابت میكند مراكز مهمی برای بافت پارچههای ابریشمی در این مملكت وجود داشته كه محصولات آن به خارج هم صادر میشده است.
اصطخری درباره پارچههای ابریشمی بافت ایران میگوید« مخازن فرش و قماش كاخهای فاطمیهای مصر در ضمن آثار پربها و ابریشم در سال 253 هجری به امر المعزالدینالله خلیفه فاطمی در شوشتر بافته شده و مشتمل بر نقشۀ عالم و صورت اقالیم و كوهها و دریاها و شهرها و رودهای آن بود» (1)
بنابراین شوشتر را بایستی در زمره مراكز تهیه پارچه دانست. متأسفانه از قرون اولیه نمونههایی در دست نیست تنها قطعات باقیمانده متعلق به دوران فرمانروایی آلبویه است كه با كمال دقت بافته شده و از نظر نقش و رنگ بسیار جالب توجه است. در بعضی از این قطعات اشكال هندسی، خط كوفی یا حاشیههایی از تصاویر حیوانات و دوایری كه در آنها پرندگان و حیوانات گرد درخت زندگی قرار دارند میبینیم. مركز بافت این پارچهها را به شهر ری نسبت میدهند. بنابراین ملاحظه میشود كه شهر ری در یك دوره از نظر كارگاههای بافندگی (آل بویه) و در دوره دیگر (سلجوقیان) از نظر صنعت سفالسازی در دنیای اسلام شهرت عظیمی كسب نمودهاست.
این شهر از شهرهای بسیار قدیمی ایران میباشد چنانكه در كتیبه داریوش در بیستون نیز نام آن دیده میشود. در دوران اسلام نیز این شهر اعتبار و اهمیت خود را حفظ نموده بطوریكه در شرق اسلامی بعد از بغداد شهری به آبادانی آن وجود نداشتهاست. اصطخری در كتاب « مسالك الممالك» درباره ری چنین مینویسد: «بزرگترین شهری است بر حدود مشرق و دروازههای معروف دارد. بازارها و محلههای معروف در ری هست و كاروانسراها و بازرگانیهای بسیار در آنجا باشد.» در شارستان وی مسجد آدینه و گرد بر گرد شارستان دیواری است و همچنین گوید «و اما ری كه بر حدود ولایت دیلمان است هم از جبال بود و هم از خراسان و گذشته از بغداد هیچ شهری در مشرق بزرگتر و آبادانیتر از ری نیست مگر نیشابور».
ری در دوران فرمانروایی آلبویه یكی از شهرهای آباد ایران بهشمار میرفته و دارای محلههای معتبر، دروازههای مهم، مدارس متعدد، بازارهای مشهور و بناهای معروف بود كه نامشان در كتابها باقی ماندهاست. از جمله بناهای مقدس و مهم شهر ری مقبره بیبی شهر بانو است كه زیارتگاه مسلمین میباشد. آقای محمد تقی مصطفوی مدیر كل اسبق موزه ایران باستان كه مطالعات مفصل و جالبی درباره بناهای تاریخی شهر تهران و حومه دارند ضمن مقاله مفصلی در گزارشهای باستانشناسی مجلد سوم در مورد قدمت این بنا اظهار میكنند كه «این بنای تاریخی مربوط به دوران آبادی شهر ری بوده و از قرن چهارم هجری جدیدتر نیست و به احتمال نزدیك به یقین از آثار دوران آل بویه است».
از دوران آل بویه از شهر ری و بقعه بیبی شهربانو و كوههای نقارخانه پارچههای نفیسی بدست آمدهاست كه از آثار صنعتی و ذیقیمت ایران بهشمار میرود. متأسفانه قسمت اعظم این پارچهها از كشور خارج شده و اینك بعضی از آنها زینتبخش موزههای اروپا و امریكا و برخی دیگر نیز متعلق به صاحبان مجموعههای خصوصی میباشد. اغلب پارچههای باقیمانده از این دوران یا روپوش تابوت و قبر و یا كفن میباشند. معذالك نمیتوان ادعا كرد كه در آن دوران تنها به بافت پارچههای بدین منظور فقط اكتفا میشدهاست چنانكه در كتاب «روضهالصفا» ضمن شرح حال فخرالدوله دیلمی از جامههای دوخته و پارچه های نفیس ذكری به میان رفتهاست.
از دوران آلبویه كه از تاریخ 320 تا 447 در ایران فرمانروایی مینمودهاند آثار هنری و صنعتی زیادی بر جای نمانده است تنها یادگار باقیمانده از این دوران چند قطعهپارچه ابریشمی است كه خوشبختانه برروی بعضی از قطعات آن تاریخ بافت ذكر شده و در حقیقت این پارچهها اسناد ذیقیمت هنر این دوره مهم از تاریخ ایران بشمار میروند.
یكی از بهترین نمونه انواع این پارچهها قطعهای است متعلق به موزۀ ایران باستان كه در سال 1337 خریداری شده به طول 43 و به عرض 35 سانتیمتر كه قسمتی از یك قطعۀ پارچه بزرگتر است. و چنین بر میآید كه صاحب اولیه برای اینكه از فروش این پارچه بتواند استفاده بیشتری بنماید آنرا به قطعات كوچكتر تقسیم نمودهاست(بعضی از قطعات دیگر چنانكه یادآوری شد یا در موزههای خارج نگهداری میشود و یا متعلق به صاحبان مجموعههای خصوصی است).
نقش اصلی در این قطعه پارچه عبارت از عقابهای بزرگ دو سر است به رنگ قهوهای روشن روی زمینۀ نخودی با بالهای گشوده مردی را با خود به هوا میبرند. در حاشیه بال آنها عبارت «من كبره همه كثره قیمه » به خط كوفی نقش گردیدهاست. این پرندگان توسط نقوش شبیه درخت سرو از یكدیگر جدا شدهاند بالای سر پرندگان نوارهایی دیده میشود كه با عبارت «من طاب اصله ذكی فعله» تزیین یافتهاست. (شكل 1)
1- پارچۀ ابریشمی با نقش عقابهای دو سر ـ دوران آل بویه ری
با اینكه برای آرایش این قطعه پارچه هنرمند سعی نموده نوشته كوفی را كه یك طرح متداول در دوران اسلامی است بكار برد ولی بطوریكه ملاحظه میشود طرحهای دیگری كه بر آن منقوش است كاملاً از دورانهای قبل اقتباس گردیدهاست و هنرمند كوشش داشته با رعایت دستورات مذهب به موجوداتی كه نقش میكند جنبه تزیینی بخشد.
منسوجات دوره سلجوقی
از پارچههای دوران سلجوقی نمونههای كمی دردست میباشد كه همه آنها هم از نظر تاریخی و هم از جنبۀ هنری بسیار قابل ملاحظهاند. نقوش آنها گرچه اقتباس از طرحهای ساسانی است ولی آغاز پیشرفتی برای آینده است. موضوعهایی كه برای طرحها انتخاب شدهاند عبارتند از:
خطوط مارپیچی و اسلیمی و همچنین پرندگان و حیواناتی كه دارای جنبه واقعی زندگی نیستند و فقط به صورت طرح بر روی این پارچهها جلوهگری مینماید.
از انواع آن قطعه پارچه ابریشمی به طول 42 و به عرض 20 سانتیمتر است كه نقش آن از دو ردیف دوایر منظم تشكیل یافتهاست، قسمت اعظم دوایر ناقص و نقش اصلی داخل این دوایر دو شیر بالدار نشسته در دو طرف درختی شبیه نخل میباشد. این درخت درون گلدانی قرار گرفته كه در دو طرف گلدان نقش نیمرخ دو انسان خیالی طرح گردیدهاست (شاید اینها فرشتگانی باشند جهت حراست این درخت) صورت شیرهای منقوش بر روی این قطعه پارچه شباهت زیادی به شیرهایی دارد كه بر روی ظروف مفرغی این دوران دیده میشوند. اطراف این نقش را دوایر كوچكتری احاطه كرده و داخل هر كدام با نقوش ستاره ـ طاوس ـ شیر بالدار ـ گاو وحشی ـ بز كوهی و همچنین حیوانی شاخدار تزئین یافتهاند. در حد فاصل دوایر نقشی شبیه ستاره دیده میشود كه در چهار طرف به چهار گل منتهی میگردد. (شكل 2).

2 - یك قطعه پارچۀ ابریشمی ـ دوران سلجوقی
منسوجات دوره مغول و تیموری
از این دوران متأسفانه نمونههای بسیار كمی به یادگار ماندهاست. تزیین منسوجات متعلق به قرن نهم هجری عموماً به سبك چینی است كه توجه به صفحات مینیاتور باقیمانده از این دوران این مطلب را به خوبی روشن میسازد. نقوشی كه برروی لباسها در صفحات مینیاتورها مشاهده میگردند شامل نقش اژدها و یا گلهای شقایق و نیلوفر آبی است.
قطعه پارچه نفیسی متعلق به موزه ایران باستان نمونه پارچه ابریشمی زربفت باقیمانده از قرن نهم هجری است كه نقش آن عبارت از جنگ سیمرغ و اژدهاست. اژدها طرحی است كه در چین معمول و مرسوم بوده و ایرانیان آن هنر را از چین اقتباس نمودهاند ولی سیمرغ از نقوش متداول و معمول دوران ساسانیان است كه در اوستا نیز از آن نام برده شدهاست. در شاهنامه داستان سیمرغ كه در بالای كوه البرز زال به اسفندیار رویینتن غلبه كند مشهور است. فردوسی در مورد سیمرغ و آشیانهاش اینطور سرودهاست:
یكی كوه بد نامش البرز كوه به خورشید نزدیك و دور از گروه
بدان جای سیمرغ را لانه بود كه آن خانه از خلق بیگانه بود
نقش سیمرغ به عنوان یك طرح برروی پارچههای ابریشمی متعلق به دوران آلبویه هم دیده شدهاست. بنابراین هنرمندان این دوران ضمن اقتباس طرحهای جدید از هنر چین سعی نمودهاند آنها را با طرحهای معمول در ایران نیز تلفیق نمایند (شكل 3)

3- پارچه ابریشمی زربفت با نقش سیمرغ و اژدها ـ قرن نهم هجری.
منسوجات دوره صفویه
دوران صفویه را از نظر صنعت پارچهبافی بایستی عصر طلایی نامید چه پادشاهان این سلسله با تشویق هنرمندان و ایجاد مراكز مهمی جهت پرورش و تربیت آنان در یزد، كاشان و اصفهان در تكامل این فن عامل بسیار مؤثری بشمار میروند. پارچههای این عصر كه از ابریشم و گاه با تار و پودی از زر و سیم و یا مخملهای رنگارنگی كه بافته شدهاند از نظر رنگ و طرح شهرت جهانی یافتهاند. در بافت آنها منتهای دقت و سلیقه و حوصله بكار رفته و بسیاری از طرحهای پارچههای ابریشمی خصوصاً تصاویری كه جهت منقوش ساختن پردهها انتخاب گردیده شباهت زیادی با هنر مینیاتورسازی دارند.
قطعات زیبایی از پارچههای این عصر اینك زینتبخش موزههای امریكا و اروپا است. در موزۀ متروپولیتن دو قطعه پارچه ابریشمی تاریخدار از زمان شاهعباس كبیر موجود است كه بر روی آنها نام بافنده « حسن و تاریخ 1008 هجری» ذكر شدهاست. علاوه بر حسن نام نساجان و بافندگانی چون غیاثعبیدالله، ابن محمد، معزالدین، ابن غیاث و سیفی عباسی روی پارچههای مختلفی كه از صفویه به یادگار مانده مشاهد گردیدهاست. پارچههای عصر صفوی را از نظر طرح میتوان چنین طبقهبندی نمود:
تصویر انسان
از طرحهای مشهور و متداول این دوران تصویر انسان است كه غالباً برای تزیین پردهها از آن استفاده میشدهاست. گاه هنرمند فقط نقش یك نفر را برای تزیین انتخاب نموده و زمانی با مجالس بزم و شكار پارچهها را منقوش ساختهاست. لباسهای غالب این اشخاص از انواع لباسهای فاخر و قیمتی مخصوص درباریان و یا اشراف و شاهزادگان است.
یكی از نمونههای زیبای صورتدار قطعه زری زمینه سورمهایست كه با ترنجهای لب كنگرهای آرایش یافته است ، داخل هر نقش دو نفر دیده میشود كه یكی از آنها در كنار درخت سروی نشسته و مشغول نواختن آلت موسیقی (شبیه سهتار) و دیگری در حال رقص است(شكل 4).

4- زری زمینه سورمهای با نقش ترنج و انسان ـ دوران صفویه
نمونه دیگر قطعهای است با نقش انسان به اندازههای بزرگتر كه هر كدام در یك دست صراحی و در دست دیگر جامی دارند و بین هر دو انسان شاخه درختی دیده میشود كه بر روی آن پرندهای قرار گرفته است. (شكل 5)
نمونه سوم یك قطعه زری زمینه طلایی از ابریشم به رنگ سورمهای است كه نقش جوانی را با لباس فاخر در باغی كنار جوی آب نشان میدهد كه پشت به درختی ایستاده و در یك دست صراحی و در دست دیگر جامی دارد. برای تجسم جوی آب چند ماهی و مرغابی در آب نمایانده شدهاست..(شكل6)

5-زری با نقش انسان - دوران صفویه 6-زری زمینه سورمهای با نقش انسان ـ دوران صفویه
زری نوشتهدار
تزیین و آرایش زری و پارچههای ابریشمی با نوشته به خط نسخ و نستعلیق یكی دیگر از روشهایی است كه در دوران صفویه متداول گردیدهاست. غالباً این طرح را یا برای روپوش قبور و یا جهت پردههایی كه در مقبرهها و یا اماكن مقدسه مورد استفاده قرار میگرفته میبافتهاند نمونهای از آن، قطعه زری زمینه طلایی است از ابریشم قرمز و سورمهای كه با سوره نصر «اذا جاء نصرالله و الفتح … الخ» بطور مكرر منقوش گردیده است (شكل 7)
گاه نوشته و تصویر نباتات و یا شاخ و برگهای تزیینی یكجا برای طرح بكار برده میشدهاست چنانكه این تلفیق را بر روی قطعه زری سجادهای زربفتی كه جهت روپوش قبر بافته شدهاست میتوان مشاهده نمود.(شكل 8)

7-زری نوشتهدار ـ دوران صفویه اصفهان 8-زری سجادهای ـ دوران صفویه اصفهان
داستان
گاه داستان رزمی و بزمی مقتبس از دواوین شعرایی چون فردوسی و نظامی به صورت طرحهایی در پارچههای این دوران مورد استفاده قرار میگرفت كه این نقشها قابل مقایسه با مینیاتورهای همزمان خود میباشد. متأسفانه از این نوع پارچه نمونهای در موزه ایران باستان موجود نیست ولی در یكی از موزههای معروف نیویورك قطعه پارچهای دیده میشود كه روی آن منظرهای از داستان لیلی و مجنون نقش گردیدهاست. علاوه بر پارچههای نامبرده نمونههای زیادی از انواع مختلف گلدوزی و سوزنكاری از این دوران باقیمانده است. نقش این سوزنكاریها عبارتند از: طرحهای هندسی ـ انواع گلها ـ و همچنین اشكال انسان و حیوان.
نویسنده و پژوهشگر: پروین برزین
1-صفحه 417 خطوط مقریزی - صفحه 257 كتاب الفاطمیون فی مصر تألیف دكتر حسن ابراهیم.