مسجد جامع اصفهان؛ تاریخچه و تحول معماری از آلبویه تا صفویه
مسجد جامع اصفهان یكی از كهنترین و چشمگیرترین بناهای موجود اسلامی است . آنچه درباره اصل این بنا میدانیم افسانه ای بیش نیست بدین معنی كه گویا در محل كنونی مسجد جامع آتشكده ای بر پا بوده است. اما بدون شك در همان محل مسجد قدیمیتری كه قسمتی از دیوارهای خاكی آن باقی است وجود داشته و مسجد جامع بر روی آن بنیان یافته است.
مسجد جامع در روزگار پیشین مانند دیرهای قرون وسطی در مغرب زمین مركز فرهنگی و دارالعجزه بسیار مهمی بوده است كه مسافران و بیماران را در آن نگاهداری و پرستاری میكردهاند. بموجب شرحی كه مورخی اصفهانی (1) در قرن یازدهم (پنجم هجری ) از آن بدست میدهد این بنا بر روی زمینی ناهموار شامل چهار دستگاه ساختمان (اربع ادوار ) در اطراف مسجد كه حیاطی مستطیل شكل با رواقهای كم و بیش گود در چهار پهلوی آن بوده میشده است. چهار دسته ساختمان شامل صومعه ها، خانقاهها، یك كتابخانه و مخزنهای آن و مهمانخانهها (مضیف ها) و توابع معمولی یك بنای بزرگ مذهبی در آن روزگار بوده است. به گفته همان نویسنده برای هر نماز كمتر از پنج هزار كس در آنجا گرد نمیآیند. پهلوی هر جرزی شیخی سرگرم تدریس و تعلیم به پیروان و شاگردان كثیر خویش است و یا مریدی بریاضت نفس اشتغال دارد. آراستگی این بنا بواسطه مناظره فقها و مباحثه علما و مجادله متكلمین و پندهای واعظین است. در آنجا صوفیان و علما و كسانی دیده میشوند كه بحال عبادت در مسجد اقامت گزیده به تسبیح و دعا زندگی را میگذرانند(2). روبروی ایوان گنبددار بزرگ كنونی در ساختمان ضلع شمالی، كتابخانه مسجد با مخازن و حجرات متعدد آن قرار داشته است. در این كتابخانه بمرور ایام كتب مربوط بهمه گونه علوم گرد آمده بود. بنابراین مسجد جامع در قرن دهم بنای عظیمی بود كه طرح معماری بسیار سادهای داشته و تمام مساحت مسجد كنونی را فرا میگرفته است.
در روزگار سلاطین آل بویه، اصفهان یكی از پایتختهای بزرگ و معمور دنیای اسلام بود ولی رونق و آبادانی روزافزون آن بر اثر هجوم تركان سلجوقی به طور موقت متوقف ماند. از ابتدای قرن یازدهم تركان سلجوقی مهاجرت خود را بشرق ایران آغاز كردند. در سال 1050 م. (3-442 ه.) بزرگ آنان طغرلبیك نواحی اطراف اصفهان را غارت كرد و قحطی سهمگینی كه بدنبال این غارتگری پدید آمد مردم اصفهان را به تسلیم شدن ناگزیر ساخت و طغرلبیك بدینگونه اصفهان را به تصرف خود در آورد. در این زمان بموجب نوشته مورخین ایرانی مردم برای فراهم آوردن چوب ناگزیر از ویران كردن مسجد بزرگ شدند. اما با وجود این جهانگرد بصیری(3) كه یكسال پس از فتح طغرلبیك اصفهان را دیده مینویسد كه در آن هیچ بنای ویرانی مشاهده نكرده است.
مسجد جامع در آن زمان از صحن مستطیل شكل و رواقهای اطراف آن تشكیل مییافت. در پیرامون این بنا كه سبك معماری آن نقشه یك مسجد عربی است هنوز الحاقات و اضافات سابقالذكر یعنی خانقاهها و صومعهها و مهمانخانهها و جز آن وجود داشته است و شاید هم تركان سلجوقی این ابنیه الحاقی و اضافی را مرمت و تعمیر كرده بودند. اما چندی بعد در زمان ملك شاه سلجوقی نقشه سبك عربی مسجد به طرح كاملا ایرانی یك آتشگاه بدل گشت. ساختمان آتشكده غالبا از صفهای برای مراسم عمومی نیایش آتش كه در وسط فضا یا میدانگاه مسطح وسیعی قرار داشت و یك بنای كوچك گنبداری مبتنی بر چهار ستون كه آتشگاه را میپوشانید تشكیل مییافت. اما چون مسلمانان به سوی مكه نماز میگذارند و زرتشتیان دور آتش حلقه میزنند، آتشگاه در مسجد به محراب یا طاقنما و حجرهای كه جهت قبله را مینمایاند بدل گشت و در منتهی الیه ضلع جنوبی صفه یا صحن جای گرفت. بدین ترتیب بنای كوچك گنبد دار آتشگاه ( بنای طاق در آتشكده ) بصورت ایوانی وسیع با گنبدی گشاده و فراخ كه محراب اصلی ساختمان را نیز در بر میگیرد (یعنی یك شبستان منفرد گنبدی شكل كه اطرافش باز بوده ) درآمد. بموجب كتیبه بزرگ داخل گنبد این بنا (گنبد جنوبی) بدستور حسنبنعلیبناسحق یعنی خواجه نظامالملك وزیر نیرومند ملكشاه بنیان یافته است. تقریبا در همان زمان تاجالملك رقیب نظامالملك در آنسوی صحن و به محاذات گنبد جنوبی گنبد كوچكتر ولی باشكوهتری (گنبد شمالی) برپاكرد. بنابراین مسجد جامع در روزگار ملكشاه عبارت بود از ایوان بسیار فراخی كه محراب را در بر میگرفت و در جلوی آن محوطه وسیعی كه مسلمانان به هنگام ازدحام در آن صف میبستند و به نماز میایستادند قرار داشت. از مضافات و ملحقات قدیمی مسجد كه كم و بیش مرمت و تعمیر شده بودند در این زمان اطلاع چندانی در دست نیست و همین قدر میدانیم كه در سال 515 هجری مطابق با 22-1121 میلادی ساختمانهای مذكور در یك آتشسوزی كلا ویران و نابود شدند. بنابراین در آن روزگار مسجد فقط از دو بنای گنبددار دور افتاده از یكدیگر در دو انتهای شمالی و جنوبی صحنی خالی و احاطه شده از خرابه و ویرانه تشكیل مییافته است. اما در همان زمان یا اندكی بعد در دوران سلطنت محمد پسر ملكشاه عزم جزم ایرانیان مبنی بر طرد نقشه مسجد عربی و ایجاد بنایی كاملا ایرانی (مسجد چهار ایوانی ) ساختمان قدیمی را به یك مسجد بزرگ و زیبای ایرانی یعنی صحنی مركزی محاط با چهار نما در اطراف آن و در وسط هر نما ایوانی رو به حیاط (ایوانهای چهارگانه و نماها و شبستانها و چهلستونهای اطراف صحن) بدل كرد. در واقع بتقلید از بنای مدرسه ایرانی كه عبارت از حیاتی مستطیل با حجرههایی در چهار ضلع حیاط و در وسط هر ضلع ایوانی بعنوان اطاق مطالعه و استراحت است معماران زبر دست میان دو بنای گنبددار موجود به آسانی مسجد معروفی را كه بدرستی ((مسجد مدرسه )) نامیده شده است بنا نهادند.
این طرح ساختمانی نو و سنت شكن كه ظاهرا بر اثر شرائط و مقتضیاتی كه شرحش گذشت در اصفهان پدید آمد بزودی توفیقی شگرف یافت زیرا در سال 36 - 1135(530 هجری ) در مسجد چهار ایوانی زواره به صورتی كامل همچنان كه امروزه نیز در ایران و خارج از ایران معمول است بكار رفته است. سایر مساجد عربی و حتی مساجدی كه خلفای عباسی بنا نهاده بودند نیز رفته رفته در همان دوران سلجوقیان و یا دیرتر تا زمان معاصر به تقلید از مسجد اصفهان تغییر شكل یافت. اما مسجد جامع اصفهان را پس از تغییر شكل یافتن آن به شرحی كه گذشت تقریبا تمام سلاطین ایران و خاصه سلاطین صفوی كه اصفهان پایتختشان بود آراسته و زینت كرده و زیباتر ساختهاند.
تمام شاهان صفوی سعی داشتهاند كه نام و نشانشان در این بنای معروف به یادگار بماند. تا آنجا كه شاه عباس دوم برای آنكه نام او چون نام و اثر اسلافش در مكان مطلوبی ثبت و ضبط گردد فرمان داد تا قسمتی از كتیبه بزرگ حاوی سورههای قرآن ایوان جنوبی را خراب كند و نام او را بخط زرین بجای آن بنگارند (4).
طی قرون بعد تغییرات مهمی در مسجد بعمل آمد. پس از سلجوقیان سلطان مغول الجایتو خدابنده كه مذهب شیعه اختیار كرده بود در بالای برخی از حجرهها و دالانها و شبستانها اطاقهائی برای سكونت علما و طلاب ساخت و بدین گونه نماهای رو به صحن در میان چهار ایوان از یك طبقه به دو طبقه بدل شد. وانگهی چون رسم بر این بود كه نماهای خارجی بناهای ایرانی را نیز با كاشیهای رنگین بپوشانند ساختمانهای اطراف صحن و نماهای ایوانهای چهارگانه (ایوانها و پشت بغلهای طاقنماهای فوقانی و تحتانی اطراف صحن ) مسجد به همین شیوه با صفحات كاشیكاری كوچكی كه بعدا به كاشیكاری ظریفتری مبدل گشت پوشیده شد. بعلاوه الجایتو در شمال ایوان غربی محراب بسیار زیبائی گچبری را كه طلاكاری شده است بنا نهاد.
اندكی بعد در حدود سال1447 میلادی سلطان محمدبن بایسنقربنشاهرخ تیموری شبستان زمستانی( بیت الشتاء) و در ضلع غربی مسجد برای آنكه ورود به سحن آسانتر گردد سردری را كه به نام او به یادگار مانده است بنا نهاد و در پایان قرن پانزدهم سلطان حسن بهادرخان معروف به اوزون حسن كه سازندهای بزرگ بود در مسجد تعمیرات و اصلاحات مهمی انجام داد و خاصه سقف ایوان جنوبی را از نو ساخت و با مقرنسهای درشت تزئین كرد و باز هم او تزئین كاشیكاری نماهای اطراف صحن را ناقص یافت و بجای آن نماهای رو به صحن مسجد و ایوان جنوبی را با صفحات مختلف از كاشیكاریهای معرق شایان تحسین كه هنوز نیز برجاست هر چند كه بارها تعمیر و مرمت شده است پوشانید.
تقریبا تمام سلاطین صفوی به استثنای شاه عباس اول در مسجد كارهایی كم و بیش مفید انجام دادهاند. و حتی در دوران سلطنت او نیز نمازخانهای در گوشه جنوب غربی مسجد ولی مستقل از آن (چهلستون شاه عباسی) ساخته شد. شاه عباس كبیر به پایتخت خود نظم بخشید و میدان بزرگ شهر را تزئین كرد و در اطراف آن بناهای معروفی چون مسجد شیخ لطفالله، مسجد شاه، قصر عالیقاپو و بازار بزرگ قیصریه را بنا نهاد و بدینگونه چون سخت بكار اصفهان نو یعنی اصفهان ساخته و پرداخته خویش مشغول بود به سرنوشت اصفهان كهن چندان توجه نداشت. مسجد شاه پیش از هر بنای دیگر مورد توجه و علاقه شاه عباس بود و شاه عباس در نظر داشت آنرا جانشین مسجد عتیق جامع كند. ساختمان مسجد شاه در سال 1612 آغاز شد و تا چندی پس از مرگ شاه كه در 1628 پیش آمد نیز ادامه داشت. چیزی نمانده بود كه برای تزئین مسجد شاه بدستور شاه عباس ازارههای مرمری كه پایههای مسجد را پوشانیده است برداشته و در ساختمان مسجد شاه بكار برند. ولی با اعلام كشف معدن سنگ مهمی در حوالی یزد كه از آن سنگهای مرمر سفید (( بزرگتر و زیباتر )) ی استخراج میتوان كرد با زحمات زیاد شاه را از این تصمیم منصرف كردند. امروزه مسجد شاه كه با سنگهای مرمر یزد زینت یافته یكی از جذابترین بناهای اصفهان است ولی مسجد عتیق اصفهان هنوز اساسی ترین ومهمترین و جالبترین بناهای تاریخی آن زمان بشمار میرود.
نوشتۀ : آندره گدار
ترجمۀ : جلال ستاری
پاورقیها :
1 – مافروخی در محاسن اصفهان (م).
2 – رجوع كنید به گنجینه آثار تاریخی اصفهان تالیف دكتر لطفالله هنرفر 1344 (م ) .
4 – ظاهرا این همان كتیبهای است كه شرحش در گنجینهآثار تاریخی اصفهان ص 97 آمده است (م) .
از حفاریهای تخت جمشید (خرانه)، خصوصیات این شیشهها و مقایسه آن با شیشههای مصرقدیم.