تمدن ایلام؛ تاریخ، هنر و آثار باستانی یکی از کهنترین تمدنهای ایران
ااین روزها خبرهای خوبی از جنوب میرسد.
آقای دكتر نگهبان و عدهای از همكارانشان در هفتتپه مشغول كاوش میباشند و اطمینان كامل حاصل است كه نتایج بسیار مفیدی از كاوشهایشان بهدست خواهندآورد. ما پیدایشهای فوقالعاده جالب مارلیك را هنوز به خاطر داریم و همكار جوان ما قطعاً در جنوب ایران نیز مانند شمال آن موفق به كشفیات جالبی خواهد شد. هیئت باستانشناسی فرانسوی نیز در مسجد سلیمان موفق به كشفیات مهمی شده است و خبرهای خوبی هر روز در روزنامه ها از نتایج كارهایشان به مردم پایتخت میرسد.
پروفسور گیرشمن رئیس هیئت مزبور عقیده دارد كه محل كنونی مسجد سلیمان قدیمترین پایتخت پادشاهی هخامنشی بودهاست. ما همه میدانیم كه پیش از كوروش سوم (كورش بزرگ) شش پادشاه از خاندان هخامنشی در ایلام حكومت كردهاند. اگر این مطلب را بپذیریم كه مسجد سلیمان پایتخت لااقل شش پادشاه از خاندان هخامنشی بوده بدون شك فرضیهای كه بنابر آن پارسها پیش از آمدن به ناحیۀ فارس كنونی در جنوب غربی دریای ارومیه مسكن داشتهاند بهكلی باطل میشود. در واقع در كتیبههای قرن نهم و هشتم پیش از میلاد مربوط به سالنامههای سلاطین آشوری صحبت از «پارسوآ»هایی است كه در كنار دریاچۀ ارومیه مسكن دارند و وجود این كلمه در نوشتههای آشوری سبب شده است كه تصور كردهاند «پارسیان» در حدود قرن نهم و هشتم پیش از میلاد در آن ناحیه میزیستهاند. عملاً بسیار بعید بهنظر میرسد كه مردمی كه در ناحیۀ حاصلخیزی مانند اطراف دریاچۀ رضاییه خانه و زندگی دارند و مشغول زراعتاند یك باره در قرن هفتم از آن نقطه به جنوب ایران كوچ كرده باشند بدون این كه اثری از كوچ كردن آنان در میان راه بین دریاچۀ رضاییه و ایلام باقی مانده باشد.
آقای «دیاكونو» دانشمند زبانشناس شوروی این مطلب را در كتابی كه به نام «مادها» چاپ كرده و اخیراً به وسیله آقای كریم كشاورز به زبان فارسی ترجمه شده روشن نمودهاست. به عقیدۀ وی «پارسوآ» در زبان فارسی قدیم به معنای كنار بودهاست و به همین سبب اقوامی كه در كنار كشور آشور یعنی در جنوب غربی دریاچۀ ارومیه مسكن داشتهاند «پارسوآ» نامیده شدهاند همانطور كه اقوام واقع دركنار فلات ایران را « پرتوآ » ( پارتها) نامیدهاند، و ظاهراً كلمۀ « پهلو » نیز از همین واژه مشتق است. بههر حال با قبول این مطلب كه لااقل شش پادشاه از خاندان هخامنشی پیش از كوروش بزرگ در ایلام حكومت كردهباشند و مركز حكومت آنان محل كنونی مسجد سلیمان بودهباشد اطلاعات ما راجع به منشاء و مبداء تشكیل شاهنشاهی هخامنشی گسترش مییابد.
آقای « پیرآمیت»(Pierre Amiet) در سال جاری كتاب بسیار ذیقیمتی از چاپ بیرون داده كه تمام آن راجع به تحقیقات وی دربارۀ تاریخ « ایلام » است و ما در این جا چند نمونه از عكسهای زیبایی را كه او در كتابش چاپ كرده ارائه میدهیم.

شکل 1
شوش همواره پایتخت ایلام بوده و قدیمترین اثر زیبایی كه ما امروز میتوانیم از ایام كهن در خاورمیانه ارائه بدهیم همین ظرف گلی زیبایی است كه در موزۀ ایران باستان محفوظ است و به وسیلۀ هیئت باستانشناسی فرانسوی از زیر خاك شوش بیرون آمدهاست ( شكل 1).
نقوش خارجی این ظرف، حیوان شاخداری را به سبك « امروزی» نشان میدهد و در بالای آن حیوان نقش سگهای شكاری و لكلكها برای زینت ظرف آبخوری مجسم گردیدهاند. این ظرف از 5600 سال پیش است. خطی كه بعدها به صورت خط میخی درآمد نیز در ابتدا در همین محل اختراع شد و بنابراین ما میتوانیم بگوییم كه مردم شوش اولین مردم باسواد آسیا بودهاند. این مردم از ابتدا عقیده به وجود خدایانی داشتند و عكس شمارۀ 2 یكی از ایلامیهای پنجهزار سال پیش را در حال نیایش در برابر خدایش نشان میدهد. این عكس نیز مانند بقیۀ عكسهای این مقاله از كتاب پروفسور آمیت گرفته شدهاست.

شکل2 شکل3 شکل4
عكس شماره 3 یكی از بانوان ایلامی را در حال نیایش ارائه میدهد كه به وسیله مرحوم دمكنم دانشمند فرانسوی در شوش كشف گردیدهاست.
عكس شماره 4 اثر چرخهای یكی از گردونههای آن زمانه است كه امروز در موزۀ ایران باستان بازساز شدهاست. وجود چنین چرخهایی در 4500 سال پیش در شوش حاكی از این است كه مردم آن ناحیه در آن زمان به مقام بلندی از مدنیت رسیدهبودند و مسافرتهای خود را به وسیلۀ گردونهها انجام میدادهاند و در جنگهایشان نیز از گردونهها مانند تانكهای امروزی استفاده مینمودهاند.

شکل5 شکل6 شکل7
عكس شماره5 اسبی را كه برای این گردونهها از آن استفاده میشد نشان میدهد و مطالعۀ این حیوان برای دانشمندان جانورشناس ما باید بسیار جالب باشد.
عكس شماره 6 یكی از بتهایی است كه نمایندۀ ربة النوع آبادانی است و در گور كودكی در سال 1934 پیدا شدهاست. این مجسمۀ گلی كوچك بدون شك برای هنرمندان سبك جدید ما باید بسیار قابل توجه باشد.
عكس شماره 7 ظرف پایهداری است كه ما را به یاد نقوش برجستۀ تخت جمشید و ظروف زرین دوران هخامنشی میاندازد و از چهار هزار سال پیش است.
كشور ایلام از ابتدا مورد حسادت و تجاوز همسایگان قرار گرفت و بارها سربازان آشور و بابل بر آن هجوم آوردند و آثار تمدن را در آن كشور از بین بردند و مانع پیشرفت و ترقی ایلامیها گردیدند.

شکل8 شکل9 شکل10
با این حال ایلام به زندگی خود ادامه داد و هر بار پس از مراجعت مهاجمان مجدداً زندگی را از سر گرفت. ایلامیها خدایان خود را ( عكس شمارۀ 8) مانند سالخوردهای كه مهربانی و عطوفت از قیافهاش پیداست و ریش بلندی دارد و جامۀ شرابهداری بر تن كرده نشان دادهاند.
پرفسور گیرشمن چهار سال پیش خانۀ یكی از اعیان شوش را كه 3500 سال پیش در آن محل ساخته شدهبود از زیر خاك بیرون آورد ( عكس شمارۀ 9) و مطالعۀ این عكس به ما نشان میدهد كه آقای « سوكالماهو » كه یكی از شاغلین حكومت آن زمان بوده زندگی آبرومندی داشتهاست.
عكس شماره 10 معبد بزرگ چغازنبیل را كه « دور اونتاش» نامیده میشد و بهوسیلۀ « اونتاش گال» در هزارۀ دوم پیش از میلاد ساختهشده نشان میدهد.

شکل11 شکل12 شکل13 شکل14
عكس شماره 11 بازساز معبد « دور اونتاش» است.
مجسمه بزرگ ملكۀ « نپیر آزو» را كه 1750 كیلوگرم وزن دارد و از برنز ساختهشده در عكس شمارۀ 12 ملاحظه میفرمایید. روی دامن این ملكه نوشته شده است كه هر كس آزاری به آن مجسمه برساند به انواع بلیۀ آسمانی گرفتار خواهدشد. با این حال سر آن را ازتنش جدا كردهاند. ولی از زیبایی مجسمه كاسته نشدهاست.
عكس شمارۀ 13 مجسمۀ دیگری از نقره را نشان میدهد كه در شوش پیدا شده و 4200 سال عمر دارد.
برای اینكه مطلب راجع به كتاب پرفسور آمیت را تمام كنیم گوشوارههای زرینی را كه بانوان آن زمان به كار میبردهاند ارائه میدهیم ( شكل 14) ولی كتاب مزبور عكسهای بسیار زیبای دیگری دارد و مطالب متن آن نیز بسیار جالب است و متأسفانه در این مقاله بیش از این راجع به آن نمیتوان صحبت كرد.
نویسنده و محقق: دكتر عیسی بهنام استاد دانشكده ادبیات