اسطرلاب در ایران؛ از ابزارهای نجومی تا آثار تاریخی
اسطرلاب لفظ یونانی است یعنی ترازوی آفتاب ( استر ترازو و لاب آفتاب)، برخی این كلمه را فارسی میدانند بمعنای ستارهیاب كه با آن اعمال نجومی از قبیل تعیین ارتفاع ستارگان، آفتاب، تشخیص زمان، تقویم سیارات، آشنایی بطالع انسانی و قوسالنهار كواكب و سایر امور فلكی را معین میسازند.
اختراع اسطرلاب را به منجم بزرگ یونانی « هیسپارك »كه در قرون دوم پیش از میلاد زندگی میكرد نسبت میدهند پس از ظهور دین مبین اسلام دانشمندان و منجمین بزرگ اسلام و ایرانی در تكمیل اسطرلاب كوشیدند. نخستین كسی كه از علمای اسلام بساختن اسطرلاب همت گماشت و آنرا بكار بست ابراهیم بن حبیب بن فزاری است (در حدود سالهای 136 و 158 ).
اسطرلاب دارای انواع مختلف است كه عبارتند از: زورقی، سطری، صلیبی، كری، ذیالعنكبوت، رصدی، مطبخ، مطبل، سدس، ثلث، قوسی، طوماری، هلالی، عقربی، صدفی، ذاتالحلق و غیره.

شكل1 – جزئی از اسطرلاب كه حجره یا ام نامیده میشود.
اسطرلاب دارای اجزاء مختلفی است كه اسامی خاصی دارند اینك ما بنقل آنچه در كتاب بیست باب اسطرلاب نصیرالدین طوسی در مورد اسامی اجزاء اسطرلاب آمده میپردازیم: «آنچه در دست گیرند و اسطرلاب را از آن آویزند آویز یا علاقه گویند و آنچه علاقه درآنست آنرا حلقه و آنچه حلقه در وی است عروه خوانند و بلندی كه عروه بر آن میخ شده آنرا كرسی گویند و آنچه كرسی بدو بسته شده صفحهها و عنكبوتها در اندرون وی جای گرفته آنرا حجره یا ام گویند (شكل 1). در روی تمام صفحات صفحهایست مشبك كه آنرا عنكبوت شبكه میخوانند (شكل 2). میخی كه بر مركز عضاده و حجره و صفحهها و عنكبوت بگذرد آنرا قطب خوانند و بر دو طرف عضاده دو قطعه قائم است آن دو را دفتان خوانند و هر یكی را بالانفراد لبسنه گویند و در هر یكی از آن دو لبسنه سوراخی است كه آنرا ثقبه ارتفاع نامند. آنچه قطب بر آن استوار گردد فرس خواندند و حلقهای كه در زیر فرس بود تا فرس از سطح عنكبوت مرتفع شده باشد آنرا پشیزه و فلس خواندند و آنكه عنكبوت را بدان میگردانند آنرا مدیر یعنی دوردهنده نامند. در حجره هفت یا پنج یا سه صفحه نهاده بود و آن جهت شهرهای مختلف میباشد در بعضی اسطرلابها صفحهایست اضافی كه آنرا آفاقی خواندهاند».

شكل2 – جزئی از اسطرلاب كه عنكبوت نامیده میشود. شكل 3 – اسطرلاب برنجی – قرن دوازدهم هجری .
اینك به شرح سه اسطرلاب متعلق به موزه ایران باستان میپردازیم :
1 – اسطرلاب برنجی با 7 صفحه كه نام سازنده در پشت اسطرلاب در قسمت پائین درون ترنجی به ترتیب زیر ذكر شده است « علیبن حسن محمد خلیلالفقرا الحقیر ضعیفه » در تاریخ ساخت اسطرلاب در قسمت بالا در پشت اسطرلاب به شرح زیر ملاحظه میشود « واسع السماوات والارض فی سنه 1106» كرسی اسطرلاب بطور مشبك ساخته شده است (شكل3).
2 – اسطرلاب بزرگ برنجی كه روی كرسی آن عبارات زیر كنده شده است: بموجب فرمان قضا جریان سلطان سلاطین سید خواقین دوران پشت و پناه اهل ایمان ولینعمت عالم و عالمیان مدار سپهر دولت و عدالت قطب فلك اعظم عظمت و جلالت اختر درخشان اوج گیتی ستانی مهر تابان واسطالسماء جهانبانی شده … سلطان حسین صفوی موسوی حسینی مدالله تعالی ظل معتدلته علی رو … الا نام اللیالی والایام اسطرلاب نام صورت انجام یافت فی شهر رمضان 1126.
در پشت اسطرلاب عبارات زیر خوانده میشود:
«بسمالله تعالی شأنه العزیز السلطان السلطان السلطان الخاقان الخاقان الخاقان – ابوالمظفر السلطان فتحعلیشاه قاجار خلد الله ملكه 1247.
نام محرر داخل ترنجی در پائین عبارت فوق باین ترتیب «مقه اقل الطلبه محمد باقر اخ الصانع » ذكر گردیده است. عبارت دیگری كه نام سازنده اسطرلاب را مشخص میسازد نیز بچشم میخورد «اقل الطلبه عبدالعلی بن محمد رفیع » (شكل 3).
3 – اسطرلاب برنجی كوچك با 7 صفحه كه بر روی كرسی آن با عبارت عربی تزئین یافته است در پشت اسطرلاب كه عبارت بشرح زیر خوانده میشود :
صنعه محمد مقیم الیزدی فی سنه 1052 هان.
و قد كان راقم و كتابته و نقاش ذالك كل العبد النصیر محمد مهدی الیزدی در حد فاصل دو عبارت فوق كه نام سازنده و نویسنده ذكر شده یك بیت شعر
چیست این سقف بلند ساد بسیار نقش زین معما هیچ دانا در جهان آگاه نیست
نیز مشاهده میگردد (شكل 5)

شكل 4 – اسطرلاب برنجی – قرن دوازده هجری شكل5
نویسنده و محقق: خانم پروین برزین