ترکمنهای ایران؛ آشنایی با تاریخ، جغرافیا و شیوه زندگی
با هم میهنان خود آشنا شویم
در شماره 61 مجله «هنر و مردم» و در سومین مقالهای كه درباره تركمنهای ایران به طبع رسیده بود، مسایل مربوط به زمینههای اجتماعی تركمنهای ایران بررسی شد. اینك در مقاله حاضر پس از توصیف اجمالی جغرافیای تاریخی منطقهای كه تركمنهای ایران در آن بسر میبرند، وضع وموقع كنونی طوایف تركمن ومراكز جمعیت آنان توصیف میشود. امید است كه در شمارههای آتی «هنر و مردم» به تدریج همه موضوعهای مربوط به شئون مادی و معنوی زندگی تركمنهای ایران به طبع برسد.
منطقهای را كه تركمنهای ایران در آن بسر میبرند، میتوان با دو ناحیه «كوهستانی» و «دشتی» از هم باز شناخت. ناحیه كوهستانی كه در مشرق «دشت گرگان» است، شامل دهستان و بخشهای «كُلاله»، «گُلیداغ»، «قرهبلخان»، «مراوهتپَّه» و «حصارچه» میشود و قسمتی از كوهستانهای شمال غربی و مغرب «بجنورد» را هم در برمیگیرد. یعنی آن قسمت از كوههائی كه حدواسط كوههای «آلاداغ» و كوههای «بالخان» شدهاند و به دنباله رشته كوههای «البرز» در آن ناحیه گره خوردهاند. البته، این قسمت از البرز كه كوههای كم ارتفاع و نامنظمی دارد، از بارندگی و رطوبتی كه البرز در منطقه گیلان و مازندران دارد محروم مانده است و به این علت سر سبزی چندانی ندارد و پوششهای گیاهی آن بالنسبه ناچیز است. ناحیه دشتی منطقهای كه تركمنهای ایران در آن بسر میبرند در جنوب رودخانه «اترك» قرار دارد. این ناحیه كه آن را «دشت گرگان» یا «تركمن صحرا» مینامند از سمت مغرب با دریای خزر و از جنوب شرقی با كوهپایههای جنگلی البرز محدود شده است و البته رودخانه «گرگان» را هم دربر گرفته است. ارتفاع دشت از سطح دریای خزر بیش از چند متر نیست و از جهت شرق به غرب تا ساحل شرقی خزر شیب ملایمی دارد. طول دشت در همین جهت كم و بیش سی فرسنگ و پهنایش از كوهپایههای شمالی البرز تا رودخانه «اترك» ده پانزده فرسنگ است.
این دو ناحیه كوهستانی و دشتی كه به اجمال توصیف شد، در زمان هخامنشیان، بخشی از «هیركانی» یا «وركان» بود. هیركانی، از جنوب به «یرْثَوَ» (پارت) و از مغرب به «مادی» (ری) و از مشرق به «مرگیان» (مرو) و از شمال غربی به دریای خزر محدود میشد و قسمتی از مازندران كنونی را هم دربر داشت. در زمان ساسانیان، هیركانی (هیركانیا) یكی از مراكز مهم تمدن شد. پادشاهان ساسانی، برای حفظ امنیت این منطقه كه پیوسته از طرف اقوام آسیای میانه تهدید میشد، ناچار شده بودند كه دیواری عظیم در برابر تهاجم آن اقوام بسازند تا هیركانیا را چون سدی در پناه خود بگیرد. اینك آثار آن دیوار از حوالی شهر كوچك «گومیشان» (واقع در چند فرسنگی شمال «بندرشاه») تا كوههای «گلیداغ»، به طول بیش از سی فرسنگ، در امتداد شمالی رودخانه گرگان دیده میشود. تركمنها، این آثار را به سبب خشتهای سرخی كه از آن به دست میآید «قزل آلانگ – qazal alang» مینامند. ولی در نقشههای جغرافیایی «قزل آلانگ» را با نام «سداسكندر؟» ترسیم كردهاند.

راست: بنای گنبد كاووس چپ: امامزاده «یحیی بن زید» واقع در حاشیه شهر گنبد كاووس. اصل بنای این امامزاده از دوره صفویه است ولی در سالهای اخیر مرمت اساسی شده است
در شمال غربی «گومیشان» و در ناحیهای كه «قزل آلانگ» به دریا میرسد، آثار بناهائی در تپهای دیده میشود كه محققاً آن تپه تا چند قرن پیش جزیره بوده است این محل را تركمنها به علت سكههای نقرهای كه در گذشته از آن پیدا كردهاند «گومیشتپه»(1)نامیدهاند ومصب قدیمی رودخانه گرگان، پیش از آنكه مسیر خود را به سمت جنوب تغییر بدهد، در آن ناحیه بود. به نظر میرسد، جزیرهای كه روزگاری بندر مهم و تجارتی استر آباد و گرگان بود و تاریخ نویسان و جغرافی دانان قدیم آن را «آبسگون» نامیدهاند همین «گومیش تپه» بوده است. اگر چنین باشد، «گومیش تپه» فعلی همان جزیرهای است كه «سلطان محمد خوارزمشاه» به قصد رهائی از لشگر چنگیز به آن پناه برد و آنجا در تنگدستی و بیماری جان سپرد. در دنباله تصور اینكه «گومیش تپه» فعلی جزیره «آبسگون» بوده است، میتوان این فرض را هم پیش کشید که سد « قزل آلانگ» اساساً یک راه بازرگانی مربوط به جزیره آبسگون بوده كه از حواشی آباد و پرجمعیت رودخانه گرگان نیز میگذشته است. محققاً، سرتاسر حواشی رودخانه گرگان در زمان باستان، آبادیهای پرجمعیتی داشته است. تحقیقاتی كه تاكنون به وسیله باستان شناسان در این منطقه انجام گرفته است. گواه وجود تمدنی باستانی است كه از طریق معابر كوهستانی البرز و از جمله راهی كه اینك از گردنه «خوش ییلاق» میگذرد با تمدن «تپه حصار» دامغان در ارتباط بوده است.
در اولین نشریه سازمان ملی «حفاظت آثار باستانی ایران» درباره آثار باستانی «دشت گرگان» و زیر عنوان «تورنگ تپه، تخماق تپه، تپهنقاره خانه» آمده است كه: «در حوالی شهر استرآباد ودشت گرگان و جرجان قدیم (2) تپههای خاكی بیشماری كه شامل بقایای آبادیهای تاریخیست مشاهده میشود. از مهمترین اماكن باستانی این منطقه تورنگ تپه، تخماقتپه تفارخانه است كه بتوسط باستانشناسان امریكائی مورد كاوش علمی قرار گرفته، آثاریكه از این تپهها و گورستان مجاور آن بدست آمده است شامل ظرف سفالی و غیره است كه متعلق به دو الی سه هزار سال پیش از میلاد است. همچنین در خرابههای شهر جرجانیه قدیم آثار فراوانی از دوارن اسلامی كشف شده كه معرفی وسعت آبادی این ناحیه عظیم تاریخی در ادوار اسلامی میباشد(3)»

مزارع پنبه دشت گرگان زارع گوكلانی
عربها منطقه گرگان را بعد از خراسان فتح كردند. پیش از فتح گرگان، راه خراسان را كه از «ری»، «قومس» (دامغان)، و «بیهق» (سبزوار) میگذشت بیخطر نمیدانستند. حتی امرایی كه از جانب خلیفه به خراسان اعزام میشدند، از جنوب ایران (از راه كرمان) به خراسان میرفتند چندی بعد، گرگان پایتخت سلسله «آل زیار» شد كه «مرداویج» موسس آن سلسله امید تجدید اقتدار ساسانی را در سر میپرورانید. «شمس المعالی قابوس بن وشمگیر» یكی از پادشاهان آل زیار كه ضمناً از ادیبان مشهور قرن چهارم هجری بود، شهر گرگان را كه در آن زمان آباد و با شكوه بود، مركز ادبا و دانشمندان عهد خود كرد. گنبد بزرگ و زیبائی كه بدستور او بر تپهای مصنوعی و به شكل یك برج ده ضلعی ساخته شده است، هنوز در چند كیلومتری شمال خرابههای شهر قدیم گرگان پا بر جاست و شهر جدید «گنبد كاووس» هم مسمی به اسم همین گنبد است(4).
شهر قدیم گرگان، بعد از «آل زیار»، در زمان حكومت «آل بویه»، به علت جنگهای پی در پی سامانیان با آل بویه، روی به ویرانی نهاد و بعدها در حمله چنگیز با خاك یكسان شد. «حمدالله مستوفی» در كتاب «نزههالقلوب» كه آن را در سال هفتصد و چهار هجری تالیف كرده است، وصف كوتاهی از «جرجان» (گرگان) كه در آن وقت روی به ویرانی نهاده بود نوشته است :
«….دورِ بار وش هفتهزار گام است. هوایش گرم است و متعفن و آبش از كوه. اما، چون كوه نزدیك ندارد، در هنگام گرما، برف از كوه بیاورد. و حاصلش غله و پنبه و ابریشم بود و از نیكوئی و نشو و نما، درخت دو سه ساله، از ده ساله دیگر ولایات قویتر و بقوتتر باشد. و اهل آنجا شیعی و صاحب مروت باشند و در اوایل عهد اسلام كثرت و غلبه عظیم داشتند و در زمان آل بویه به وبا و جنگ نقصانی فاهش در عددشان ظاهر شد و در عهد مغول قتل عام رفت و اكنون خرابست و آنجا مردم اندكاند. فیروز ساسانی در آن حدود جهت رفع تنازع با تورانیان، دیواری(5) طولش پنجاه فرسنگ بساخت ……»(6) شهر جدید «گنبد کاووس» که اینک بزرگترین مرکز جمعیت ترکمنهای ایران و مرکز شهرستان « دشت گرگان » است، در کنار خرابه های گرگان قدیم ساخته شده است وبا « استر آباد » که آن را در سالهای اخیر «گرگان» نامیده اند از سمت مغرب نزدیك به صد كیلومتر فاصله دارد.
اكنون كه جغرافیای تاریخی منطقهای را كه تركمنهای ایران در آن بسر میبرند به اجمال مطالعه كردهایم، به وضع و موقع كنونی طوایف تركمن دو ناحیه «كوهستانی» و «دشتی» بپردازیم. در آن قسمت از ناحیه كوهستانی كه شامل دهستانهای «گلیداغ»، «قرهبلخان» و «بخش كلاله» است، تركمنهای «گوكلن» یا «گوكلنك - guklang» و در ناحیه دشت تركمنهای (یُموت - yomut) بسر میبرند.
گوكلنها در عادات و آداب با یموتها تفاوت محسوسی دارند. جامههای زنان گوكلن و زنان یموت هم متمایز است. گوكلنها خیلی زودتر از یموتها به دهنشینی و كشت و زر روی آوردند و توانستند به علت شرایط مساعد طبیعی كه در آن بسر میبرند، دامداری را با زندگی روستائی تلفیق كنند. در بسیاری از دهكدههای گوكلن دیده شده است كه عسل گیری و پرورش كرم ابریشم و ابریشمبافی هم معمول است. اینها صنایعی است كه فقط در روستاها و در میان روستانشینان میتوانست دوام بیاورد و رشد كند.
از این نظر یك نمونه جالب توجه و قابل معرفی دهكده گوكلن نشین«قازانقایه qazanqaye» است كه در شش هفت فرسنگی «مراوهتپه» و در كنار رودخانه اترك و در منطقهای كوهستانی قرار دارد. در این ده قریب به صد خانوار از هفت تیره مربوط به طایفه «گوكلن» بسر میبرند وتقریباً همه خانوادهها ضمن رسیدگی به كشت و زر و دامهاشان كرم ابریشم هم پرورش میدهند. زنهای قازانقایهای كه پرورش كرم ابریشم به عهده آنهاست، برای همه خوابهای دورهای كرم ابریشم و برای چند وعده غذای روزانه كرم كه برگ توت است و برای پیلهبستن و برای هر مورد دیگر مربوط به پرورش كرم ابریشم و ابریشم گیری و ابریشم ریسی اصطلاحاتی دارند كه نشان میدهد این صنعت از خیلی پیشترها در خانوادههای آباء و اجدادشان معمول بوده است. چنین صنعت ظریفی كه به «خانه» (برای پرورش كرم ابریشم) و به «باغ» (برای پرورش درخت توت) محتاج است، در زندگی روستانشینان میتواند راه باز كند نه زندگی كوچندگان دامدار.
بهر صورت….در این مطلب كه گوكلنها از دیر باز و خیلی زودتر از یموتها به روستانشینی روی آورده بودند شكی نیست. و البته به اقتضای زندگی روستائی، در ابزار سازی و خانه سازی هم بیش از یموتها تجربه اندوختهاند آنها در این موارد از روستائیان حوالی «بجنورد» كه با آنان همسایهاند نقاطی آموختهاند و در قسمتی از شئون مالی زندگی خود از آنان سرمشق گرفتهاند. گوكلنها همچنین زودتر از یموتها به ساختن مسجد و مدرسه علوم دینی در دهكدههاشان همت گماشتند و بیشتر از آنها به درس و مشق وكتاب و دفتر توجه كردند. به این علت است كه قدیمیترین ساختمان مسجد و مدرسه علوم دینی تركمانان ایران در منطقه گوكلنها بنا شده است نه در منطقه یموتها. شرح كوتاهی از این مسجد و مدرسه را كه در دهكده «كریم ایشان – karim ishan » (واقع در دهستان «قره بلخان») ساخته شده است و تاكنون در هیچ نشریهای نیامده است لازم میبیند به این گفتار بفزاید. زیرا با وجودیكه تاریخ ساختمان این مسجد و مدرسه از شصت سال متجاوز نیست، ولی خصوصیات بناهای آسیای مركزی و معماری بناهای ایرانی است. طول و عرض ساختمان مسجد بیش از هفده در سیزده متر و طول وعرض ساختمان مدرسه كه در چندمتری مسجد بنا شده است كم و بیش سیمتر است. مدرسه، شامل یك حیاط چهارگوشه و بیست و سه حجره است. این حجرهها در چهار سمت آن حیاط جا داده شدهاند، مسكن طلبههای علوم دینی بود. مسكن آخوند در دو اطاق بالای سردر مدرسه بود. دو گلدسته كوچك نمای بیرونی آن دو اطاق و سر در را آراسته است.

گوكلنها ضمن رسیدگی به زراعت از گله داری هم غافل نیستند دورنمای مسجد و مدرسه علوم دینی در «كریم ایشان»
علاوه بر این دو گلدسته، چهار گلدسته بزرگ در چهار گوشه ساختمان افراشتهاند كه بر زیبائی مدرسه بسی افزوده است. دیوارها و گلدستهها و طاقها و طاقنماها و پوشش كف حیاط و بام از آجرهایی است كه برخی از آنها به ابعاد چهل در بیست سانتیمتر است. در چند جا پنجرههای مشبك گچی كار گذاردهاند. دیوار داخلی یكی از دو اطاق بالای سردر را با گچبریهایی به اشكال انواع میوهها و ظروف و اسلحهها آراستهاند. در دو سمت بیرونی نمای سردر، دو نقش خورشید از آجر كاشی ساختهاند كه البته تنها قسمتی از بنا است كه در آن آجر كاشی بكار رفته است.
تاریخ ساختمان مدرسه را از این یك بیت شعر كه بر چوب سردر آن حك كردهاند میتوان دانست:
«این مدرسه ایشان سید قلیچ عزیزان تاریخ این بگویم باشد وطن غریبان»
با محسوب كردن دو واژه «وطن غریبان» در حروف ابجد، تاریخ 1328 (هجری قمری) بدست میآید كه معلوم میكند عمر بنا بیش از شصت سال نیست.
مالك فعلی ساختمان مدرسه، آقای «كریم قلی ایشان» كه فرزند «سید قلیچ» نامبرده شده درشعر فوق است میگوید كه: «….وقتی پدرم زنده بود، تركمانان طالب علوم دینی، در این مدرسه از او که مردی فاضل وبا تقوی بود، درس میگرفتند. «سید قلیچ آخوند» در یكی از مدرسههای علوم دینی «بخارا» درس خوانده و از آنجا اجازه نامه آخوندی گرفته بود. بعد از او هم تا مدتی «صفرقاریایشان» و بعد هم «ابراهیم آخوند» و «عبدالقادر آخوند» و «آناطاقان آخوند» در همین مدرسه تدریس كردهاند. ولی از وقتی كه در مراكز جمعیت تركمانان ایران، مدرسههای علوم دینی تازهای دایر شد، این مدرسه كه در دهكده منزوی و كوچك «كریمایشان» بنا شد، متروك مانده است …..». اینك، عمدهترین مدرسه علوم دینی در منطقه گوكلنها، مدرسه «گُلیداغ» است كه «ابراهیم آخوند» در آن تدریس میكند و او كه از قریه «نقشبندی» است علاوه بر تدریس طلبههای علوم دینی، مجالس «تهلیل»(7)هم تركیب میدهد. این مجالس، هر هفته دوبار در شبهای سه شنبه و جمعه پیش از نماز عشا و بعد از نماز مغرب با شركت صوفیان نقشبندیه برگزار میشود.

نقش خورشید بر سر در مدرسه علوم دینی «كریم ایشان»
طایفه «گوكلن» هم مانند «یموت» شامل تیرهها و طایفههای كوچكتری است. مثلاً در دهكده«كریم ایشان» كه بیش از دویست نفر جمعیت ندارد، خانوارهائی از چهار تیره «گوكلن» به این نامها بسر میبرند: «آق اینجیك – Aq injik» ، «قُدَنَ qodana»، «خوجه - xoja» و «قیر- qir» و یا جمعیت دهكده «قازانقایه» كه ذكرش گذشته بود از هفت طایفه گوكلن تركیب شده است و به این نامها: «كیئیك - keyik»، «قُدَن»، «قالْماقْ - qalmaq»، «شیخ - sheyx»، «آق كل – aq kal»، «آق - aq» و «قِزِلْ - qezel». البته تمامی جمعیت هر یك از این طایفهها به آنچه كه از آنها در یك ده بسر میبرند محدود نمیشود. برعكس، خانوارهای دیگر هر یك از این طایفهها در دهكدههای دیگر گوكلن نشین نیز ممكن است ساكن باشند. مثلاً چنانكه دیده شد، از طایفه «قدن» هم در دهكده «كریم ایشان» و هم در دهكده «قازانقایه» خانوادههائی بسر میبرند و نیز جمعیت عمدهای از این طایفه در دهكدهای به همین نام «قُدَنَ» هستند كه در حوالی بخش «كلاله» است. البته دیده نشده است كه چند خانوار از یك تیره منسوب به «گوكلن» در دهكدهای بسر ببرند كه در آن دهكده تیرههای منسوب به «یموت» هم زندگی بكنند(8)به این سبب همانطور كه در نقشه ضمیمه این مقاله دیده میشود، منطقهای را كه گوكلنها در آن بسر میبرند، میتوان به آسانی از منطقه «یموت» متمایز كرد.

جمعی از نخودلیها
تیرهها و طایفه های منسوب به «یموت» علاوه بر آنكه منطقهشان از منطقۀ گوكلنها متمایز است، در بین خود نیز مناطق مورد نفوذشان را از هم باز میشناسند. به این ترتیب، از شرقیترین منطقه یموتها به سمت مغرب و به موازات رودخانه گرگان تا كنارههای خزر، طایفههایی را كه در منطقه نفوذ خود و در دهكدهها اسكان گرفتهاند میتوان به این ترتیب و به این نامها شناخت:
«قان یُقمَزْ- qan yoqmaz»، «قُجوقْ ـ qojop»، «بَدْرَقْ ـ badraq» ،«دوجی ـ davaje»، «دازْ ـ zaz»، « یِلقی ـ yelqey»، « آتابای ـ atabay»، «آق ـ aq» و «جعفربای ـ jafar bay» (شامل«نورعلی»و«یارعلی»)(9)هر یك از این طایفهها همانطور كه در نقشهدیده میشود از سمت جنوب با قسمتی از روستاهای «استرآباد»، «كتول»، «رامیال»و «مینودشت» همجوارند. تا همین سی چهل سال پیش كه هنوز در منطقه «دشت گرگان» (تركمنصحرا) امنیت برقرار شده بود، خطر حمله و غارت یا دزدی از جانب طایفههای تركمن همیشه متوجه این روستاها بود. به این سبب مردم هر یك از این روستاها برای حراست و نگهبانی دهكده و اغنام و احشام خود، چند نفر از تركمانان طایفه مجاورشان را «ساخلو» میگرفتند. تا در مقابل مقرری سالیانهای كه به آنها میپرداختند از هجوم افراد همان طوایف در امان باشند. چنانچه از این دهكدهها اموالی دزدیده میشد، ساخلوها میبایستی آن اموال را پیدا كنند و به ازاء حق الزحمهای علاوه بر مقرری سالانهشان به صاحب یا صاحبان اموال باز گردانند. مثلاً مردم «سرخانكلاته» و «نودهی شریف» و «شمسآباد» و «تورنگتپه» و «اصفهانكلاته» كه دهكدههائی هستند در چهارپنج فرسنگی مشرق «گرگان»، ناچار بودند از تركمانان طایفه «یِلْقِی» كه در جوارشان بودند ساخلو بگیرند و هر ساله به نسبت خانوارهائی كه داشتند مقداری برنج به آنان باج بدهند. «سرخان كلاته» كه بالنسبه ده بزرگی است چهل خروار، «نوده شریف» و «تورنگ تپه» هر یك هشت خروار، «شمس آباد» و «اصفهان كلاته» هر یك دوازده خروار به ساخلوهای «یلقی» باج میدادند. ساخلوها هم البته از این مقدار برنجی كه میگرفتند، افراد طایفه خود را بینصیب نمیگذاشتند. ولی قسمت عمده این باج به خود ساخلوها میرسید. مثلاً مرد تركمنی به نام «اللهیار» كه آخرین سر ساخلوی طایفه «یلقی» بود (ساخلوهای هر طایفه یك «سرساخلو» هم داشتند) همه ساله برنج مصرفی خانواده و بستگانش را از همین طریق تهیه میكرد. بعلاوه، ساخلوها گاهی هم برای گرمتر شدن بازارشان، كسی یا كسانی را به دزدیدن اسبها یا گلهگوسفند روستائیان استرآبادی تحریك میكردند و بعد خودشان اسبها و گلهها را به روستائیان تحویل میدادند و حقالزحمه!! میگرفتند . مثلاً در ازاء بازگرداندن یك گله گوسفند، ده پانزده گوسفند واز هر رأس قاطر و اسب هشت تومان و از هر گاو كه كه باز میگرداندند دو تومان حقالزحمه میگرفتند. گاهی هم پیش میآمد كه دو تومان حقالزحمه میگرفتند. گاهی هم پیش میآمد که ساخلوها و گردنکشان یک طایفه ترکمن از دهکدههایی كه در حوزهیك طایفه دیگر بود اموالی میدزدیدند و در این صورت با ساخلوهای آن طایفه برای پس گرفتن اموال دزدیده شده مراجعه میكردند طرف دعوا میشدند. در این موارد گاهی هم دعواشان بالا میگرفت و افراد دو طایفه به جان هم میافتادند.

نقشهای كه مناطق استقرار طوایف گوناگون تركمنهای ایران را در دشت گرگان و كوهستانهای مشرق دشت نشان میدهد.
چنانكه در نقشه دیده میشود، طایفه جعفربای كه شامل دو تیره «یارعلی» و «نور علی» است، در غربیترین منطقه «دشت گرگان» و نزدیك به ساحل دریای خزر مستقر شده است. همچنانكه تركمنهای گوكلن زودتر از تركمنهای دیگر ایران به دهنشینی و كشت و ورز مأنوس شدند، جعفربایها هم در امور صید ماهی و دریانوردی و تجارت از طوایف دیگر تركمن پیشی گرفتند. قدیمیترین مركز جمعیت تركمنهای ایران، شهر كوچك «گومیشان»، مقر طایفه جعفربای است و مردم آن به سبب نزدیكی به دریا در صید و دریانوردی سابقه دیرینهای دارند.
گومیشانیها از راههای دریایی با سواحل مازندران و گیلان و قفقاز رفت و آمد پیدا كردند. شهر كوچك گومیشان، تا همین سی چهل سال پیش، قریب به سیهزار نفر جمعیت داشت و شركتهای تجارتی ایرانی یا روسی معمولاُ در آنجا نمایندگیهایی داشتند كه به امور تجارتی و تحویل گرفتن كالا به آن كشتیها نظارت میكردند. این كشتیها كه ظرفیتشان گاهی به بیش از صد تن هم میرسید، مصنوعات اروپایی را به گمیشان میرساندند، و از گمیشان، پشم،پوست،قالیچه، برنج و برخی كالاهای دیگر را به بنادر روسیه حمل میگردند.از همین طریق گومیشان بود كه اولین آسیابهای موتوری و اتومبیلهایی كه هنوز لاستیكهاشان توپر بود به«دشت گرگان»وارد شد. البته، بعدها شهر جدید و زیبای «بندرشاه» در چند فرسنگی جنوب «گومیشان» و نزدیكتر به خطوط ارتباطی كشور جایگزین گومیشان شد و قسمت عمده جمعیت گومیشان به این بندر جدید منتقل شد.
مراكز دیگر جمعیت جعفربایها كه سابقه آبادی آنها از شصت هفتاد سال میگذرد، یكی «خواجه نفس» است و دیگر «پنج پیكر» كه تركمنها آن را«بِشْ یوزقه – BESH YUZQA » مینامند و یكی دیگر هم «اُمْچَلی- OMCALI»و همه اینها در حواشی رودخانه گرگان و گره خورده به آن رودخانه. بهرصورت … جعفربایها زودتر از تركمنهای دیگر ایران، با تجارت و شهرنشینی و تمدن جدید مأنوس شدند. در صورتی كه مردم سرتاسر دشت گرگان، تاسالهای اخیر، پیش از آنكه دشت به زیر كشت درآید، عموماً به گله داری و آلاچیق نشینی بسر میبرند. ولی در سالهای اخیر، به علت توسعه كشاورزی، مراكز جمعیت تازه ای در دشت گرگان به وجود آمده است كه مهمترینشان عبارت اند از «بندر شاه »، «آق قلعه- AQ QAGE» (پهلویدژ)، «گنبد كاووس»،«كلاله» و«مراوه تپه».
شهر «گنبد كاووس » كه اینك مركز شهرستان «دشت گرگان »است، تا بیست وچند سال پیش قصبه كوچكی بود كه تركمنهای دشت و كوه محصولات خود را در آنجا مبادله میكردند. حالا امور تجارتی دشت گرگان و امور مربوط به صنایع كشاورزی مانند كارخانه های پنبهپاككنی و روغنگیری در گنبدكاووس متمركز شده است و به مناسبت ایجاد همین صنایع و شغلهای مربوط به كشاورزی است كه غیراز تركمنها جماعت دیگری از آذربایجان، خراسان، زابل، سمنان، اصفهان، و … به آنجا مهاجرت كرده اند(10).
گنبد كاووس از راه «گرگان» (استر آباد قدیم) با شاهراهی كه از سواحل جنوبی دریای خزر گذشته است مربوط می شود. این شاهراه در منطقهی دشت گرگان از «كردكوی»، «گرگان»، «علی آباد كتول»، «شاه پسند- رامیان»و «مینو دشت» می گذرد و به منطقهی كوهستانی مشرق دشت گرگان وارد می شود وبه «بجنورد» میرسد. در این شهرها كه نام برده شد و در صدها آبادی بزرگ و كوچك كه بر سر این راه و یا در دامنه های البرز افتادهاند، مردمی مستقرشدهاند كه به گویش های «استر آبادی »، «مازندرانی»، «كردی قوچانی»و «بجنوردی » سخن میگویند(11). در كوهستانهای غربی بجنورد و در آن قسمت كه طایفه های «گوكلن»، «تكه»و «نخورلی» مستقر هستند دهستانهایی در همسایگی تركمنها دیده میشود كه مردمش در برخی دهكده ها از گروههای خراسانی هستند و در برخی دیگر از گروههای «كرد» كه به «كرد قوچانی»و «كرد بجنوردی» معروف شده اند(12). همۀ این مردمی كه در سرتاسر جنوب و جنوب شرقی و مشرق «دشت گرگان» بسرمیبرند، مدتها پیش از اینكه تركمنها دهنشین بشوند، با استقرار در ده به كشت و ورز پرداخته بودند. مگر كردهای قوچانی و بجنوردی كه سابقۀ دهنشینی آنان از شصت هفتاد سال متجاوز نیست و تا پیش از این سالها معیشت عمدۀ آنان از دامداری بود كما اینكه هنوز هم قسمت عمدهای از آنان دامدار و كوچندهاند. با توجه به مظاهر مادی و معنوی زندگی مردم روستاهایی كه در جوار تركمنها بسر میبرند، معلوم میشود كه برخلاف تركمنها، عوامل تمدن و فرهنگ مطلقاً ایرانی در زندگی آنان نفوذ دارد. به نظر میرسد كه مردم كوهپایه های جنوب و جنوب شرقی دشت گرگان وارث بقایای تمدن مردم «هیركانیای قدیم » باشد. تمدنی كه با پیشرفت تدریجی اقوام تركستان در «دشت گرگان» به كوهستانهای البرز برده شد. بعدها، تركمانان، به علت همسایگی با این مردم و كم و بیش به علت آمیختگی با آنان، مواردی از فرهنگ و تمدن آنان را كسب كردند، كه خانه سازی و زندگی در خانه و زراعت گندم و برنج از این موارد است. بعلاوه، وصلت و آمیختگی تركمانان با ساكنان كوهپایههای البرز، طی چند نسل، در خصوصیات چهره و اندام تركمنها نیز تغییراتی به وجود آورده است كه از آن در سومین مقاله مربوط به تركمنهای ایران بحث شده است.
محقق و نویسنده: هوشنگ پوركریم از انتشارات اداره فرهنگ عامه
پاورقی:
1 – در گویش تركمنی «گومیش - gomish» معنی نقره را میرساند.
2 – جرجان قدیم در كنار رودخانه گرگان و در محلی قرار داشت كه اینك شهر گنبد كاووس در آنجا قرار دارد.
3 – نقل از صفحه 41 كتاب «فهرست بناهای تاریخی و آثار باستانی ایران».
4 – برای اطلاع از مشخصات «گنبد كاووس» مراجعه كنید به مقاله «جرجان – گنبد قابوس» در شماره پنجاه و یك «هنر و مردم» نوشته آقای نصرت الله مشكوكی عضو شورای عالی باستانشناسی.
5 – مقصود همان «قزل آلانگ» است.
6 – نقل از «نزهه القلوب» تألیف «حمدالله مستوفی» به كوشش «محمد دبیرسیاقی» از انتشارات كتابخانه «طهوری» صفحه 197.
7 - تهلیل = لاالهالاالله گفتتنهای متوالی.
8 – غیر از تیرههای «خوجه - xoja» ، «مخدوم maxdum»، «شیخ - sheyx»، «آتا - ata»، كه هر یك از این تیرهها خود را اولاد و احفاد یكی از خفای اربعه میدانند و با هر دو طایفه «گوكلن» و «یوموت» ملحق شدهاند.
9 – طوایف كوچكتر «ایگدر ـ igdar» ، «ایمر ـ eymar» ، «كُچُك ـ kocok» ، بهلكه ـ bahalke»، «سّلاخ ـ sallax» و «باقه ـ baqa» هم در مناطق یموت بسر میبرند كه از نظر شجره سازمانی از طایفه همان منطقهای كه در آن هستند متمایزند.
10 – اداره آمار عمومی وزارت كشور، در گزارش خلاصهی سرشماری عمومی ایران كه در آبان ماه 1335 انجام گرفته است، جمعیت گنبد كاووس را 18347 نفر اعلام كرده است. یقیناً در فاصلهی ده یازده ساله اخیر، با مهاجرت تدریجی جمع دیگری به گنبدكاووس، چندهزار نفر دیگر نیز بر جمعیت این شهر افزوده شده است. در همان نشریه، جمعیت كل حوزهی سرشماری دشت گرگان 130933 نفر نوشته شده است، كه اگر بر این رقم نیز جمعیت تركمنهای بندر شاه و تركمنهای طوایف «نخورلی» و «تكه» كه در بخش «حصارچه» بسر میبرند افزوده شود، در اینصورت ، جمعیت كل تركمنهای ایران را میتوان در حدود صدو پنجاه هزار نفر دانست.
11 – در قسمتی از آبادی های بخش «مینو دشت» و«بخش رامیان » و از جمله در دهستان «فندرسك» دهكده های وجود دارد كه گویش مردم آنها تركی است ولی با گویش تركمنی كاملاً متفاوت است.
12 – گویا كه این كردها در زمان شا ه عباس به حوالی قوچان وشیروان و بجنورد كوچانده شده اند.