اینچهبرون؛ آشنایی با زندگی و فرهنگ ترکمنهای اترک
در مقالههائی كه تا كنون راجع به تركمنهای ایران در ((هنر و مردم)) به طبع رسید، زمینههای اجتماعی و تاریخی تركمانان و جغرافیای تاریخی«دشت گرگان» (تركمن صحرا) به اجمال بررسی شد. از این شماره، به مطالعه همۀ شئون مادی و معنوی زندگی مردم یكی از دهكدههای تركمن میپردازیم.
در مقالۀ حاضر، پس از آشنائی مقدماتی با دهكدۀ «اینچه بورون – ince burun»، توصیف كوتاهی از گذشته مردمش و برنجكاری منسوخ شدۀ آن را میخوانیم تا زمینه لازم برای بررسی موضوعهای مورد نظر فراهم بشود كه در شمارههای آتی« هنر و مردم» مطالعه خواهد شد.
اینچه بورون
آشنائی با محل
«اینچه بورون» در شمال«دشت گرگان» و در حاشیۀ جنوبی رودخانۀ «اترك» بر تپهای دراز و باریك(1) افتاده است كه از آنجا به سمت جنوب شرقی تا «گنبد كاووس» هفت هشت فرسنگ و به سمت جنوب غربی تا «گرگان» دوازده فرسنگ راه است. رودخانۀ «اترك»، در آن محل، روزگاری رودخانه بود: روزگاری كه عمرش ده پانزده سال پیش بسر رسید و عمر نعمت را هم برید. حالا باریكه آبی از آن مانده است كه به زحمت خودش را میكشاند.
آن طرف «اترك» خاك «شوروی» است، كه پس از فاصلهای كوتاه و پوشیده با نیها و خار و بوتهها، سیم خاردار و برجهای دیده بانی كار گذاشته شده است. این طرفش، كشت و كارهای مردم، «اینچه برون» و «تنگلی – tangali» و «دانشمند» است كه سه دهكدهاند و بزرگترینشان «اینچه بورون». اگر«اق تپه – oq tape» را هم – كه در سه چهار كیلومتری جنوب «اینچه برون» است – با آن ده دوازده تا آلاچیقش به حساب یك ده بگذاریم، میشوند چهار تا و هر كدام بنا شده بر تپهای كوچك كه در هر جای دیگر غیر از «تركمن صحرا» به تپه بودن آنها شك میكنند. صحرا هم عجب پدیدهای است. آن همه زمین، تهی از انسان، تهی از زندگی، گسترده بر خار و بوتهها، با گذارگهگاه شترهای بی بار و مهار كه تنها به پاس طبع شگفت انگیز خود به صحرا تن دادهاند. بازگردیم به «اینچه بورون» كه مردمش بر خاك آن میكارند و میچرانند و افتخار زندگی به آن میبخشند.
نمای ده از جنوب بد قواره است، دراز و باریك، با خانههای كوچك و آلاچیقهایی كه كنار هم و جدا از هم بر روی تپه افتادهاند، با مشتی درخت گز و چند تا درخت سنجد. همین. آدم اگر آدمها نیازموده باشد، یا شوق چنین آزمونی نداشته باشد، از همانجا كه دورنمای ده را ببیند، راهش را كج میكند. مگر اینكه اهل همانجا باشد یا حداقل قسمتی از امور زندگیاش در آنجا بگذرد.
راه ورود به ده از مشرق است. البته از هر طرف میشود وارد شد، چرا كه بازاری یا كوچهای یا قلعهای با دیوارها و دروازهها در كار نیست. اما این راه آسانتر است،چون با رفت و آمد كوبیده شده است و بر چند جایش پل بستهاند كه حتی ماشینهای باری هم اگر باران نبارد از آنها میگذرند. از دماغه شرقی «اینچه برون»، راه دو طرف میشود. یكی در سمت مشرق به «دانشمند» میرود و یكی به «اینچه برون». همین راه است كه از سرتاسر آبادی میگذرد و آن طرف ده سر میآورد و هفت هشت كیلومتر دورتر به دهكده «تنگلی» میرسد كه در مغرب «اینچه برون» است. همه آلاچیقها و خانههای ده در دو سوی همین راه افتادهاند، خانه و آلاچیقهایی كه در جنوب راه هستند، پشتشان به راه است، خانهها و آلاچیقهای شمالی رویشان. یعنی که ایوانهاشان روبروی جاده است و در اطاقها و آلاچیقها هم به روی جاده باز میشود و به سمت جنوب كه آفتابگیر است، در دو طرف همین راه، هفت هشت دكان «اینچه برون» را در فاصلههائی دور از هم میتوان یافت كه ساختمانشان با خانههای ده تفاوتی ندارد. هر دكان با كمی اشیاء و محصولاتی كه از شهر آوردهاند. در نیمههای راه، سمت جنوب، مدرسه دهكده است. بعد از مدرسه، میدان ده قرار دارد كه جای گشاده تری است وگرنه با قسمتهای دیگر راه چندان تفاوتی ندارد. مسافتی بعد از آن در سمت جنوب، ساختمان «درمانگاه سپاه بهداشت» است، كمی بعد، تقریبا در انتهای آبادی، سمت شمال جاده، ساختمان دو آشكوبه «پاسگاه مرزبانی» قرار گرفته است با یك برج دیده بانی كه روزها درفش ایران بر آن افراشته است و شبها چراغی روشن. عجب حال و احساسی دارد تماشای آن آخرین درفش افراشته یا آن آخرین چراغ روشن در حد و مرز خاك كشور.
این دیدار گذرندهای بود از «اینچه برون». نمای كالبدی كه روح آن اینچه بورونیها هستند. و اگر بخواهیم از این مردم هم نمائی با همان دیدار گذرنده داشته باشیم. ناچار باید آنها را بر حسب فصل و موقع روز یا شب در چند تصویر مجسم كنیم:
صبحهای تابستان، وقتی كه خورشید هنوز در افق رنگین مشرق است، مردم «اینچه بورون » به كار برخاستهاند. مردها با جامههای سبك تابستانی و كلاه تركمنی، تیشهای یا داسی در دست، در پی وجین كردن مزرعه پنبه و یا در پی درو كردن گندم از ده بیرون میروند. زنها با پیراهنهای سرخ و گلدار، در حالیكه زیورهای آویخته بر گیسوهایشان و «گل یَخه»ها و گردنبندهایشان از زیر روسریها پیداست، برهها و بزغالهها را از خانههای خود به گلهها هدایت میكنند. شترها و اسبها و خرهایی كه شب را كنار هم و با سر و صداهاشان در میدان ده بسر برده بودند، اینك با بر انگیختن گرد و خاك كار روزانه را شروع كردهاند. گله گاوها برای چرا با چوپانشان از ده به راه میافتد. خرها را وقتی كه پالان گذاردند پسران و دختران با ظرفهای آب سوارشان میشوند تا برای خانههایشان آب بیاورند. دخترهای بزرگتر و تازه عروسها و زنها به قالیچهبافی میپردازند.
اندكی پیش از آنكه آفتاب به بالای ده برسد، مردهایی كه كشتشان چندان دور نیست به ده باز میگردند تا كنار زن و بچههایشان لقمهای بخورند و لختی بیاسایند. در چند ساعت حوالی ظهر كمتر گذرندهای یا جنبندهای دیده میشود. همه از گرمای هوا به درون اطاقها و آلاچیقها پناه میبرند. گوسالهها یا گوسفندهای گوشتی را كه برای پرواری به جلو خانههایشان میبندند و الاغها و حتی مرغ و خروسها همه بی حركت در زیر سایه دیوارها یا «تالار»هائی كه با تختهها و نی و بوتهها پوشانده شده است به خواب میافتند.
فصل تابستان، در چنان موقعی از روز، دهكده كاملا آرام و ساكت است. درها بسته و صداها خفته، انگار كه زندگی را تعطیل كردهاند. تنها صدای كوبیدن شانههای قالیچه بافی از چند خانه یا آلاچیق دور و بر شنیده میشود كه در آن سكوت همچون ضربههای تعیین كننده وزن یك آهنگ میتوان آنرا بهتر شناخت.
هنگام غروب، مردهایی كه به زراعتهایشان بازگشته بودند و آنها كه سرتاسر روز را به وجین مزرعه پنبه و یا به درو كردن گندم مانده بودند، اینك با علفهایی كه برای حیواناتشان گرد آوردهاند به ده باز میگردند، لحظههایی بعد این مردان، هر چند نفر گرد هم به گفتگو مینشینند، زنها برای نان پختن تنورها را آتش میكنند و از هر سوی دود و دمی به راه میاندازند. پسرها و دخترها با ظرفهای انباشته از آب كه بر الاغها سوار كردهاند به ده میرسند. مراجعت گله ها، شیردوشی زنها، بازیهای پراكنده كودكان، غروب اینچه بورون را در پی رخوت و سكوت ظهر پر غلغله مینماید، شاید همه نیروهای حیات به حركت آمدهاند تا با آفتاب و افق گلگون مغرب وداع كنند، یا در استقبال شب پرستارهای باشند كه آسمانش در صحرا از هر جای دیگر پرشكوهتر است.
شبهای اینچه بورون – تابستانها – باید با نسیم خنكی همراه باشد و گرنه مشكل میتوان وزوز پشهها را و نیشهایشان را تحمل كرد. بی سبب نیست كه اینچه بورونیها در این شبها چراغ روشن نمیكنند و در ایوان یا تالارهای كوچكشان با همان روشنائی كاه و ستارهها میسازند. خانوادههایی كه در اطاقها بسر میبرند یا در آلاچیقها، ناچار چراغ موشی كوچكی میافروزند و در پرتو ناتوان آن سفره نانشان را پهن میكنند.

نقشۀ موقعیت جغرافیایی اینچه برون
دعای بعد از صرف هر غذا و از جمله دعای پس از شام خالی از لطف و احساس نیست. مردم اینچه برون به پاس لقمههایی كه به زحمت فراهم میشود، دستها را با زمزمه آیهای بلند میكنند و با خلوص نیت كه هرگز نمیتوان به آن شك كرد شكر گذار خداوند میشوند.
دختران جوان و زنها پس از آنكه كودكان را به خواب سپردند، چند ساعتی به قالیچه بافی و دوك ریسی ادامه میدهند مردها برای وقت گذرانی در جائی گرد هم مینشینند و زحمت كارهای روزانه را با گفتگوهای غالبا شیرین شبانه جبران میكنند.
اینك همه اینچه بورونیها بخواب رفتهاند و دهكده به سگها و شترها و اسبها و بیش از همه به الاغهایی واگذار شده است كه فریادها و دعواهایشان تا سپیده صبح تمام نمیشود.
در زمستانها حال ده طرزی دیگر است، در كنار همه خانهها و آلاچیقها تودهای هیزم از شاخههای خشك گز انباشته است. مردم كمتر پیدایشان میشود، صبحها و غروبها را كه سردتر است تا میتوانند توی اطاق یا آلاچیق بسر میبرند. معهذا كارهای گوناگون روزانه دستبردار نیست. اگر مردهای پوستین پوشیدهئی را كه آفتاب میگیرند ندیده بگیریم، دیگران هر یك به كاری مشغولند. مردانی كه از ده بیرون میروند با بیلی بر دوش برای جوی كندن یا تبری برای هیزم چیدن، پسر بچههایی كه در راه مدرسه كتاب و دفتر به زیر بغل گرفتهاند، زنهایی كه بر روی پیراهنهای كم بها روپوشهای گران قیمت مخملی و سكه دوزی شده پوشیدهاند و به كارهای خانه میرسند. اینها با همان اطاقها و آلاچیقهایی كه در برخی از آنها زنان و دختران همچنان به قالیچه بافی مشغولند.
بیرون از دهكده، زمینهایی كه در آنها گندم و جو كشت كردهاند هنوز سبز نكردهاند. در زمینهایی كه پنبه كاری شده بود، اكنون شاخه بالهای خشك و رنگ سوخته بر جای مانده است، تهی از هر برگ و غوزهای. منظره این زمینها در روزهای ابری زمستان غمانگیز تر است. از هر جایش رخوت و سستی مینماید. در حالی كه آسمان با ابرها انباشته است و باد آرام نمیگیرد.

زنان و دختران اینچه برونی بیشتر ساعات روز را به قالی بافی مشغولند
زمستانها، روزهای آفتابی در اینچه بورون مطلوبترین روزهاست. وقتی كه همه ابرها باریده باشند و خورشید با فخر و شكوه همیشگیاش بتابد. از دورنمای «كوههای البرز» در این روزها نباید غفلت كرد كه سرتاسر افق جنوبی دشت را در بر دارد و ارتفاعاتش با برفها پوشیده است.
نگاهی به گذشته
تركمنها «دشت گرگان» (تركمن صحرا)، «اینچه بورون» و دهكدههای دورو بر آن را رویهم «اترك» مینامند مثلا وقتی بگویند كه : «پنبه امسال اتركیها خوب بود» مقصودشان پنبه مزارع مردم «اینچه بورون»، «تنگلی»، «دانشمند»و «اق تپه» است. این نامگذاری البته بی سبب نیست. زیرا كه مردم این دهكدهها پیش از آن و بیش ازآن كه به همه دشت بستگی یافته باشند به حوزهای از زمینهای دور و بر اترك و به رودخانه اترك وابسته بودند. اتركیها تا یاد دارند اترك را داشتند. چه خودشان كه كشاورزند و دهنشین، چه اجدادشان كه گلهدار بودند و كوچ نشین.
گذشته اتركیها را تا چهل و پنج سال پیش باید از زبان خود آنها شنید و با آنچه كه اینك هستند در آمیخت و تصویری روشن از آن ساخت. اما برای دورتر از پنجاه سال. ناچار باید اشارات و حرف و حدیثهای مختلف را كنار هم گذاشت و با مختصر مدارك مكتوبی كه درباره «اینچه برون» به جا مانده است تطبیق داد و به تصویری مبهم قناعت كرد.
تا همین ده پانزده سال پیش، در زمینهایی كه حالا پنبه و گندم میكارند و آبش را با پمپهای موتوری از اترك بالا میكشند، برنج كشت میكردند. آن وقتها آب اترك بقدری زیاد بود كه اندك طغیانی در فصل بهار سر میكشید و در زمینهاییكه قبلا كرت بندی شده بود راه میافتاد و آن را سیراب میكرد. وقتی هم فرو مینشست لایهای از آن بجای میماند كه اتركیها میتوانستند جوانههای برنج را در آن نشاء كنند. بعد هم، تا فصل درو، با كمی جوی بندی كردن، دائما آب رودخانهها را به شالیزارها میرساندند و نمیگذاشتند خشك بماند.
برنج اترك در همه تركمن صحرا به خوش عطری شهرت داشت و دهكدههای اترك به همین سبب پر رفت و آمد بود. نه تنها برنج خربزه و هندوانه هم كشت میشد. از خربزه هایی حكایت میكنند كه لب و دهان طاقت شیرینی آن را نداشت و چنان بزرگ بود كه بیشتر از دو تا به الاغ نمیشد بار كرد.
از بركت آبهای اترك به اندازهئی پرنده و مرغابی زیاد بود كه كمتر خانوادهئی یك روز یا یك شب را بدون خوردن گوشت پرنده میگذراند. و تمام تشكها و پشتیهایشان را با پرهای همان مرغابیها میانباشتند و هنوز در هر خانه اینچه بورونی حداقل چند تایش را میتوان دید.
در سالهای بعد هر قدر كه آب اترك كمتر میشد، این نعمتها هم از اینچه برون سر میتافت. علت كم شدن آب این بود كه بخشها و دهكده های بالاتر از اینچه بورون كه در كنارههای اترك قرار گرفتهاند، چه اینسوی مرز و چه آنسوی مرز، آب رودخانه را به زراعتهای خودشان كشاندند هر سال كه دامنه زراعت در آنجاها بیشتر میشد، آب كمتر برای اتركیها باقی میماند. تا رسید به ده پانزده سال پیش كه آب بكلی كم شد و به هیچ عذر و بهانهای به جویها نمیریخت.
این شد كه اینچه برونیها فاتحه برنج كاری را خواندند. خیلیها ده را رها كردند وپی كسب و كاری دیگر به گنبد كاووس و دهكدههای دور و برش رفتند آنها كه باقی ماندند به كشت گندم و پنبه پرداختند. هر كس كه دستش میرسید و توانایی داشت برای آبیاری زراعتهای خود پمپهای موتوری خرید و آنها كه توانایی نداشتند زمینهایشان را با شركت صاحبان پمپها كاشتند.
چاره اندیشی دیگرشان هم این بود كه بالای اینچه برون و از رودخانه اترك نهری تا كنار تنگلی كنند و به محلی رساندند كه اكنون دریاچه كوچكی شده است و آب اترك را كه زمستان زیاد میشود در این دریاچه ذخیره میكنند. تا هم به زمینهای آنطرف دریاچه كه دو سه سالی است كشت میكنند آب برسانند و هم در تابستان برای آبی كه باید خودشان در خانه مصرف كنند در مضیقه نمانند.
در اینچهبرون، سوزن دوزی دختران از جمله مناظری است كه زیاد دیده میشود. یك زوج جوان اینچه برونی
بنابراین دورهئی از زندگی اتركیها كه اكنون در آن بسر میبرند پس از نسخ برنجكاری شروع شده است. پیش از آنكه به این دوره زندگی آنان بپردازیم لازم است بدانیم كه این مردم كشت برنج را از چه وقت و از چه كسانی آموخته بودند. زیرا مسلم است كه زندگی گلهداری با آن كوچهای ییلاقی و قشلاقی كه تركمنهای «یموت» گرفتار آن بودند اگر هم میتوانست با كشت دیمی اندكی گندم و جو سازگار باشد با شالیكاری سازگار نبود كه محتاج مراقبت و مواظبت دائم است و حداقل چهار پنج ماه از سال را باید بالای سرش ماند و آبیاریش كرد. یعنی از مرحلهای كه بذر جوانه میزند تا وقتیكه نشاء كنند و بروید و درو شود. بعد هم، خرمن كردن و كوبیدن و باد دادن و دوباره كوبیدن كه مرحله دیگرش است این كارها را مردمی وابسته به ده و آب و ملك میتوانستند به سرانجام برسانند، نه مردمی كه رد گله بودند و از ییلاق تا قشلاقشان حداقل ده پانزده منزل راه بود.
برای روشن كردن موضوع ناچار باید باز هم به گذشته برگشت. دورهیی كه تركمنهای اترك فقط ماههای سرد سال را در اترك بسر میبرند و با آغاز ماههای گرم همراه كوچندگان دیگر، به شمال و دامنه كوههای «بالخان» میرفتند و دشت گرگان (تركمنصحرا ) را برای عدهای از تركمنها باقی میگذاشتند كه گلهدار نبودند و توانایی كوچ را نداشتند.
كوچ كردن هم هر چه باشد وسع و وسیلهئی میخواهد. دامدار بودن اولین شرط و اصلیترین شرط آنست و دامپروری قصد و قرض كوچ و كوچندگان. بعد هم وسیله كوچ باید فراهم باشد: گاری، شتر، اسب و الاغ … بیست فرسنگ صحرا را از سویی به سویی رفتن یك سیر و گردش سهل و ساده این زمانه و به قصد زیارت یا سیاحت یا سیاست نیست. هر كوچندهئی حداقل باید یك گاری داشته باشد یا چند شتر كه بتواند اجزاء آلاچیقش را و ریخت و پاشهای زندگیاش را بار كند و بچههایش را بر آنها بنشاند. بودن كسانی د رمیان تركمنها كه وسیلههای كوچ را نداشتند و ناچار تابستانها را هم در دشت گرگان بسر میبردند، بیكار و بی بار. البته با كشت جو و گندم دیمی آشنائی داشتند و كمی هم كشت میكردند. چه این عده كه كوچ نمیكردند و «چمور» نامیده میشدند، چه آن عده كه كوچ میكردند و «چاروا» بودند اما این مختصر زراعتهای پراكنده و در آن دشت فراخ و تهی شده از گله و رمه محتاج مراقبت و دلسوزی نبود. بزری میافشاندند و به حال خود رها میكردند كه تا پیش از مراجعت چارواها و گلههایشان به ثمر میرسید. به هر صورت …«چمور»ها كه از گله و كوچ بریده بودند، ناچار متوجه زمین و زراعت شدند و متوجه همسایههاشان استر آبادیها و مازندرانیها و با تأثیر پذیری از زندگی این همسایهها به كشت و ورز روی آوردند. از جمله، «چمور»های اتركی نیز به كشت برنجكاری پرداختند(2). در تصریح این حقیقت، شرح كامل شالیكاری اینچه بورونیها را تا آنجائیكه اصلاحات این كار یادشان مانده است به این گفتار میافزاید تا دانسته شود كه آن اصلاحات با گویش تركمنی بیگانه و با گویش مازندران و استرآباد آشناست.
شرح برنجكاری منسوخ شده اتركیها
در نیمههای بهار بذر برنج را در قطعه زمینی تنگ هم میپاشیدند كه پیشتر وجین شده بود و آب دیده بود. این بذر پس از چند روز جوانه میزد و میگذاشتند تا چهل روز دیگر خوب رشد كند و آماده نشاء بشود. این جوانه سبز را «نیشه_ nishe(3)» و آن قطعه زمین را «نیشه پل- nishe pel» مینامیدند. اول تابستان نیشهها را میچیدند و در زمینهاییكه با لایههای رسوبی اترك پوشیده شده بود نشاء میكردند. در این زمینها كه از پیشتر «پل بندی pel bandi» (كرت بندی) شده بود، طغیان اترك علفهای هرزه را در زیر پوشش رسوبی خود خوابانده بود. اگر علفهائی هم باقی میماند، هنگام نشاء كردن، پاهاشان را به روی ساقههای آن علفها میسرانند و در گل و لای دفنشان میكردند و بر جایش نیشه «شالی – shili» را مینشاندند. بعد از نشاء كردن هم تا وقت درو كمتر محتاج «وجین» میشدند. فقط مواظب بودند كه آب اترك دائما از پای شالیها بگذرند و شالیزار خشك نماند.
تا هنگام درو مواظبتهای دیگری هم معمول بود. یكی اینكه كسانی را در شالیزارهای خودشان میگماشتند كه شبها خوكهای وحشی را رم بدهند تا به شالیزار نیایند و شالی را خراب نكنند. وقتی هم كه شالی خوشه میكرد همه روزه جوانكهایی را برای فرار دادن پرنده و گنجشك میگماشتند و برای دانه چیدن روی نهالهای شالی مینشستند و خوشهها را تباه میكردند. برای این گماشتگان شالیزارها مزد و مواجبی هم از همان شالی مقرر میكردند كه بعد از درو و خرمن كوبی میدادند به جوانكها هر یك پانزده بیست «پوت»(4) و به آنها كه خوكها را میراندند هر یك چهل یا پنجاه پوت. (فراوانی نعمت را برای آن اتركیهای شالیكار از همین جا میشود دریافت كه به یك «شبپا» در ازاء چهار ماه كار هشتصد كیلو برنج میدادند – 400/16 كیلو گرم ضربدر 50پوت = 820 كیلوگرم كه معادلش با پول امروز و با حد اقل قیمت برنج هزار و هشتصد نهصد تومان میشود).
وقت درو از اول پاییز بود و سه چهار هفتهای دوام داشت. با داس درو میكردند و دستههای درو شده را با چند ساقه شالی میپیچیدند و در همان شالی زار درو شده به ردیف بر روی «سفال- sefal»ها(5) مینهادند. این دستههای درو شده را تا چهار پنج روز همانجا میگذاشتند بماند تا خشك شود. آنوقت هر ده پانزده دسته را با طناب به هم میپیچیدند و «خرمنگاه»(6) میبردند و «تایه-taye(7) » میكردند.
دو چهرۀ اینچه برونی
خرمن را با چند اسب یا شتر میكوبیدند كه با هم مهار بودند. خیلی ساده، جوانی یا جوانكی روی یكی از اسبها یا یكی از شترها مینشست و حیوانها را دور خرمن میگرداند تا با لگدكوبیهایشان خرمن را بكوبند. مرد دیگری هم، در پایین شالیها را با یك یا چند شاخه چوبی جابه جا میكرد.
بعد هم خرمن كوبیده را دو قسمت میكردند با سه چهار متر فاصله و هر دو نفر با هم باد میدادند. به این طرز كه روبروی هم به جریان باد پهلو میكردند و با پارو شالیكوبیده را در فاصله بین خودشان به باد میدادند. دانههای شالی همان وسط میریخت و «كمیل Kemil» (كاه برنج ) با جریان باد چند متر دورتر از شالی انباشته میشد.
كاه را از فرط فراوانی غالبا همانجا میگذاشتند و شالی را با همان شترها از خرمنگاه به ده میرساندند. یا اگر شتر نداشتند و خرمن خودشان را با اسب و مادیان كوبیده بودند از شتردارها شتر كرایه میكردند. حیفشان میآمد كه اسبها را به زیر بار بگیرند حالا هم همین طور است، نه فقط تركمن اتركی، همه تركمنها به اسبهایشان دل میبندند و هر مراقبت و مواظبتی را از این حیوان دریق نمیكنند به هر حال …. برای هر بار شتری كه از خرمنگاه به ده میرساندند، نسبت به دوری و نزدیكی راه ده پانزده «گروان»(8) برنج به شتردارها كرایه میدادند.
در این فصل چه اینچه برون و چه تنگلی پر رفت و آمد بود. از هر سوی دستفروشها با انواع فروختنیهای خود: قوریها و استكانها و ظرفهای چوبین(9)…میوهها و خشكبارها… پارچهها و زیورهای زنانه … از راه میرسیدند و اشیاء خود را با شالی مبادله میكردند تصویر این صحنه را به عهده خوانندگان میگذارد كه زنها و بچهها را به گرد دستفروشها تصور كنند كه با شادمانی و قیل و قال هر یك شیئی مطلوب خود را میجستند. بهتر است در تكمیل این تصویر، زنان تركمن را چنان كه هستند با پیراهنها و روسریهای سرخ و گلدار و زیورهای آویخته از گردن و گیسو تصور كنند. زیورهایی كه در آن موج شادمانی انسانها با كمترین تابش خورشید میدرخشید كودكانی یا كودكی را هم باید تصور كرد كه مشت كوچكش را به خوشحالی با شالی انباشته است و به سوی جمع میدود تا در ازاء آنچه در مشت دارد اناری با دانههای سرخ و آبدار بر چین كند كه بهترین میوه مطلوبش است.
باز گردیم به موضوع خودمان…. آن شالی را كه از خرمنگاه به خانه یا آلاچیق میرساندند، دانههایش هنوز دربند پوسته نازكی باقی مانده بود كه میبایستی به وسیله زنها با «یارقیجاق yarpiyag» كوبیده شود كه مانند آسیابهای دستی بود ولی محقرتر. سنگ زیرینش را خودشان از كاه و گل به عمل میآوردند و در میانش چوبی میگذاشتند و سنگ رویی را كه یك تكه آجر گرد بود و در وسط سوراخ داشت سوار آن میكردند و با همان ادا و اصول آسیابهای دستی میگرداندند. البته یك دسته چوبی هم روی همان خشت رویی كار میگذاشتند. زنی كه میخواست با «یارقیجاق» كار كند، كنارش مینشست، با یك دست یارقیجاق را میگرداند و با دست دیگر شالی را مشت مشت در سوراخ گلوئی خشت رویی میریخت و از دور و بر «یارقیجاق» هم دانههای رها از پوسته و پوستههای جدا از دانه بیرون میریختند. اما نتیجه كار با «یارقیجاق»، برنجی بود كه نیمی از دانههایش هنوز هم در پوسته بود. چنین برنجی را «آل ale» مینامیدند. این دیگری اصطلاح تركمنی است كه هر چیز خط و خالدار را «آله» مینامند. مثلا «آله ق این – alepoin» (گوسفندی كه پشمهایش چند جا سفید و چند جا سیاه باشد ) به هر حال… این «آل » را در یك هاون چوبی میریختند به نام «سخی – soxi» كه یك دسته سنگی هم داشت و آن دو تا را روی هم «سخی داش – soxi dash» مینامیدند «آله» در «سخی داش» آنقدر كوبیده میشد تا بقیه دانهها هم از پوسته بیرون بیاید. پس از آن در یك ظرف چوبی سینی مانند میریختند كه نامش «اسرچه sarca» بود و با بوجاری كردن آنها، پوستهها را كه در جلو جمع میشدند از دانههای برنج جدا میكردند كه اینك «تویی tui» یا «دویی dui» نامیده میشد.
این نكته را باید در همینجا افزود كه زنان اتركی فقط در همین مراحل آخر یعنی وقتی كه شالی از خرمنگاه به خانه یا آلاچیق میرسید در كار برنج دست داشتند و گرنه در نشاء و درو و خرمن ابدا. البته مردان اتركی این حق را باید به زنهایشان میدادند كه همیشه ترو خشك كردن بچهها و پخت و پز غذا و تكان دادن و تمیز كردن نمدهای آلاچیق بر عهده آنان بود و همچنین نمد مالی و قالیچه بافی كه خواهیم دید آن یكی چه زحمتها میخواست و این یكی علاوه بر زحمت چقدر بردباری و شكیبایی.
نویسنده و پژوهشگر: هوشنگ پور كریم از انتشارات اداره فرهنگ عامه
پاورقیها :
1 – معنی «اینچه بورون » هم در گویش تركمنی «دماغه دراز و باریك» است :( اینچه = باریك و دراز) + (بو رو ن = دماغ ، دماغه).
2 – شروع برنجكاری را در «اترك » باید از 60 – 70 سال پیش هم دورتر دانست. این تاریخ را میتوان چند سالی هم عقبتر برد ولی نزدیكتر نمیتوان آورد. در قسمت بعدی سلسله مقالههای مربوطه به تركمنهای ایران درباره تاریخ شروع برنجكاری در اترك بحث خواهد شد.
3 – در این گفتار همه واژههایی كه در «گیومه» میآید، عینا از زبان اینچه بورونیها نقل میشود.
4 – هر «پوت» = چهل «گوران» = 380/16 كیلوگرم.
5 – قسمتی از ساقه برنج یا گندم را «سفال» مینامند كه در وقت درو كردن از تیغه داس پایینتر میماند و درو نمیشود.
6 – «خرمنگاه» را اینچه بورونیها «خرمن یر – xarman yer» مینامند. «یر = جا ، مكان».
7 – تایه كردن = انباشتن ، توده كردن، خرمن كردن.
9 – این ظرفهای چوبین را ساكنان كوپایههای جنگلی استرآباد و مازندران از درختان جنگل میتراشیدند و به معاملهگرها میفروختند.