در صفحات مصور نسخههای خطی دوران شاه اسمعیل اول
با روی كار آمدن دودمان صفوی مقدمات استقلال واقعی و وحدت ایران پس از قرنها ملوكالطوایفی آغاز میشود. عصر طلائی هنر ایران نیز مقارن حكومت همین دوران است ما میخواهیم در این مقاله سبب پیشرفت فوقالعادۀ هنر ایران در این دوره را جستجو نماییم.
واقعا به چه سبب هنر ایران در دوران صفوی موفق به پیشرفت های فوقالعاده شد؟ شاه اسمعیل تقریباً تمام مدت عمر خود را در جنگ با دشمنان ایران گذراند اینگونه كارهای فرهنگی و هنری معمولاً به وسیلۀ پادشاهانی میتواند انجام گیرد كه گرفتاری لشكركشی و جنگ و جدال با همسایگان را نداشته باشند. با این حال ما میبینیم كه در زمان شاه اسمعیل و پسرش شاه طهماسب هنر ایران خصوصاً هنر نقاشی صفحات نسخ خطی پیشرفت فوقالعاده كرده است. مانند این است كه در كشور ما هنر حساب خودش را از سیاست جدا كرده بوده است. مثلاً سلطان احمد جلایر تمام عمر خود را به كشمكش با رقبایش گذراند و میتوان گفت روزی با خیال راحت بر سر نبرد و با این حال به نام او نسخههایی از كتاب مصور موجود است كه صفحات آن شاهكارهایی از هنر ایراناند.
دانشمندان خارجی و ایرانی همگی اعتقاد دارند كه هنر نقاشی در ایران در نتیجۀ آمدن لشكریان مغول رواج یافته است. چیزی از این ناصحیح تر ممكن نیست گفتهشود زیرا اگر لشكریان مغول نقاش بودند به جنگ و خونریزی نمیپرداختند. بدون شك امرای ایلخانیان وقتی روی تختهای پادشاهی مستقر شدند و فراقتی از آدمكشی پیدا كردند كتابهای ما را باز كردند و چشمشان به صفحات زیبای آن افتاد و علاقمند به هنر نقاشی شدند و هنرمندان را طلبیدند و با آنها مهربانی كردند و به آنها پول دادند تا برایشان كار كنند و بنابراین نامی از آنها بیادگار ماند. تیمور امر كرد تمام هنرمندان به سمرقند بروند تا پایتخت كشورش را رونقی بخشند. شاهرخ پسر تیمور مردی مذهبی بود و میترسید اگر نقاشان را تشویق كند در آتش جهنم بسوزد ولی پسرانش مانند بایسنغر و سلطان اسكندر و سلطان ابراهیم كه بیشتر ایام خود را در شیراز یا اصفهان و گاهی نیز در هرات گذراندند دلباخته صفحات زیبای نقاشی ایران بودند و به نام آنها شاهكارهای هنری فوقالعادهای بوجود آمد كه یكی از آنها همین شاهنامه بایسنغری است كه در كتابخانه گلستان است و میگویند مدتی است با مخارج زیاد و به بهترین نحوی در ایران چاپ شده و معلوم نیست به چه سبب منتشر نمیشود. بنابراین ممكن است شما هم مانند من این اعتقاد را كسب كنید كه هنر ایران كار خود را در پیش گرفته بود و فنون آن از پدر به پسر سپرده میشد و كاری به آمدن چنگیز و تیمور نداشت، بطوریكه قرن نهم هجری که مصادف با حكومت اولاد تیمور در هرات و شیراز و اصفهان است شاهكارهای هنری فوقالعادهای از هنر ساختمانی و كاشیسازی و نقاشی و غیره به وجود آمد كه مقدمهای برای ظهور عصر طلائی هنر صفوی است.
شاه اسمعیل و شاه طهماسب چه سهمی در تكمیل هنر ایران در دوران صفوی داشتند؟
شهر تبریز در زمان شاه طهماسب چندین بار بوسیله لشگریان سلطان عثمانی به خطر افتاد و ایجاد ساختمانهای مجلل در آن از احتیاط دوربود. به همین سبب شاه طهماسب قزوین را پایتخت كشور خود كرد. در شهر قزوین بناهای قابل توجهی در زمان شاه طهماسب برپا گردید ولی اصولاً این شهر برای پایتخت بودن چنان مناسب نبود. هنوز هم مسافری كه از رشت به تهران میآید هنگام عبور از شهر قزوین تعجب میكند كه هنوز این شهر در درجات نسبتا عقب افتادهای سیر میكند. در ایام زمستان خیابانهای آن گلآلود است و كسی به تنها موزهای که در آن شهر موجود است توجهی ندارد. عمارت قدیم عالی قاپو را خراب كردهاند و فقط قسمتی از آن به همت وزارت فرهنگ و هنر توانست به صورت موزه ای در آید. بخش مهمی از ساختمانهای قدیمی را ادارات دولتی مقر اقامت خود قرار دادهاند. درختهای كهن را كه در مسجد جامع بود برای بیخانمان كردن كلاغهای مزاحم از بین بردند. احتمال دارد بادهای شدیدی كه در شهر قزوین غالباً میوزد مطابق سلیقه شاهعباس كه در مغزش افكار خیلی بلندی داشت نبود و به همین سبب در آغاز قرن یازدهم هجری تصمیم گرفت شهر بزرگ و زیبائی را مقر حكومت پادشاه ایران قرار دهد كه با زیباترین شهرهای جهان برابری و همان طوری كه می بینیم اصفهان را برابر نصف جهان به وجود آورد.
راست: خمسه نظامی ـ لیلی ومجنون در مكتب خانه ـ كار كمال الدین بهزاد ـ 900 هجری در هرات مصور گشته ـ موزۀ بریتانیا
چپ: خمسه نظامی ـ داستان خلیفۀ مأمون در حمام ـ كار كمال الدین بهزاد ـ 900 هجری در هرات مصور گشته ـ موزۀ بریتانیا
وقتی سلسلۀ تیموری كه پایتخت آن شهر هرات بود منقرض گردید هنرمندانی كه با بهزاد در آن شهر كار میكردند به پایتخت جدید ایران یعنی تبریز آمدند و در خدمت شاه اسمعیل قرار گرفتند و وقتی شاه طهماسب به قزوین رفت طبعاً آنها و شاگردانشان به قزوین رفتند و از آنجا با شاه عباس به اصفهان رهسپار شدند و به این طریق باعث شهرت فوقالعادۀ اصفهان و شاه عباس بزرگ گردیدند. در اواخر قرن نهم هجری قسمت مهم كشور قدیم ما مانند آذربایجان و عراق و دیار بكر و فارس و كرمان در اختیار پادشاهان آققوینلو بود كه از تركمانان بودند و پایتختهای مهم آنان شهر تبریز و شیراز و اصفهان و بغداد بود. در همان زمان فرزندان تیمور ناحیۀ خراسان و ماوراء جیحون را در تسلط خویش داشتند و در شهرهای هرات و سمرقند حكومت میكردند. سلطان حسین بایقره در هرات هنرمندان را گرد خود جمع آورده بود و بهزاد را به عنوان رئیس كتابخانۀ خود انتخاب كرده بود و عدۀ زیادی نقاش از شیراز و تبریز به هرات آمده بودند و با بهزاد همكاری میكردند. شاید هم میر علی شیرنوائی وزیر دانشمند سلطان حسین سبب اصلی این كار شده بود.
در شیروان سلسلهای حكومت میكرد كه خود را از خاندان ساسانی میدانست و اردبیل در قلمرو حكومت آن سلسله بود. در اردبیل جمعیتی به نام صوفیها تشكیل شده بود كه اعضای آن خود را درویش مینامیدند و از پیر یا مرشدی تبعیت میكردند. مؤسس این جمعیت شیخ صفیالدین بود و مریدان او از جان و دل از او پیروی می نمودند و احترام فوقالعاده به دستورات امیرالمؤمنین علی علیهالسلام می گذاردند و هم آنها هستند كه مذهب تشیع را مذهب رسمی ایران نمودند. شیخ جنید و شیخ حیدر پدر بزرگ و پدر اسمعیل در مبارزه با مخالفانشان شهید شده بودند و صوفیان همواره در سدد انتقام خون پیر یا مرشد خود بودند. شیخ حیدر كلاه مخصوصی به سر میگذاشت كه 12 ترك داشت و روی هر ترك آن نام یكی از دوازده امام نوشته شده بود و قسمت فوقانی كلاه به لولۀ قرمز رنگی منتهی میشد و به همین سبب دشمنان صوفیها پیروان حیدر و پسرش را غزلباش یعنی كلاه قرمز می نامیدند و این كلاه كه تاج حیدری نامیده می شد برای ما وسیله خوبی برای تشخیص تاریخ صفحات مصور آن زمان است.
شاه اسمعیل در تاریخ پنجم رجب 892 هجری به دنیا آمد و وقتی شیخ حیدر شهید شد او بیش از یك سال نداشت و با مادر و دو برادرش به شهر استخر نزدیك شیراز تبعید شد. دستور تبعید از طرف یعقوب پسر اوزون حسن از خانوادۀ آققوینلو صادر شده بود. بیوۀ شیخ حیدر با سه پسرش چندین سال در تبعید به سر بردند تا روزی رستم پسر مقصود و نوۀ اوزون حسن كه در آن زمان در تبریز حكومت میكرد آنها را از زندانشان خارج كرد و امر كرد به تبریز بیایند و تحت نظر او باشند. بیوۀ حیدر و پسرانش بیم آن داشتند كه اگر به تبریز بروند در چنگال رستم بیفتند و كشته شوند و راه فرار پیش گرفتند. علی برادر بزرگتر با چندی از مریدانش سلاح برگرفت و كشته شد. اسمعیل نزد مریدان پدرش در لاهیجان و سپس در اردبیل مخفی شد. مدتی در پی او گشتند و او را نیافتند. در ضمن رستم در ضمن جنگی كه با پسرعمویش میكرد كشته شد و آن پسرعمو كه احمدبن اقورلومحمد نام داشت به دست دیگری به قتل رسید. امارت تبریز به مراد و سپس به الوند رسید كه هر دو از نوههای اوزون حسن بودند. در این موقع اسمعیل 13 ساله بود و از مخفیگاه خود بیرون آمد و با مریدانش بطرف اردبیل به راه افتاد و ملك پدری خود را از دشمنان گرفت.
وقتی اسمعیل بطرف اردبیل حركت كرد فقط هفت نفر از مریدانش همراه او بودند ولی پیش از اینكه به آن شهر برسد تعدادشان به 1500 و بعد به 7000 نفر رسید و به این طریق اسمعیل پسر حیدر اردبیل را بتصرف خویش درآورد و فرخیسار شیروانشاه را بقتل رسانید و خانواده شیروانشاه منقرض شد و حتی اسمعیل استخوانهای خلیل شیروانشاه را كه پدربزرگش شیخ جنید را شهید كرده بود از زیر خاك بیرون آورد و آنرا سوزاند . در این موقع اسمعیل جوان با كمك پیروانش تصمیم گرفت به پادشاه آققوینلو الوند حمله كند. الوند پیشدستی كرد و به ملاقات او آمد و در جنگی كه روی داد مقلوب شد و فرار كرد.
دانشمند محترم آقای ركنالدین همایونفرخ در صفحۀ 31 شمارۀ 64 مجلۀ هنر و مردم در ضمن بیان تاریخ كتابخانهها در ایران شاه اسمعیل را بسیار خوب معرفی كردهاند در صفحۀ 39 جنگهای شاه اسمعیل را از قول فرزندش سام میرزا اینطور خلاصه كرده است: «16 سال جهانگیری و ده سال جهانداری» و اضافه كردهاند كه در تاریخ 930 به سن 38 سالگی درگذشته است. شاه اسمعیل در 909 شیراز را بتصرف خویش درآورد و سفیر و نیز ژوزافا باربار و این شهر را زیباترین شهرهای ایران دانسته است. در آن زمان در شیراز نقاشان زبردستی وجود داشتند كه سابقاً با بایسنغر میرزا و سلطان حسین بایقره همكاری نموده بودند و عدهای از آنان احتمالاً به دربار شاه اسمعیل آمدند زیرا در صفحات مصوری كه در تبریز هنگام فرمانروائی شاه اسمعیل ترتیب یافته اثر دست آنها را می بینیم. پس از آن شاه اسمعیل در نتیجۀ تقاضای بدیعالزمان پادشاه دودمان تیموری كه با ازبكان در جنگ بود آن شهر را بتصرف درآورد و در نزدیك مرو در محل موسوم به طاهرآباد در تاریخ 916 هجری شیبان خان را در جنگ به قتل رسانید.
سپس متوجه مغرب شد ولی با وجود رشادتهای فوقالعاده كه به خرج داد نتوانست از عهدۀ لشگریان نیرومند سلطان عثمانی برآید و در تاریخ 920 در چالدران در 20 فرسنگی تبریز توپهای سلطان سلیم بر رشادت شاه اسمعیل فایق گردیدند و تبریز بدست آنان افتاد ولی بیش از یك هفته در آن شهر نماندند زیرا لشگریانش كه بقدر كفایت چپاول كرده بودند مایل بودند به موطن خود برگردند. سلطان سلیم هزار صنعتگر ایرانی را با خود به قسطنطنیه برد و در آن میان عدهای از هنرمندان هرات و شیراز نیز بودند. با اینحال خطر سلطان سلیم تا اندازهای مرتفع شد زیرا او در مصر و شام و عربستان گرفتاریهائی داشت كه به او اجازه مراجعت به ایران را نمی داد. بعلاوه چشم سلاطین عثمانی بیشتر به طرف اروپا دوخته شده بود و پادشاهان اروپائی از مخالفت ایران با دولت عثمانی برای تضعیف آن استفاده مینمودند بطوری كه سفیر كبیر امپراتور فردیناند در دربار سلطان سلیمان نوشته است : «ایران بین ما و ویرانی سپر بلا گشته والا تركها ما را از میان می بردند».

خمسه نظامی : جنگ اسكندر وداراب ـ كار بهزاد ـ در تاریخ 932 در تبریز مصور گشته ـ موزۀ متروپولیتن نیویورك
سفیر كبیر كاترینوزنو از ونیز در دربار اوزون حسن مینویسد: «این جوان 13 ساله رفتار نجیب و واقعا شاهانهای دارد . . . در چشمان او نمیدانم چه چیزی است ولی نشان میدهد كه روزی به جای بلندی خواهد رسید. جوانی بسیار زیباست و فهم او بقدری عالی است که نمی توان آن را معمولاً در جوانی به این كمسالی یافت».
یك تاجر ونیزی دربارۀ او مینویسد : « او بسیار زیباست. قدی متوسط و چهرهای روشن دارد. شانههایش پهن است و ریشش را میتراشد ولی سبیل دارد. او بسیار مهربان و زورمند است و در تیراندازی باكمان مهارت فوقالعاده دارد. او را ملتش نه تنها دوست دارد بلكه مانند خدائی میپرستند و سربازانش به او ایمان كامل دارند».
همین تاجر ونیزی اضافه میكند: «او بیرحم است بطوریكه در تبریز پس از دست یافتن به لشگریان آققوینلو تمام آنان را با خانوادههایشان از زن و مرد به قتل رسانید و حتی به سگهای شهر هم اجازۀ زندگی نداد و شخصاً سر الوند پادشاه آققوینلو را برید ولی با این حال از عدالت بیبهره نیست مثلاً به سربازانش دستور داد كه از غارت مردم خودداری كنند و اگر چیزی از مردم میخرند قیمت آن را بپردازند» و این امر در آن زمان خیلی نادر بود. این نظر مسافران خارجی نسبت به شاه اسمعیل بود ولی نویسندگان دیگری مانند حسن بیك روملو در احسنالتواریخ مینویسد: «در میدان جنگ شیری بود كه سپر بر دست داشت و در مجالس بزم ابری بود كه از آن مروارید میبارید بقدری سخاوت داشت كه برایش طلای ناب و نمك برابر بودند و با این حال مرواریدهای اقیانوسها و معادن نمك برای بخشش او در یك روز كفایت نمیكرد. به شكار خیلی علاقه داشت و بدست خود شیران را میكشت ( این عین عبارات احسنالتواریخ نیست چون من دسترسی به آن ندارم ولی ترجمۀ قسمتی از آن كتاب است كه به زبان فرانسه در كتاب نقاشی ایران تألیف چوكین نوشته شده است ). در واقع تعریفی كه حسن بیك روملو از شاه اسمعیل میكند شبیه به تصویری است كه در صفحات مصور نسخههای خطی آن زمان دیده میشود و در اینجا نیز مانند دورانهای دیگر تاریخ ایران، ادبیات و نقاشی با هم تطبیق میكنند.
اگر این شواهد مختلف را روی هم بگذاریم میبینیم شاه اسمعیل خوبیها و بدیها را با هم جمع كرده بود. سرداری شجاع و سخی، رشید و نترس كه مورد پرستش مریدانش بود و هر سربازی حاضر بود بدون دریغ جانش را برای او فدا كند. پادشاهی دلاور و هنر دوست كه خط خوشی داشت و شعر میگفت. مستبدی خود رای كه به دشمن ترحمی نداشت. پیشوائی متعصب در امور مذهبی و معتقد به این كه مذهب را باید به جبر به مردم تحمیل كرد و به طور خلاصه شخصی كه مورد پرتش دوستان و مورد بغض دشمنانش بود. این مجموع خصوصیاتی است از آنچه كه راجع به شاه اسمعیل گفتهاند میتوان به او نسبت داد.

خمسه نظامی ـ ساختمان كاخ خورنق ـ كار كمال الدین بهزاد ـ در تاریخ 900 هجری در هرات مصور گشته ـ موزۀ بریتانیا
متأسفانه ما تصویری از شاه اسمعیل كه بوسیلۀ هنرمندان ایرانی تهیه شده باشد در دست نداریم. آقای ركنالدین همایونفرخ عكس این پادشاه را كه بوسیلۀ خارجیان تهیه شده در صفحۀ 34 شمارۀ 64 هنر و مردم دادهاند ولی احتمال دارد كه در بسیاری از صفحات نقاشی كه در آن شاه را در حال شكار نشان دادهاند نقاش خواسته است شاه اسمعیل را مجسم كند ولی در آن زمان هنوز فن تصویرسازی در ایران معمول نشده بود. پیش از شاه اسمعیل مركز مهم هنری ایران شیراز و هرات و اصفهان بود ولی در زمان شاه اسمعیل تبریز مجدداً مركز هنری ایران شد و نقاشان و هنرمندان دیگر به آن شهر روی آوردند و شاه اسمعیل آنانرا تشویق به ادامۀ هنرشان نمود.
با این حال در تبریز ساختمانهای مهمی كه از زمان شاه اسمعیل ساخته شده باشد باقی نمانده است. شاید سبب عمدۀ این امر خرابیهائی بوده است كه در نتیجه لشگركشی سلاطین عثمانی پیش آمده است. سبب دیگر شاید این باشد كه شاه اسمعیل قسمت مهمی از عمر خود را در جنگ گذراند و شاید هم بسبب نزدیك بودن تبریز به سرحد كشور عثمانی رغبتی به ایجاد ابنیه مجلل نداشت. شاه طهماسب به همین دلیل مركز حكومت خود را از تبریز به قزوین انتقال داد و در آن ابنیهای برپا نمود كه قسمتی از آن هنوز باقی است.
در تاریخ 27 جمادیالاول 928 شاه اسمعیل فرمان ریاست كتابخانه شاهی و كارگاههای وابسته به آن را به بهزاد صادر كرد. متن این فرمان به وسیلۀمرحوم قزوینی در مجلۀ جهان اسلامی كه به زبان فرانسه چاپ میشود مجلد 26 سال 1914 چاپ شده است ولی در دسترس من نیست. آقای همایونفرخ در صفحۀ 40 مجلۀ هنر و مردم شمارۀ 64 نام نقاشانی را كه در كتابخانۀ شاه اسمعیل كار میكردهاند ذكر كرده است. در این كتابخانه خوشنویسان مقام اول را حائز بودند و بعد از آنان نقاشان قرار داشتند و بعد مذهبان و مصوران حواشی بودند. عدهای نیز در تهیۀ رنگ و خصوصاً ترتیب اوراق طلا برای تذهیب تخصص داشتند ولی بسیار عجیب است كه نام صحافان در هیچ جا ذكر نشده است و حال اینكه هنر صحافی در آن زمان بسیار قابل توجه بوده است. بهزاد تا سال 942 كه تاریخ مرگ اوست در این سمت باقی بود و مورد ملاطفت شاه بود. سلطان محمد كه پس از او در زمان شاه طهماسب مقام اول را حائز شد در زمان شاه اسمعیل استاد طهماسب جوان در فن نقاشی بود و با بهزاد همكاری داشت. شاه اسمعیل در سال 930 هجری درگذشت. حق این بود كه ما میتوانستیم در این شماره تعداد زیادی از كارهای نقاشان دوران پادشاهی او را ارائه میدادیم. متأسفانه تا آنجا كه من اطلاع دارم تعداد این نقاشیها زیاد نیست و باز متأسفانه از آنچه كه بطور قطع به دوران شاه اسمعیل نسبت دادهاند عكسهای خوبی در دست نیست كه بتوان در این مجله چاپ كرد.
اگر سبب ملال خاطر خوانندگان نباشد فقط چند كتاب معرفی را كه در زمان شاه اسمعیل نوشته شده و مصور گردیده است و اكنون موجود است نام میبریم: در كتابخانۀ اندیا آفیس در لندن خمسۀ نظامی تاریخ تحریر 911 در شیراز – گلستان سعدی كتابخانۀ ملی پاریس 909 در شیراز – گلستان سعدی بریتیش میوزیوم 919 شیراز – شاهنامۀ فردوسی كتابخانۀ ملی پاریس 921 در شیراز – بوستان سعدی كتابخانۀ بولدیان 919 در شیراز – خمسۀ نظامی اندیا آفیس 927 در شیراز – ظفرنامه بریتیش میوزیوم 929 در شیراز – شاهنامۀ فردوسی كار محمد هروی در تبریز 931 (یكسال پس از مرگ شاه اسمعیل). شامل 27 صفحۀ مصور در انستیتوی شرقی آكادمی علوم شوروی در لنینگراد – شاهنامۀ 912 در مجموعۀ گوركیان در نیویورك – خمسۀ نظامی به خط سلطان محمد نور 931 در موزۀ متروپولیتن نیویورك – بوستان سعدی به خط محمدابن نظامالدین محمد 921 مجموعۀ گوركیان در نیویورك – خمسۀ امیر خسرو دهلوی به خط علاءالدین محمد الهروی 909 در موزۀ متروپولیتن نیویورك.
احتمال دارد كه كتابهای دیگری هم از زمان شاه اسمعیل در حال حاضر در موزههای مختلف جهان باشد و من از آن اطلاعی نداشته باشم. اكنون راجع به چند نقاش دورۀ شاه اسمعیل كه من از آن اطلاع مختصری دارم چند كلمه مینویسیم. كمالالدین بهزاد در حدود 860 متولد شده و در تاریخ 942 یعنی تقریباً دوازده سال پس از مرگ شاه اسمعیل وفات یافته است. در ابتدا برای سلطان حسین بایقره در هرات كار میكرد احتمالاً در تاریخ 916 به تبریز آمد. در تاریخ 27 جمادیالاول 928 به عنوان رئیس كتابخانۀ شاه اسمعیل انتخاب شد.
وقتی بهزاد به تبریز آمد سلطان محمد در كتابخانۀ شاهی كار میكرد و استاد طهماسب در فن نقاشی بود و در آن موقع طهماسب 7 یا 8 سال داشت. وقتی شاه اسمعیل مرد شاه طهماسب ده ساله بود و معلوم نیست تا چه مدت استاد سالخورده سمت ریاست كتابخانه را در زمان شاه طهماسب حفظ كرد و بعداً جای خود را به سلطان محمد داد. قاضی احمد میگوید برای طهماسب جوان یك خمسۀ نظامی را كه نظامالدین محمد نیشابوری نوشته بود مصور كرد. دوست محمد كه یادداشتهایش را در تاریخ 951 نوشته میگوید: شاه طهماسب به بهزاد مهربانی زیاد میكرد و استاد سالخورده هنوز در خدمت شاه بود كه در سال 942 در تبریز مرد و در همان جا مدفون شد. ولی قاضی احمد یادداشتهای خود را در تاریخ 1005 نوشته است.
نویسندۀ دیگری در تاریخ 928 مینویسد كه چون استاد پیر شده بود اتمام صفحات را به دوست محمد نقاش واگذار میكرد. این شخص ابتدا رنگساز بود و بعداً به صورت شاگرد استاد بهزاد پذیرفته شده (لطایف نامه). بنابر گفتۀ نویسندۀ ترك (علی) شاگردان بلافصل بهزاد آقا میرك تبریزی و میر مصور اهل سلطانیه بودهاند و آقا میرك خود استاد سلطان محمد تبریزی و شاه قلی نقاش بوده است و میر مصور نیز استاد میر زینالعابدین اصفهانی بوده است. برجعلی اردبیلی و محمدی بیك و استاد حسین قزوینی زیر دست سلطان محمد تبریزی تربیت یافتهاند. این اطلاع را ساكیسیان محقق تاریخ نقاشی ایران داده و ممكنست كاملاً صحیح نباشد.
راجب شاگردان بهزاد نویسندگانی چند از همان ایام نام هنرمندانی مانند قاسمعلی و مصور و ملا یوسف – مقصود – دوستدیوانه – مظفرعلی (بنا بر گفتۀ اسكندر منشی برادر زادۀ بهزاد – حیدر علی خواهرزادۀ بهزاد)– آقا میرك (ظاهراً اهل اصفهان) میر زینالعابدین (احتمالاً از تبریز و شاگرد سلطان محمد یا از اصفهان و شاگرد میر مصور) را دادهاند. بهر حال آنچه كه مسلم است این است كه صفحات مصوری كه در اواخر پادشاهی شاه اسمعیل و ابتدای پادشاهی شاه طهماسب ترتیب داده شدهاند شدیداً تحت تأثیر هنر بهزاد است. ین آثار بخشی از گنجینه ارزشمند نگارگری ایرانی هستند و نمونههای برجسته آن را میتوان در کتاب نگارگری ایرانی مشاهده کرد.این مقاله در این شماره مفصل شد و ممكن است موجب ملال خاطر خوانندگان گردد بنا بر این در صورتی كه مورد تمایل مجله باشد در مقالۀ دیگری میتوان به صورت مفصلتری از این نقاشان صحبت كرد.
نویسنده: دكتر عیسی بهنام استاد دانشگاه تهران