کاربرد تخممرغ و الکترولیز در هنر و مرمت آثار فلزی
استفاده هنری از تخممرغ - چگونگی آبدادن فلزات و نحوه استفاده از این روش در ترمیم آثار هنری فلزی ـ تهیه كپیههای مسی و برنزی از اشیاء قدیمی
آلبومین Albumine
این نام به تعدادی از پروتئینها اطلاق می شود كه محلول در آب می باشند. چون ساختمان شیمیایی این مواد بسیار پیچیده است لذا در اینجا فقط به چند قسم كه دارای آلبومین میباشند اشاره میشود:
میوزین ماده آلبومین گوشت و كازئین ماده آلبومین شیر و پنیر بوده و مواد آلبومینی تخممرغ در سفیده آن متمركز شدهاند. حرارت و جوشانیدن در آب سبب انعقاد مواد آلبومینی میشود (مانند تخم مرغ پخته) مواد آلبومینی منعقد نشده چنانچه گفته شد محلول در آب میباشند ولی بعد از انعقاد برای حل كردن آنها لازم است قدری ماده قلیایی (مانند سود محرق) یا اسید معدنی (مانند اسید نیتریك یا كلریدریك) به آب اضافه شود. برای پاك كردن لكههای تخم مرغ از ظروف نقرهای كافیست كمی نمك با سر انگشتان به محل لك شده مالید. باید در نظر داشت كه لكه های خون نیز دارای مقداری مواد آلبومینی میباشند (زیرا در خون مادهای به نام سرم آلبومین وجود دارد).
مواد رنگی را با زرده تخم مرغ رقیق شده مخلوط كرده و در نقاشیهایی كه به نام Temperaمعروف میباشند به كار میبرند. گاهی به این مخلوط كمی مواد روغنی نیز اضافه مینمایند. باید در نظر داشت كه یك سوم وزن زرده تخم مرغ از مواد روغنی تشكیل شده است. از سفیده تخم مرغ به همین منظور (مخصوصاً در تذهیب) استفاده می شود. قشر نازكی از سفیده تخم مرغ كه به صورت ورنی بر سطح اشیاء میمالند میتواند روكش محافظت كننده موقتی به شمار آید اما این قشرها و همچنین لایههای ساخته شده از زرده تخم مرغ در آب محلول میباشند و گاهی نیز امولسیونی از روغن و سفیده و زردۀ تخم مرغ تهیه كرده و آن را در نقاشیها به كار میبرند.
الكترولیز Electrolyse
تجزیه شدن یك ماده مذاب یا محلول را در نتیجه عبور جریان برق الكترولیز مینامند.
اغلب اجسام آلی عایق الكتریسیته بوده و نمیتوانند جریان برق را از خود عبور دهند برعكس بیشتر اجسام معدنی (آسیدها ـ قلیاها و نمكها) به حالت مذاب یا محلول در آب، هادی جریان برق بوده و اجسام « الكترولیت » نامیده میشوند و در نتیجۀ عبور جریان به دو قسمت كه هر یك «یون» نامیده میشوند تجزیه میگردند. از این خاصیت برای آب دادن اجسام استفاده میكنند مانند آب طلا، نقره، مس، یا نیكل و غیره. در موزهها نیز این روش برای ترمیم اشیاء فلزی قدیمی معمول میباشد ولی قبل از تشریح روش كار یادآوری می نماید كه در نتیجه این عمل قشر قدیمی اشیاء به كلی زایل شده و چه بسا سبب محو شدن بعضی نقوش و خطوط و كندهكاریهای اجسام فلزی میگردد.
طرح یك دستگاه الكترولیز طرح دیگری از یك دستگاه بزرگتر الكترولیز
برای آب دادن باید ظرف مناسبی از شیشه یا چینی تهیه كرده و داخل آن محلولی از نمك فلز مورد نظر بریزیم سپس شیئی را كه باید آب داده شود كاملاً تمیز و پاك كرده و در یك قسمت، ظرف، میله یا ورقهای از فلز و شیئی را در طرف دیگر ظرف قرار دهیم سپس شیئی را به قطب منفی و میله فلزی را به قطب مثبت جریان برق مستقیم مثلاً یك سری باطری وصل نماییم، در نتیجۀ عبور جریان برق ذرات فلز از آند (میله فلزی) جدا شده و بطور منظم روی سطح شیئی كه در قطب منفی (كاتد) قرار دارد رسوب خواهد كرد. ضخامت قشر راسب شده بستگی به مدت عبور جریان دارد، شدت و فشار (آمپراژ ـ ولتاژ) برق مورد نیاز نیز متناسب با سطح جسمی است كه باید آب داده شود ( از جریان برق شهرها نمیتوان به این منظور مستقیماً استفاده كرد زیرا جریان برق شهرها متناوب بوده و در صورت لزوم باید با نصب دستگاههای اضافی در مدار قبلاً آن را تبدیل به جریان مستقیم كرده و شدت آنرا نیز مطابق دلخواه تنظیم كرد ). در زیر چند نمونه به عنوان مثال ذكر میشود:
برای آب نقره 75 قسمت نیترات نقره (سنگ جهنم) را در 5000 قسمت آب حل كرده و 125 قسمت سیانور پتاسیم اضافه میكنند ( سیانور مادهای است بسیار سمی و خطرناك و نیترات نقره هم اگر با پوست بدن مجاور شود آن را سیاه میكند لذا در موقع استعمال باید احتیاط های لازم را مراعات نمود ) این محلول را چنانكه گفته شد در ظرف عایقی از شیشه یا چینی ریخته و داخل آن میله یا ورقهای از نقره در یك ظرف و شیئی را كه باید آب داده شود ( پس از پاك كردن چربی و زدودن قشرهای عایق آن ) در طرف دیگر قرار داده و اولی را به قطب مثبت باطری و دومی را به قطب منفی آن وصل میكنند.
آمپراژ و ولتاژ جریان بستگی به مشخصات مدار خصوصاً سطح و اندازه جسمی دارد كه میخواهند آب دهند ( در این مورد اگر شدت جریان زیادتر از اندازه لازم باشد رنگ میله نقرهای پس از مدتی تدریجاً به سیاهی خواهد گرایید و اگر كمتر از میزان لازم باشد كمكم سپیدتر و شفافتر خواهد شد چنانكه شدت جریان كاملاً متناسب با مشخصات مدار باشد رنگ میله یا ورقۀ نقره در تمام مدت عمل خاكستری كم رنگ خواهد بود).
اگر نتیجه كار رضایتبخش نبود میتوان ده قسمت آمونیاك به محلول اضافه نمود. باید توجه داشت كه ظروف مسی بهتر از ظرفهای نقرهای رسوب نقره الكترولیتی را به خود گرفته و میپذیرند زیرا غالباً دیده شده كه رسوب نقره از ظروف نقره آب داده شده بعد از مدت كم یا زیادی جدا شده و ریخته است.
برای تهیه محلول مناسب آب طلا 50 قسمت كلرور طلا را در هزار قسمت آب مقطر حل كرده و سپس صد قسمت سیانور پتاسیم در چهار هزار قسمت آب مقطر حل كرده به محلول قبلی افزوده و نیم ساعت میجوشانند. بعداً میله یا ورقهای طلا را در این محلول قرار داده و به وسیله سیمی از پلاتین به قطب مثبت باطری وصل میكنند ( از حلقهها و اشیاء فرسوده طلایی نیز می توان در این مورد استفاده نمود ) امروزه از الكترولیز برای تهیه كپیهای برنزی و مسی از اشیاء قدیمی استفاده مینمایند.
نویسنده: دكتر جاوید فیوضات