نقش رستم؛ آرامگاه شاهان هخامنشی و نقشبرجستههای ساسانی

1-نقش رستم ـ مكان مقدس واقع در نزدیكی تخت جمشید كه آرامگاه تعدادی از پادشاهان هخامنشی در آن تراشیده شده و تاجگذاری پادشاهان ساسانی در كنار آن نقش گردیده است.
ناحیۀ واقع در كنار كوه حسین كه امروز نقش رستم نام دارد و فاصلۀ آن از تخت جمشید بیش از شش یا هفت كیلومتر نیست از آغاز تشكیل شاهنشاهی هخامنشی مكان مقدسی بودهاست. (شكل 1)
در عهد پادشاهی كوروش بزرگ در این محل بنای سنگی عجیبی ساخته شدهبود كه هر یك از دانشمندان باستانشناس راجع به آن عقیدۀ بخصوصی اظهار كردهاند بدون اینكه بتوانند هویت آنرا معلوم سازند. (شكل 2) این بنا را نویسندگان ایرانی در دوران اسلامی كعبۀ زردشت نامیدهاند. در واقع شكل آن مكعب مستطیلی است كه تنها یك مدخل دارد كه بهوسیلۀ پلكانی از سنگ به آن راه مییابند. در هر طرف نمای این كعبه چهار پنجرۀ كور وجود دارد. كلمۀ پنجرۀ كور كاملاً با این شبه پنجرهها تطبیق میكند زیرا از دور این طور به نظر می رسد كه واقعاً كعبۀ زردشت بهوسیلۀ این پنجرهها كه در دو طبقه قرار گرفتهاند روشن میشود ولی در واقع پنجرهای وجود ندارد و این فقط فرورفتگیهایی هستند كه به تقلید پنجره ساخته شدهاند. این بنا تماماً از سنگ است ولی در ازارۀ بالای آن با سنگ از پوششهای چوبی تقلید شده و نقش دندانهواری بهوجود آمدهاست. دیوارهای چهار طرف كعبه نیز صاف نیست بلكه فرورفتگیها و پیشآمدگیهایی در آن بهوجود آوردهاند. رویهمرفته از نظر تناسب اندازهها و خطوط و زینت خارجی كعبۀ زردشت بنای زیبایی است كه از نظر اصول معماری نمیتواند مورد ایراد قرار گیرد.
پروفسور گیرشمن در كتاب «ماد و پارس» (در صفحۀ221 ترجمۀ عیسی بهنام بنگاه ترجمه و نشر كتاب 1946) اظهار میكند كه این بنا معبدی است و اضافه میكند هرودوت در آنجا كه گفتهاست ایرانیان معبدی نداشتهاند و نقش خدایان را مجسم نمینمودهاند اشتباه كردهاست و این كعبه همان معبد ایرانیان در زمان كوروش بزرگ است.
معلوم نیست مقصود پروفسور گیرشمن از كلمۀ معبد چی است. اگر بخواهیم بگوییم مردم در این محل عبادت میكردهاند صحیح نیست زیرا این كعبه آنقدر كوچك است كه محوطۀ داخل آن گنجایش بیش ازدو نفر را ندارد. و نیز نمیتوان اظهار كرد كه در داخل آن مثلاً مجسمهای از خداوندی قرار داده میشده و عبادت كنندگان به مناسبت وجود آن مجسمه در اطراف آن كعبه به عبات میپرداختهاند زیرا اولاً ما میدانیم كه ایرانیان برای تنها خدای بزرگشان كه اهورامزدا نامیده میشد هیچوقت مجسمهای نساختهاند و ثانیاً منطقی نیست كه مجسمهای بسازند و آنرا در اتاق كوچكی مانند كعبۀ زردشت قرار دهند. بعلاوه هیچ یك از متون همزمان هخامنشیها اشاره به چنین مطلبی نكردهاست. بنابراین كلمۀ معبد به این بنا نمیتواند اطلاق شود. بعضی از دانشمندان گفتهاند آرامگاهی بودهاست. میتوان پرسید آرامگاه كدام پادشاه؟ بعضی دیگر مانند مرحوم گدار گفتهاند آتشگاهی بودهاست كه آتش مقدس را در درون آن قرار میدادهاند و در مواقع انجام تشریفات مذهبی از آن استفاده میكردهاند.

2-بنای مشهور به كعبه زردشت كه در برابر آرامگاههای پادشاهان هخامنشی در نقش رستم قرار دارد. 3-نقش رستم آرامگاه داریوش بزرگ
با اینكه نزدیك این كعبه دو آتشدان سنگی از زمان كوروش هنوز وجود دارد بعید بهنظر میرسد كه آتشی در این كعبه بتواند حفظ شدهباشد زیرا همه میدانیم كه آتش احتیاج به هوا دارد و درون این كعبه طوری ساخته شدهاست كه وقتی مدخل بزرگ سنگی آن بسته باشد حتی یك چراغ روغنی نمیتواند بیش از چند ساعت در آن روشن باشد. عجیبتر اینكه نظیر كعبه زردشت در پاسارگاد و كمی دورتر از آن در محلی مرسوم به تخت رستم نیز وجود دارد كه به صورت نیمه ویرانه است.
آقای ویكندر باستانشناس معروف عقیده دارد كه این كعبه معبد الهۀ آناهیت بودهاست و مجسمۀ این الهه در آن قرار داشتهاست و آقای پروفسور گیرشمن پس از بیان نظر دانشمند فوق اضافه میكند كه در این صورت احتمالاً این برج مربوط به پرستش خداوندان سه گانۀ « مزداـ سروشـ اشی » یا « اهورامزدا ـ میترا ـ آناهیتا» است. با این حال دانشمند مزبور در صفحۀ 230 كتاب نامبرده تأیید میكند كه در برج نقش رستم آتش ابدی حفظ میشدهاست. بنابراین باید پذیرفت كه هنوز این مطلب روشن نشدهاست كه این بنا برای چه منظوری در زمان كوروش بزرگ ساخته شدهاست. ولی هر چه بوده محل مقدسی بوده است و سبب مقدس بودن آن در دورانهای بعد یعنی زمان پادشاهی اشكانیان و ساسانیان برای ما روشن است. ضمناً باید متوجه بود كه این مكان مقدس احتمالاً در زمان پیش از زمان هخامنشیها نیز مورد احترام از نظر مذهبی بودهاست زیرا در دوران ایلامی یعنی در حدود 1200 سال پیش از میلاد نیز در دامنۀ كوه حسین نقوش برجستهای از پادشاهان آن زمان برجای ماندهاست.
محل معروف به نقش رجب كه در فاصلۀ بسیار كمی از نقش رستم در كنار راه اصفهان به تخت جمشید قرار گرفته نیز وابسته به مكان مقدس نقش رستم است زیرا در آنجا نیز اردشیر بابكان و شاپور اول به مناسبت تاجگذاری خود نقوشی در سنگ به یادگار گذاشتهاست.
در درۀ شاپور كه نزدیك كازرون است و جزو املاك شخصی شاپور بوده نیز یادگارهایی از تاجگذاری پادشاهان ابتدای دودمان ساسانی وجود دارد و پادشاهان آخر این دودمان همین عمل را در طاق بستان كه در اصل بغستان بود و مكان مقدسی بودهاست انجام دادهاند. ولی اهمیت نقش رستم بیش از نقاط دیگر نامبردهاست. پادشاهان ابتدای دودمان هخامنشی آرامگاههایشان را در این محل ساختهاند. (شكل 3) (آرامگاه داریوش اول و خشایارشا و اردشیر اول و داریوش دوم).
از ابتدای پادشاهی اردشیر بابكان نقش رستم از نظر مذهبی در درجۀ اول اهمیت قرار گرفت. شاید قسمتی از مراسم تاجگذاری پادشاهان ساسانی در نقش رستم انجام میگرفته است. بههر حال بسیاری از پادشاهان این دودمان یادگارهایی از تاجگذاری خود در این مكان یا در نزدیكیهای آن به جای گذاشتهاند.
در نقش رجب تاجگذاری اردشیر بابكان (224 تا 241 میلادی) در سنگ تراشیده شدهاست. متأسفانه این نقش در نتیجه صدماتی كه آفتاب و باران به آن وارد آوردهاند خراب شده و عكس آن قابل تشخیص نیست.
در وسط نقش، شاهنشاه از دست اهورامزدا تاجی را كه به صورت حلقهای است و از یك طرف آن نوارهایی آویزان است میگیرد(باستانشناسی ایران باستان تألیف پروفسور واندنبرگ و ترجمۀ عیسی بهنام كتاب شمارۀ 1069 از انتشارات دانشگاه تهران سال 1345).
پروفسور هرتسلفد كلمۀ تاج بهكار نبرده و گفتهاست حلقۀ اتحاد. آقای علی سامی استاد دانشگاه شیراز عقیده دارد كه این حلقه همان تاج است. این مطلب هنوز كاملاً روشن نیست. در عقب پادشاه پسرش شاپور اول دست راست خود را به نشانۀ احترام بلند كردهاست. در عقب این منظره یك پیشخدمت دیده میشود كه بادبزنی در دست دارد. در سمت راست ملكه و یك ندیمه در غرفهای نشان داده شدهاند. در میان شاه و خدا دو بچه دیده میشوند. در سمت چپ این نقش برجسته شخص بدون ریشی مجسم شده كه دست راست خود را به علامت احترام بلند كرده و در كنار او كتیبهای به خط پهلوی نقش شدهاست. (شكل 4)

4-مؤبد مؤبدان كرتیر در نقش رجب
این نقش موبد موبدان كرتیر معروف است كه در مدت پادشاهی هفت پادشاه ساسانی قدرت مذهبی را در دست داشت و پایه و اساس مذهب زردشت را استوار كرد. تاجگذاری شاپور اول (241 تا 272 میلادی) نیز در نقش رجب در كنار نقش تاجگذاری اردشیر بابكان مجسم شدهاست . ( عكس شمارۀ 5 )
شاهنشاه نشانۀ پادشاهی را از دست اهورامزدا میگیرد. شاه و خدا هر دو سوار بر اسب اند و روی سینۀ اسب كتیبهای به خط پهلوی و به خط یونانی نوشته شدهاست. تاجگذاری اردشیر بابكان در نقش رستم نیز مجسم گردیدهاست. (عكس شمارۀ 6 )

5-تاجگذاری شاپور اول در نقش رجب ـ شاهنشاه تاج را از اهورامزدا میگیرد 6-تاجگذاری اردشیر بابكان در نقش رستم
شاه در طرف چپ قرار گرفته و از دست اهورامزدا نشانۀ پادشاهی را میگیرد. این نشانه عبارت از حلقهای است كه نوارهایی از اطراف آن آویزان است. شاه و خدا هر دو بر اسب سوارند و زیر پای اسبهایشان جسد دشمنان لگدكوب میشود. زیر پای اردشیر نقش اردوان پنجم آخرین پادشاه اشكانی و زیر پای اهورامزدا نقش اهریمن است. پشت سر پادشاه خدمتگزاری بادبزنی در دست دارد. روی سینۀ اسب اردشیر كتیبهای به زبان پارسی و پهلوی و یونانی نوشته شدهاست و روی شانۀ اسب اهورامزدا نوشتهای به خط آرامی دیده میشود.
مجلس دیگری در نقش رستم تاجگذاری نرسی (293 تا 302) را نشان میدهد. پادشاه در حالی كه ایستاده است از دست الهۀ آناهیت تاج پادشاهی را میگیرد. یك شاهزادۀ كوچك در میان او و الهه ایستاده است. در سمت چپ وزیری در حال احترام ایستاده و شخص دیگری كه نقش او نیم تمام مانده در كنار او دیده میشود.(شکل7)
به این ترتیب ملاحظه میشود كه لااقل سه پادشاه در نقش رستم یادگار تاجگذاری خود را باقی گذاشتهاند و از این رو اهمیت این امكان از نظر مذهبی كاملاً روشن میگردد.
پروفسور هنینگ عقیده دارد كه در برج معروف به كعبۀ زردشت مدارك مربوط به مذهب زردشت مانند اوستا و دیگر كتابهای مذهبی حفظ میشدهاست. به دستور موبد بزرگ كرتیر كتیبۀ مفصلی در روی یكی از دیوارههای این بنا نوشته شده و در آنجا این موبد شرح میدهد كه چگونه از 242 تا 293 میلادی كمكم ریاست روحانیان رسمی مذهب زردشت را اشغال كردهاست. (تمدن ایرانی تألیف چند تن از خاورشناسان و ترجمۀ عیسی بهنام چاپ دوم سال 1346 بنگاه ترجمه و نشر كتاب).
تاجگذاری اردشیر دوم ساسانی (379 تا 383 میلادی) در محل معروف به طاق بستان در فاصلۀ 5 كیلومتری شمال شرقی كرمانشاه مجسم گردیدهاست. در این محل نزدیك چشمهای نقش اردشیر دوم روی سنگی كنده شده.( شكل 8 )

7-تاجگذاری نرسی در نقش رستم 8-تاجگذاری اردشیر دوم در طاق بستان
پادشاه در میان است و در دو طرف او اهورامزدا و میترا ایستادهاند و اردشیر از اهورامزدا كه در سمت راست است حلقۀ نوارداری را دریافت میدارد. میترا روی گل نیلوفر ایستاده و بَرْسَمی بردست دارد. زیر پای پادشاه و اهورامزدا دشمن بر زمین افتاده است. در همان دامنۀ كوه در طرف چپ همین نقش غاری است كه در انتهایش تاجگذاری شاپور سوم (383 - 388) نشان داده شدهاست. تاجگذاری شاپور اول در درۀ شاپور نزدیك كازرون نیز نقش شده. شاه و خدا سوار بر اسباند و دشمنانشان در زیر اسبشان در غلطیدند. در همین دره روی صخرۀ كوه تاجگذاری بهرام اول نشان داده شده. بهرام تاج را از دست اهورامزدا میگیرد.(شکل9)

9-تاجگذاری بهرام اول در نیشابور نزدیك كازرون
در این مقاله كوشش شد نقشهای معروف تاجگذاری پادشاهان ساسانی كه عكس آنها قابل چاپ در این مجله بود نشان داده شود. این مطلب كه تاجگذاریها در چه مكانی و با چه تفصیلی انجام میگرفته كار مورخان است و اینطور بنظر می رسد كه مطالعۀ دقیق این نقوش بتواند باز مطالبی راجع به تاجگذاری پادشاهان ساسانی را روشن نماید.
نویسنده و محقق: دكتر عیسی بهنام استاد دانشگاه