آیینهای باستانی مازندران؛ از نوروز و چهارشنبهسوری تا جشن تیرماه سیزدهكدههای مازندران

توصیف كوتاهی از دهكده «سما»، مراسم استقبال از عید نوروز، چهارشنبه سوری، «نوروزی خوانی » و «شگون آوری» سیزده بدرو مراسم كشتی گیری، جشنهای باستانی كه مطابق ماههای فرس قدیم برگزار میشود ،«پیتك» یا «اندرگاه»، «تیرماه سیزده » و رابطه آن با «تیرگان» و قهرمانی «آرش».
«سما sama» یكی از دهكدههای دهستان «پنجك – رستاق» است و در بخش كوهستانی «كجور» مازندران. اهل «سما» به علت موقعیت كوهستانی دهشان و محدود بودن ارتباطشان با شهر و نیز به علت دارا بودن اقتصاد قائم بذات كه ناشی از تهیه همه احتیاجات اولیه و ضروری در خود ده است، سالهای دراز را دور از نفوذ شهر و شهری گری گذراندهاند.
به این سببهاست كه «سما» را میتوان گنجینه مواد و موضوعهای فرهنگ عامیانه بخش «كجور» دانست. سمائی ها هنوز هم در استقبال از عید نوروز «نوروزی خوانی » راه میاندازند و «شگونآور» می گیرند. مردان سمایی هنوز هم با «پلنگ» كمین كرده بر سر راهشان، به همان ساده دلی آباء و اجدادی بگومگو میكنند و بسلامت میگذرند. زن سمایی هنوز همان شلیتۀ پرچین و جلیقه سكَّه دوزی شده را می پوشد و وقتی كه میخواهند كودكش را ختنه كنند به این اعتقاد از خانه بیرون میرود كه در آب جوی آنقدر بایستد تا خبر برسانند كه كار تمام است. هنوز هم آسیابها و آبدنگهای ده را كه به آواز سالهای سال كار میكنند زنها بكار میاندازند و زنها از كار باز میدارند. هنوز هم قصه عامیانه «آخوند و رمَّال» را در شبهای عروسی نمایش میدهند و «عروس و با او » راه میاندازند. نویسنده مقاله حاضر، به سبب همین خصوصیاتی كه در «سما» دیده است، به قصد مطالعه و تحقیق در همۀ شئون زندگی سمائیها با آن دهكده و مردم مهربانش آشنائی و دوستی خاصی پیدا كرده است و امیدوار است كه بتواند به زودی مجموعه مطالعات و مشاهدات خود را انتشار دهد. اینك قسمتی از موضوعهای مربوط به برگزاری عید نوروز و جشنهای باستانی را كه در سما مطالعه كرده است به مناسبت فرا رسیدن سال نوبه خوانندگان گرامی مجله هنر و مردم تقدیم میدارد و امیدوار است كه مقبول نظر باشد.
***

موقعیت جغرافیایی دهكده « سما »
سمائیها «عید نوروز » را با همان شور و هیجانی استقبال میكنند كه معمولاً در روستاها و شهرهای ایران استقبال میشود. زنهای سمائی ضمن خانه تكانی و روفت و روب اتاقها گلِ رنگمالیِ دیوارهای اتاق و ایوان خانههاشان را تجدید میكنند.(1) شستشوی جاجیمها و نمدها و تمیزكردن اشیاء خانه و زندگی و دوخت و دوز جامههای نو از جمله كارهای واجب در استقبال از عید نوروز است. همزمان با این مقدمات، دستههای «نوروز خون _ noruz xun»(نوروزی خوان) در كوچه محلههای ده به راه میافتند. هر یك از این دستهها، شامل چند مرد و جوان است كه از دهكدههای دور و نزدیك دیگر برای «نوروزی خوانی » به «سماء» و دهکده های دیگر «کجور» میآیند و پانزده بیست روز پیش از نوروز را ضمن « نوروزی _ خوانی » در این دهكدهها به سیر و سیاحت میگذرانند. آنها در جلو هر خانهای ترانههای «نوروزی » میخوانند و هدایائی را هم از صاحب خانه میگیرند:
«باد باران آمده
«نوروز سلطان آمده
«مژده دهید ای دوستان
«این سال نو باز آمده
«. . . . . . . . . . . . . . . .
«نوروزی خوانان » اشعار «نوروزی» خود را عموماً با این بیت ترجیع بند میكنند:
«این نوبهار مبارك باد این لاله زار مبارك باد »
هر صاحبخانۀ سمائی، به فراخور حال و وسع خود به «نوروزی خوانی»هدایائی میدهد و آنها از کنار خانه او میگذرند و در كنار خانه همسایه «نوروزی خوانی» را از سر میگیرند تا در همۀ كوچهمحلهها «نوروزی خوانی» كرده باشند. آنوقت از «سما» به دهكدهای دیگر میروند و در آن ده هم «نوروزی خوانی» میكنند(2). به این ترتیب ممكن است، در پانزده بیست روز پیش از عید، هر روزه، یك یا چند دسته «نوروزی خوان» به سما بیایند و «نوروزی خوانی» كنند. مراسم «نوروزی خوانی » در آن وقت سال كه سمائیها مشتاق رسیدن سال نو و «عید نوروز » هستند، شور و حال دیگری به سما میبخشد. كودكان سمائی، با «نوروزی خوانان» در كوچه محلهها به راه میافتند و شادمانی میكنند. زنان و دختران كه در استقبال از سال نو، برای فراهم كردن مقدمات عید سرگرم كارهای خانه هستند، به تماشای «نوروزی خوانان» دور هم جمع میشوند و گفت و شنودها و خوشمزگیها از خستگی كارهاشان كم میكنند.
در «سما» هم پیش از رسیدن نوروز، مراسم چهارشنبه سوری، در غروب آخرین شب چهارشنبه سال برگزار میشود. سمائیها، چهارشنبه سوری را « كالْ چارشنبه – kâl cârçanbé مینامند و همه خانوادهها در «كالْ چار شنبه» جلوی خانههاشان را با كاه و بوتهها آتش میافروزند و از آنها میجهند. معمولا، افراد خانواده ها بوتهها را در سه جا و به ردیف میافروزند و همه اهل خانه از آنها میجهند و ضمن جهش از آتش «كال چارشنبه» به گویش خودشان میخوانند:
«غَمْ بورُ شادی بی ی _ qam bure cadi biye»
یعنی : «غَم برود شادی بیاید ».
آداب و رسوم چهارشنبه سوری سمائیها هم همان شور و حالی را دارد كه معمولاً در جاهای دیگر ایران دیده میشود. زنان سمائی، همان شب در خانههاشان، چند پیمانه گندم خیس میكنند و فردایش (آخرین چهارشنبه سال ) با آن گندم و با چند نوع سبزی صحرائی آشی میپزند كه آنرا «كال چارشنبه گندم آش _ kâl cârçanbé gandom âc » مینامند. آنها این آش گندم را هم خودشان میخورند و هم برای همسایههاشان میفرستند. هر همسایهأی كه «آش گندم» از همسایه دیگر به او میرسد، ضمن خالی كردن آش از دیگ یا بادیه، به ان همسایه دعا میكند و بعد هم دیگ یا بادیه را بی آنكه بشوید پس میدهد . چون معتقدند برای نشان دادن صمیمیت همسایگی نباید ظرف آش را بشویند. وقتی هم كه ظرف آش پس داده میشود، بار دیگر دعا كردن به همسایه و اعضاء خانواده را تجدید میكنند و از خداوند میخواهند كه سال نو برای آنان سال پر خیر و بركتی باشد.
یكی دو روز پیش از فرارسیدن سال نو، كلوچهها و حلواهائی را، كه باید در سفره عید بچینند، میپزند و بیست سی تخم مرغ پخته رنگ میكنند. از هفت هشت روز پیش هم گندم سبز میكنند تا در سینی «سیم _ sim» بگذارند كه باید در سفره عید باشد. در سینیِ «سیم» غیر از گندمی كه سبز كردهاند، چند سكه نقره قدیمی، یكی دو تا پرتقال یا لیمو یا نارنج، مشتی برنج و گندم، چند گل بنفشۀ صحرائی، یك جلد هم قرآن كریم میگذارند. خانوادههای سمائی، «سیم» و سفره عید را چند ساعت پیش از تحویل سال میچینند و در اشتیاق تحویل سال منتظر كسی میشوند كه برای خود شگون آور قرار دادهاند تا در نخستین ساعتهای سال نو به خانۀ شان بیاید و برایشان شگون و خوش یمنی بیاورد. هر یك از خانوادهای سمائی، یكی از همسایهها یا یكی از منسوبان به خود را برای خانۀ خود شگون آور میدانند و او را باصطلاح خودشان « سالْ مِجْ _Sal mej » مینامند « سال مج » هر خانه ای، اولین كسی است كه بعد از تحویل سال به آن خانه وارد میشود. او با خوشروئی و نشاط با ظرفی آب به خانه میآید. آب را در حیاط خانه میپاشند و سال نو را به اهل خانه تبریك میگوید . افراد خانه، با سرور و شادمانی به استقبال « سال مج » خود میروند و او را به كنار سفرۀ عید و سینی «سیم » دعوت میكنند. آنها از «سال مج » با كلوچه ها و حلوا ها و نان و عسل وآجیل ومیوه به گرمی پذیرائی میكنند و اعتقاد دارند كه از یمن حضور «سال مج » و از شگون این پذیرائی، سفرۀشان در سال جدید همیشه پربركت خواهد بود.
سمائیها هم چند روز اول سال جدید را به دید وبازدید هم می روند. ابتدا،بزرگترها در خانه میمانند تا آنها كه كوچكترند به دیدنشان بیایند و بعد هم خودشان به بازدید بروند. در دید و بازدیدهای عید، معمولاً هر چند نفر كه با هم بیشتر مأنوسند همراه میشوندپ. آنها به هر خانه كه وارد بشوند، مباركباد میگویند و با كلوچهها و حلواها دهانشان را شیرین میكنند و پس از صرف چند استكان چای به خانهای دیگر میروند و بار دیگر مبارك گفتن و شیرینی خوردن را از سر میگیرند. عیدی دادن به كوچكترها و بچهها هم معمول است. پدر و مادرها، به اندازه وسع و توانایی خودشان، چند تومانی به بچههاشان و به بچههای اقوامشان عیدی میدهند. وقتی دید و بازدید فامیلها و همسایهها و اهل ده تمام بشود، دید و بازدید با مردم دهكدههای همسایه شروع میشود و هر روز هشت ده سمائی از «سما» برای مبارك گوئی به دهكدههای همسایه میروند و یا جماعتی از دهكدههای همسایه به «سما» میآیند تا سال نو را تبریك بگویند و دوستی و مودت خود را برای سال جدید تجدید كنند.

منظرۀ عمومی دهكده
دید و بازدید سمائیها معمولاً تا هفت هشت روزی طول میكشد ولی عموماً تا روز سیزده سال نو كه به «سیزده بدر» از ده بیرون میروند كارهاشان را تعطیل میكنند. در «سیزده بدر» مراسم كشتیگیری هم برگزار میكنند كشتیگیری سمائیها با حضور بهترین كشتیگیران ده و انبوه تماشاچی شوق و حال خاصی پیدا میكند. ابتدا یكی از كشتیگیران به میدان میرود؛ با پاچههای شلوار كه بالا كشیده است و با سینه فراخ و یال و كوپال پر هیبت مبارز میطلبد. بعد هم كشتی گیر دیگری به میدان میآید و میافتند به كشتی. قاعده كشتیگیریشان این است كه دو طرف كشتی روبروی هم میایستند؛ در حالی كه كمی خم میشوند و دستهاشان را تاب میدهند و به حریف و موقعیتش خیره خیره نگاه میكنند و مترصدند كه بوقتش كمر یا گردن و یا پای حریفشان را با دستهای توانایی كه جولان میدهند به چنگ بیاورند و به زمینش بیندازند. چند نفر از كشتیگیران قدیمی هم كه عزت و حرمتی دارند در میدان كشتی حاضر میشوند تا قضاوت بكنند. ملاك پیروزی زانو به زمین رساندن حریف است. اگر پشتش را به زمین برسانند چه بهتر. بعد هم، فریادهای تحسین برای كشتیگیری كه پیروز شده است(3). وقتی كه یك كشتی تمام شد، نوبت به دو كشتی گیر دیگر میافتد كه به میدان میآیند و كشتی دیگری راه میاندازند مراسم كشتیگیری «سیزده بدر» سمائیها را بسی پرشور و هیجان میكند و سبب میشود كه با خاطر خشنود از در كردن «سیزده» به خانههاشان باز گردند.
اهل «سما» غیر از چهارشنبه سوری و عید نوروز و سیزده بدر، چند رسم و جشن مخصوص دیگر دارند كه آنها را با ماههایی كه خودشان میشناسند و با گاه شماری خودشان تطبیق میدهند. بیشتر بگویم كه سمائیها «سال قمری» و ماههای« قمری» را هم میشناسند و عیدها یا سوگواریهای مذهبی مرسوم همه شیعیان را مطابق همان ماهها برگزار میكنند: ولی گاه شماری دیگری هم دارند كه جشنها و مراسم مخصوصی را كه یقیناً ریشههای باستانی و اساطیری دارد با آن تطبیق میدهند. پیش از توصیف چگونگی برگزاری این مراسم، ناچارم گاه شماری سمائیها را كه در بیشتر دهكدههای كوهستانی مازندران متداول است شرح بدهم:
سمائیها در گاهشماریشان، هر ساله دوازده ماه سی روزی دارند و پنج روز هم بنام «پیتك pitak» به آنها میافزایند كه میشود سیصد و شصت و پنج روز. خودشان نمیدانند كه كدام یك از این دوازده ماه را باید اولین ماه حساب بكنند. زیرا، «عید نوروز» را كه مبداء هر سال تازه است، چنانكه دیدیم مانند هر جای دیگر ایران در روز اول فروردین برگزار میكنند و در پی تطبیق آن با گاه شماری خودشان نیستند. ولی، از آنجائیكه، پنج روز «پیتك » را كه به دوازده ماه خودشان میافزایند، پس از رسیدن یكی از ماهاشان به نام «سیی ماهْ _ Siya ma» میآورند، تصور میكنند كه این ماه باید اولین ماهشان باشد. بهتر است كه ابتدا «سیی ماهْ» و یازده ماه دیگرشان را به ترتیبی كه خودشان میشناسند و به گویش خودشان بیاورم و بعد بپردازم به بقیه مطالب :
1 – «سیی ماهْ Siya mâ»
2 – «دیی ماهْ Diya mâ»
3 – «وَهْمَنْ ماهْ Vahman mâ»
4 – «نِرْزِ ماهْ Nerze mâ»
5 – «فردین ماهْ Ferdin mâ»
6 – «کَرْچِ ماهْ Karce mâ»
7 – «هَرِ ماهْ Hare mâ » یا «خر ماه Xare mâ»
8 – «تیرِ ماهْ Tiré mâ»
9 - «مُرْدالْ ماهْ Mordâl mâ »
10 – «شَرْوَری ماهْ çarvari mâ»
11 – «میرْ ماهْ Mir mâ»
12 – «اُونِ ماهْ Uné mâ»
پنج روز در «پیتك» را هم دنبال «اوُنِ ماهْ»میآورند و بعد هم بار دیگر «سیی ماهْ» را شروع میكنند. با وجودیكه پنج روز «پیتك» را به دوازده ماه سی روزی خودشان میافزایند و سالشان سیصد و شصت و پنج روز میشود، باز هم از سال شمسی حقیقی (به اصطلاح علمی Tropigue) پنج ساعت و چهل و چند دقیقه كم دارد. یعنی غریب به یكچهارم شبانه روز (4). به این ترتیب، هر چهار سال سمائیها، یك روز از چهار سال حقیقی كمتر است. ولی، چرا سال چهارم را، یا درست تر گفته باشم، هر چهار سال، یك سال را كبیسه نمیگیرند. جواب این پرسش را در متنی میخوانیم از كتاب «التفهیم لا وائل صناعة التنجیم » كه «استاد ابوریحان بیرونی» در سال چهارصد و بیست هجری قمری نوشت (5):
«. . . سال طبیعی عبارت است از آن مدت كه اندر »
«او یكبار گردش گرما و سرما و كشت و زه بتمامی»
«بود. و آغاز این مدت از بودن آفتابست به نقطهیی»
«از فلك البروج تا بعد باز آید. و زینجهت به آفتاب»
«منصوب كرده آمد این سال. و اندازه او سیصد »
«و شصت و پنج روز است و كثری از چهار یك روز»
«كمتر چنانك ما همی یابیم، و از چهار یك روز»
«بیشتر چنانك پیشینگان همی یافتند و چون سال»
«طبیعی اینست كه گفتیم ماه او كه نیم شش یك »
«است از وی، ماه اصطلاحی است نه طبیعی. »
«و اما سال اصطلاحی آنست بنهاد مردمان كه دوازده»
«بار چند ماه طبیعی است. واندازۀ وی سیصدوپنجاه»
«و چهار روز است و پنجیك روز شش یك او جمله»
«كرده. و این یازده تیر بود اگر شبانهروزی»
«سی تیر بود . و این سال را سال قمری خوانند.»
«پس این كسرها چگونه بكار برند اندر سالها. بسال»
«آفتاب چهار یك روز یله كنند، تا از وی بچهار »
«سال روزی بحاصل آید. و آنگه او را بر روزهای»
«سال بیفزایند تا جمله سیصد وشصت و شش روز »
«شوند . و این فصل یونانیان و رومیان و سریانیان »
«و نیز آن قبطیان مصر بود از زمانۀ اغسطس قیصر»
«ملك روم باز. و این سال را به یونانی اولمفیاس »
«خوانند و بسریانی كبیستا. وچون بتازی گردانی»
«كبیسه بود ای انباشته، كه چهار یكهای روز اندرو»
«انباشته همی آید روزی تمام .»
«و پارسیان را ازجهت كیشگبرگی نشایست كه سال »
«را به یكی روز كبیسه كنند. پس این چهار یك »
«روز را یله همی كردند تا از وی ماهی تمام گرد»
«آمدی به صدوبیست سال و آنگاه این ماه را بر ماههای»
«سال زیادت كردندی تا سیزده ماه شدی و نام یكی »
«ماه اندرو دو بار گفته آمدی و آنسال را بهیزك»
«خواندند(6). وز پس نیست شدند ملك و كیش ایشان.»
«این بهیزك كرده نیامده است به اتَّفاق .»(7)
اكنون میخواهیم ببینیم برای تطبیق دادن نام ماههای سمائی ها با ماههای ایرانیان باستان چه می توانیم بكنیم. این تطبیق بهتراست از پنج روز «پیتك» شروع بشود كه مشخص تر است به این مقصود باز هم مراجعه كنید به «بیرونی» و به «آثار الباقیه» او :
«در پیش گفتیم كه سال حقیقی سیصد و شصت و پنج »
«روز و ربع روز است. پارسیان پنج روز دیگر »
«سال را پنجی و اندرگاه گویند سپس این نام تعریب»
«شد و اندر جاه گفته شد و نیز این پنج روز دیگر را »
«ایّام مسروقه و یا مسترقه (دزدیده شده) مینامند»
«زیراكه درشمار هیچیك ازشهور محسوب نمیشود.»
«پارسیان این پنجۀ دزدیده شده را میان آبان ماه»
«و آذر ماه قرار دارند و... »(8).
اكنون اگر «پنجی» یا «اندرگاه» یا «پنجۀ دزدیده شده»ای را كه «بیرونی» بین آبان ماه و آذر ماه قرار داده است، با پنج روز «پیتك » سمائیها تطبیق بدهیم، «اوُنِ ماه» سمائی ها با آبان ماه و «سیی ماه» آنان با آذر ماه منطبق خواهد شد و چناچه در این تطبیق پیگیری كنیم به این سرانجام خواهیم رسید:
«اوُنِ ماه» = «آبان ماه»
«پیتك» = «پنجی» یا «اندرگاه» و یا «پنجه دزدیده شده»
«سیی ماه» = «آذر ماه»
«دِیی ماه» = «دی ماه»
«وَهمنَ ماه» = «بهمن ماه»
«نِرْزِ ماه» = «اسفند ماه» یا «اسفندارمذماه»
«فِرْدین ماه» = «فروردین ماه »
«كرچِ ماه» = «اردیبهشت ماه»
«هَرِ ماه» = «خرداد ماه»
«تیرِ ماه» = «تیر ماه»
«مُردالِ ماه» = «مرداد ماه» (امرداد)
«شَرْوَری ماه» = «شهریور ماه»
«میر ماه» =«مهر ماه»
اكنون ماههایی را كه سمائیها در گاه شماری خودشان میشناسند، با ماههای كه معادلش را گذاشتهام تطبیق نمیكند. زیرا كه دیدیم آن گاه شماری هر چهار سال یكروز را كم میآورد كه در صد و خوردهای سال میشود یكماه یعنی یكماه زودتر میگردد و پیش میافتد این است كه مثلاً عید نوروز هر سال یا اول فروردین ماه كه باید با اول «فردین ماه» سمائی ها تطبیق بكند، در این سالها میافتد و اواخر «اون ماه» (آبان ماه) در تابستان 1345 كه من در «سما» مطالعه میكردم، سمائیها گفته بودند كه عید نوروز در آن سال مصادف بود با بیست و چهار «اون ماه » و گفتند كه هر چهار سال یكروز جلو میافتد و پیشتر میرود و درست هم میگفتند. چنانكه در پائیز 1346 كه گزارم به «سما» افتاده بود، میدانستند كه عید نوروز 1347 با بیست و پنجم «اون ماه» مصادف خواهد شد(9).
سمائیها اولین روز هر ماهشان را «مار ماه – mâr mâ» مینامند كه معنیاش در گویش خودشان میشود «مادرِ ماه ». آنها معتقدند كه در صبح آنروز پیش از آن كه كسی به خانهشان بیاید، باید كسی را كه برای خود شگون آور قرار دادهاند به خانهشان بیاید و برایشان خوش یمنی و شگون بیاورد. به این ترتیب، شگون آور هر خانه سمائی، اولین كسی هست كه هر ماهه در روز «مارما» با خوشروئی و نشاط به همان خانه میرود و «مار ما» را به اهل خانه تبریك میگویند و مانند همانكه در مراسم عید نوروز توصیف كردم، آب ظرفی را كه با خود برده است در حیاط خانه میپاشد. اهل خانه هم به استقبال شگونآور خود میروند و از او بگرمی احوالپرسی و پذیرایی میكنند و امیدوار میشوند كه با یمن حضور او ماه تازهای كه شروع شده است برایشان ماه خوب و با خیر و بركتی خواهد شد.
سمائیها هر سال، پنج روز «پیتك» را، اگر با سوگواریهای مذهبی مصادف نشود، جشن میگیرند زن و مرد و جوانان همه، در این روزها به بازیها و سرگرمیها و به گفت و شنودهای شادمانه خوش میگذرانند. زنان و دختران بیرون از ده، از درختها تاب میآویزند و ضمن خندهها و خوشمزهگیها و ترانه خوانی هاشان تاب میخورند. مردها و جوانان و خردسالان هم در این روزها با انواع بازی ها و نمایشهای عامیانه كه راه میاندازند، محیط ده را به شور و حال خود با نشاط میكنند.(10) به هر صورت هر سال، پنج روز «پیتك» را همانند روزهای چهارشنبه سوری و عید نوروز و سیزده بدر به سرور و خوشحالی میگذرانند. سمائیها یك جشن دیگر هم دارند كه آن را با ماههای خودشان تطبیق میدهند. این جشن را «تیر ماه سیزده _ tiré mâ sizdé» مینامند و هر ساله در شب سیزدهم تیرماه خودشان برگزار میكنند(11). در این شب، هر چند خانواده، در خانهای به شب نشینی جمع میشوند و فال حافظ می گیرند و بچهها و نوجوانان در خانهها دستمال میاندازند و صاحبخانهها در آن دستمال برای بچهها كه نباید شناخته شوند كلوچه و آجیل میپیچند. همان شب، پیش از خواب، نوجوانان، در چند دسته، توی كوچهها راه میافتند، و یكیشان كه خودش را «لال» نشان میدهد، تركهای به جان هر یك از افراد خانه میمالد كه آن تركه را اهل «سما» متبرك میدانند. توصیف «تیر ماه سیزده » سمائی ها كوتاه نیست و خواهم نوشت. اول بهتر است كه نشانههای این جشن را در ایران باستان ببینیم.

منظره عمومی ده « سما »
«استاد ابوریحان بیرونی» در كتاب «آثارالباقیه» و در فصلی با عنوان «اعیادی كه در ماههای پارسیان است »، پس از وصف عید نوروز و چگونگی پیدایش آن و روایاتی كه در آن مورد آوردهاند، اعیاد دیگر ایرانیان را توصیف میكند و روزهای مبارك هر ماه را به ترتیب از «فروردین» و «اردیبهشت» و «خرداد» و … تا آخر نام میبرد. او ضمن توصیف این عیدها مینویسد كه ایرانیان باستان، در هر ماه، روزی را كه نام آنروز با نام همان ماه متفق میشد، عید میگرفتند(12). مثلا وقتی كه عیدهای ایرانیان رادر ماه اردیبهشت وصف می كند می نویسد:
« اردیبهشت ماه روز سوم آن روز اردیبهشت است »
«و آن عیدی است كه اردیبهشتگان نام دارد برای »
«آنكه هر دو نام با هم متفق شدهاند و معنی این نام »
«آنست (راستی بهتر است) و برخی گفتهاند ………»
و یا وقتی كه عیدهای ماه خرداد را توصیف میكند مینویسد:
«خرداد ماه روز ششم آن خرداد است و آن عیدی »
«است كه بواسطۀ اتفاق دو نام خردادگان نام دارد »
«و معنی این نام ثبات خلق است و خرداد ملكی است»
«كه بتربیت خلق و اشجار و نبات و از الۀ پلیدی از »
«آبها موكَّل است . . . . . . . . »
بعد هم میرسد به توصیف عیدهایی كه ایرانیان در تیر ماه داشتهاند و مینویسد :
«تیر ماه روز ششم آن خرداد است و عیدی است كه »
«جشن نیلوفر نام دارد و این عید مستحدث است . »
«روز سیزدهم آنروز تیر است . عیدی است »
«تیرگان نام دارد برای اتفاق دو نام و . . . . »
«بیرونی » برای علت برگزاری عید «تیرگاه»، دو موضوع دیگر را هم با دو روایت مینویسد: یكی موضوع «هوشنگ» و برادرش «ویگرد» است كه هوشنگ «دهوفذیه» را مرسوم كرد كه معنی آن «حفظ دنیا و حراست است و فرمانروایی در آن» ویگرد هم «دهقنه» را مرسوم كرد كه معنی آن «امارت دنیا و زراعت و قسمت آن است . و مینویسد كه «دهوفذیه» و «دهقنه» با هم توأم اند و عمران و قوام دنیا به آنهاست و میفزاید :
«… فساد عالم بدانها اصلاح میپذیرد و كتابت »
«در تلو آن و مقترن به این دو میباشد . اما دهوفذیه »
«از هوشنگ صادر شده و دهقنه را برادر او ویگرد »
«رسم نموده و نام این روز تیر است كه عطارد باشد »
«كه ستارۀ نویسندگان است و در این روز بود كه »
«هوشنگ نام برادر خود را بزرگ گردانید و دهقنه »
«را به او داد و دهقنه در كتابت یك چیز است و این »
«روز را از راه اجلال و اعظام عید گردانیدند و (13)…»
موضوع دیگری را كه «استاد ابوریحان بیرونی » در علت برگزاری جشن «تیرگان » مینویسد: جنگ افراسیاب تورانی و منوچهر ایرانی است كه عاقبت «آرش» جان خود بر تیر نهاد در این باره مینویسد :
«… یكی از فرشتگان كه نام او اسفندارمذ بود »
«حاضر شد و منوچهر را امر كرد كه تیر و كمان بگیرد»
«به اندازهای كه به سازندۀ آن نشان داد چنان كه »
«در كتاب اوستا ذكر شده و آرش را كه مردی با »
«دیانت بود حاضر كردند و گفت كه تو باید این »
«تیر و كمان را بگیری و پرتاب كنی و آرش بر پا »
«خاست و برهنه شد و گفت ای پادشاه و ای مردم »
«بدن مرا ببینید كه از هر زخمی و جراحتی و علتی »
«سالم است و من یقین دارم كه چون با این كمان»
«این تیر را بیندازم پاره پاره خواهم شد و خود را »
«تلف خواهم نمود ولی منخود را فدای شما كردم .»
«سپس برهنه شد و بقوت ونیرویی كه خداوند به او»
«داده بود كمان را تا بنا گوش خود كشید و خود »
«پاره پاره شد و خداوند باد را امر كرد كه تیر او را»
«از كوه رویان بردارد و باقصای خراسان كه میان»
«فرغانه و طبرستان است پرتاب كند و این تیر در »
«موقع فرود آمدن بدرخت گردوی بلندی گرفت كه »
«در جهان از بزرگی مانند نداشت و برخی گفتهاند »
«از محل پرتاب تیر تا آنجا كه افتاد هزار فرسخ»
«بود . . . . .»
بعد هم میآورد كه :
«روز پرتاب كردن تیر این روز بوده كه روز تیر»
«میباشد كه تیرگان كوچك است و روز چهاردهم آن»
«كه شش روز است كه تیرگان بزرگتر باشد و در »
«این روز خبر آوردند كه تیر بكجا افتاده ….(14)»
این دو روایت كه از «استاد ابوریحان بیرونی» نقل كردهاند و البته معتبرترین روایت در علت برگزاری جشن «تیرگان» است، مرا به فكر واداشت كه «تیرگان» چه ارتباطی داشته باشد با جشن «تیر ماه سیزده» سمائیها. یك ارتباط موقع برگزاری این دو جشن است در سال، با یك تفاوت و آن تفاوت اینكه «جشن تیرگان» را ایرانیان باستان در روز سیزدهم تیر ماه برگزار میكردند، ولی تیرماه سیزده را سمائیها در شب سیزدهم(15). یك ربط دیگر «تیر ماه سیزده» را با «تیرگان»، پس از توصیف «تیر ماه سیزده» سمائیها نشان میدهند و علت این را هم مینویسند كه چرا جشن روز«تیرگان » بدل میشود به شب «تیرماه سیزده »
سمایی ها از چند روز پیش از رسیدن شب «تیر ماه سیزده » مهیای جشن میشوند تا در آن شب همه كلوچهها و حلواها و آجیل و خوراكیهای دیگر فراهم باشد كه در مجموع با پلو و خورشت باید سیزده جور خوراكی بشود. بعد از شام هر چند خانواده، در خانهای كه دیوان حافظ دارند، به شبنشینی جمع میشوند. برای فال گرفتن از دیوان حافظ، به نام هر یك از آنهائی كه در شب نشینی حاضر هستند، مهرۀ مشخصی كه از مهرههای مشخص دیگران شناخته میشود در كوزه ای میریزند و بعد هم دیوان حافظ را باز میكنند و شروع میكنند به خواندن غزل. در هر غزل مهرهای را از كوزه بیرون میآورند تا معلوم بشود كه آن غزل برای فال كدامشان بوده است. شب نشینی سمائیها در جشن «تیرماه سیزده» با ترانههای محلی كه میخوانند پرشورتر میشود. در همین شب، بچهها و نوجوانان در كوچهها راه میافتند و بی آنكه شناخته شوند در خانهها دستمال میاندازند و منتظر میشوند كه صاحبخانهها در دستمال برایشان كلوچه و حلوا و آجیل بپیچند.
یك رسم دیگر سمائیها در شب «تیرماه سیزده » این است كه نوجوانان سمائی، در چند دسته، با تركهای كه همان روز از درختها چیدهاند، از كوچهها راه میافتند؛ هر دسته با این تركه كه خودشان «شیش _çiç» مینامند، در هر خانه، یكی كه تركه را به دست گرفته است و خودش را لال مینمایان ، آن تركه را به جان افراد خانه میمالند، و بی آن كه حرفی زده باشد از خانه بیرون میآید. اهل خانه هم خوشحال میشوند كه «لال» «لالِ شیش lâlé çiç» را به تن آنها مالانده است چون سمائیها، تركه ای را كه لال با آن آنها را زده است متبرك میدانند. بعد هم به «لال» و به همراهانش هدایا و خوراكیهائی میدهند. سمائیها، تركهای را كه «لال» با آن آنها را زده است و آن را برایشان در خانه باقی گذاشته است، متبرك میدانند و این تركه را كه گفتم «لال شیش» مینامند، از این سال تا سال بعد كه بار دیگر «تیرماه سیزده» میرسد نگهداریش میكنند.

گوشه ای از دهكدۀ « سما »
بازمیگردم كه ببینم چه ربطی دارد «تیرماه سیزده»سمائیها با جشن «تیرگان» ایرانیان باستان. وچرا «تیرماه سیزده» را در شب سیزدهم «تیرماه» برگزار میكنند نه در روز سیزدهم كه «تیرگان»برگزار میشد. دیده بودیم كه یكی از دو روایتی كه «بیرونی» برای علت برگزاری «جشن تیرگان»آورده بود، موضوع قهرمانی «آرش»بود و این كه «روز پرتاب كردن تیر این روز بوده». «بیرونی» در كتاب«التفهیم» نیز، در سبب برگزاری جشن «تیرگان»، بار دیگر قهرمانی «آرش» و تیراندازی او را انگیزۀ برگزاری این جشن میشناسد و مینویسد: «… وگفتند كه این تیر از كوههای طبرستان بكشید تا بسوی تخارستان شد.»(16). پس، قهرمانی «آرش» در كوههای طبرستان اتفاق افتاده است و «تیرماه سیزده» سمائیها و طبرستانیهای دیگر همان جشن «تیرگان» ایرانیانباستان است كه بیرونی مینویسد: «روز پرتاب كردن تیر این روز بوده كه روز تیر میباشد». پس میتوانیم آن تركهای را كه طبرستانیهای سمائی «لالشیش» مینامند و متبرك میدانند استعارهای از همان تیر «آرش» بدانیم. چون، كسی یا كسانی كه «لالشیش»ها را به تن اهل «سما»میمالند، خودشان را «لال» مینمایانند و «لالنمایاندن» یعنی به استعاره و اشاره نمودن. آیا نه این است كه این« لال» نمایاندن و جشن روز«تیرگان» را در شب «تیرماه سیزده» برگزار كردن، باید از موقعی معمول شده باشد كه ایرانیان را به عذر«مسلمانی» از برگزاری جشنهای باستانیشان كه براساس معتقدات اساطیری و «زرتشتی» بود نهی میكردند؟(17)
نویسنده و محقق: هوشنگ پور كریم
پاورقیها:
1 – در «سما» و در بسیاری از دهكدههای مازندران و گرگان تا آنجا كه دیده ام زنها با انواع خاكهای رنگینی كه معمولا از دور و بر دهشان میآوردند دیوارهایشان را گل رنگ مالی میكنند.
2 – سمائیها به من گفتهاند كه از «سما »هم دستههای «نوروزی خوان » به دهكدههای دیگر میروند و «نوروزیخوانی »میكنند و هدایائی هم میگیرند.
3 – بعضی خانوادههای سمائی در عروسیهاشان نیز كه میخواهند با شكوه باشد كشتیگیری برگزار میكنند و به كشتیگیرانی كه پیروز میشوند مبالغی انعام میدهند. ولی در كشتیگیری «سیزدهبدر »انعامدادن معمول نیست.
4 – برای دقت بیشتر در این مورد میتوان مراجعه كرد به مقاله «گاهشماری و جشنهای طبری »نوشته «دكتر صادق كیا » كه در سال 1316 به ضمیمه « واژهنامه طبری » به طبع رسید كه من از آن مقاله راهنمائی گرفتهام و نیز میتوان مراجعه كرد به «گاهشماری در ایران قدیم »تالیف «حسن تقی زاده »كه به اهتمام كتابخانه تهران در 1317 طبع شد.
5 – این كتاب با شرح و حواشی «جلال همائی » در سال 1316 در چاپخانه مجلس به چاپ رسیده.
6 - جلال همائی در مورد «بهیزك »نوشته است كه : «نگارنده احتمال كه لفظ بهیزك كه به تبدیل باء و واو بیكدیگر و هیزك نیز آمده است از ریشۀ (به )بمعنی خوب ریخته شده است . مانند پاكیزه از پاك . و ماه كبیسه در جزو رسوم و آداب هندوان و ایرانیان قدیم پاكیزه و محترم بوده است ».
7 – نقل از صفحه 221 و 222 كتاب « التفهیم … »
8 – نقل از صفحه 68 «آثار الباقیه »با ترجمه اكبر دانا سرشت متخلص به صیرفی تاریخ انتشار 1321 ، از كتابخانه خیام.
9 – مراجعه شود به دفترهای سالنما از جمله به دفتر «مصباح »چاپ « اقبال »كه اول فروردین ماه 1347 را با بیستوپنجم آبان ماه فرس قدیم تطبیق داده است.
10 – چنانكه از «التفهیم… » و« آثار الباقیه » بیرونی پیداست، جشنی كه ایرانیان باستان در روزهای « اندرگاه »یا « پنجی » یا «پنجه دزدیدهشده »كه همین پنج روز « پیتك » سمائیهاست داشتهاند، «پروردگان »یا «فروردگان » نام داشت كه به یاد درگذشتگان خود برگزار میكردند.
11 – شبی كه فردایش سیزدهم «تیرماه» خودشان است و این شب در سالهای اخیر به اواسط آبانماه میافتد. مراجعه شود به سالنمای 1347 مصباح كه سیزدهم تیر ماه فرس قدیم را مطابق هیجدهم آبان ماه نشان داده است.
12 – «ابوریحان بیرونی »، در «التفهیم. . . . . . » نامهائی را كه ایرانیان برای سی روز هر ماه میشناختند، به ترتیب از نام روز اول الی سیام به شرح آورده است : «هرمزد، بهمن، اردیبهشت، شهریر، اسفندار مذ، خرداد، دیبآذ، آذر، آبان، خور، ماه، تیر، گوش، دی بمهر، مهر، سروش، رشن، فروردین، بهرام، رام، باذ، دیبدین، دین، ارد، اشتاذ،آسمان، زامیاد، مهر اسفند، انیران. مهائی كه برای پنج روز «اندرگاه» (به قول سمائیها پیتك) نوشته به این شرح است : اهنود، اشتود، اسپنتمد، و هوخشتر، وَ هِشتوایشت.
13 – نقل از صفحه 250 «آثارالباقیه»
14 – نقل از صفحه 249 «آثارالباقیه»
15 -در جاهای دیگر مازندران هم دیدهام كه «تیرماه سیزدهم» را در شب سیزدهم تیرماه فرس قدیم برگزار میكنند و مشابه با همان كه در «سما» مرسوم است. «سیروس طاهباز» هم در «یوش» مراسم این جشن را كه در آنجا «تیرما سیزه – tir mow sizza » مینامند دیده است و در مونوگرافی «یوش» (تاریخ انتشار1342) توصیف این جشن را با كم و بیش اختلاف همانطور نوشته است كه در «سما» مرسوم است. «دكتر صادق كیا» در مقالۀ «گاه شماری و جشنهای طبری» دربارۀ «تیرماه سیزه» نوشته است: «… و این همان جشن تیرگان یا آبریزگان و آبریزان است كه در روز تیر «سیزدهم» در ماه تیر در سراسر ایران گرفته میشد. نام دیگر این جشن در شرح بیست باب ملامظفر «نوروز طبری» یاد شده … »
16 – نقل از صفحۀ 254 «التفهیم لاوائل صناعه التنجیم» .
17 – سمائیها جشن باستانی دیگری هم داشتند به نام «بیست و شش» كه در شب بیست و ششم «نرزِماه» خودشان برگزار میكردند. توصیف این جشن را در كتاب «سما» میآورم .