بارعام داریوش بزرگ؛ بررسی نقشبرجسته خزانه تخت جمشید
داریوش شاه چگونه بار میداده است
در سال 1937 دكتر اریك اشمیت كه ریاست هیئت علمی تخت جمشید را بر عهده داشت و برای موسسه شرق شناسی شیكاگو كار میكرد در قسمت شمال شرق كاخ خزانه داریوش قطعه سنگ بزرگی را از زیر خاك بیرون آورد كه امروز در موزه ایران باستان است و داریوش شاه را روی تخت عاج و طلای خود همراه ولیعهدش خشایار شاه نشان میدهد. (شكل 1)
حمل این نقش برجسته به تهران از كارهای مشكلی بود كه در آن زمان انجام گرفت زیرا هنوز وسائل امروزی برای حمل و نقل اشیاء سنگین در ایران وجود نداشت و با این حال با دقت مخصوصی آنرا در لای نمد پیچیدند و بوسیله كامیون به تهران حمل كردند و در قسمت شمال شرقی موزه ایرانباستان نصب نمودند. این نقش مركب از سه قطعه است كه به ترتیب 2/045 و 1/655 و 2/525 متر طول دارد و به هم چسبیده بوده است ولی بر اثر فشار خاك از هم جدا شده است. ارتفاع آن معلوم نیست زیرا قسمت فوقانی آن از میان رفته است. ارتفاع قسمت موجود 2/54 متر است.
مطالعه این نقش برجسته بسیار جالب است و نكات دقیقی را برای ما روشن میسازد. مانند این است كه این نقش داریوش شاه مورد خشم مخصوص سربازان اسكندر قرار گرفته است زیرا كاملا روشن است كه چشم و بینی شاه را بوسیله ضربه محكمی شكستهاند و همین عمل را به قبۀ عصای مرصعی كه شاه در دست دارد انجام دادهاند زیرا بقیه قسمتهای نقش كه در زیر خاك مانده كاملا سالم مانده و دست نخورده است و بمنزله مدرك تاریخی بسیار مهمی برای ماست. باید گفت این یك واقعه نیكی بوده است كه خزانه شاهی به تمامی از خشت خام ساخته شده بوده است.
پس از اینكه سربازان اسكندر آنرا غارت كردند (و ما دلیل علمی قاطع داریم كه ابتدا آنرا غارت كردهاند و بعدا سوزاندند و این آتش سوزی اتفاقی نبود ) آنرا طعمه آتش كردند و خاك نرم این نقش برجسته را پوشانده و بعدا سیل و باران از بالای كوه رحمت روی آنرا طوری صاف كرده است كه كسی به فكر این نیفتاده است كه در زیر آن خاك قطعه سنگی ممكن است باشد. اهمیت و ابهت و جلال این مجلس فوقالعاده است و حركات اشخاصی كه در آن نمایانده شدهاند كاملا حساب شده و معنی دار است.
موضوع آن نقش جلوس رسمی پادشاه و بارگاه سلطنتی است كه چندین بار در نقاط دیگر تكرار شده است و این طور به نظر میرسد كه مربوط به واقعه مهمی است كه خواستهاند یادگار آن بماند. احتمال دارد كه ارتباطی با خزانه داریوش نداشته باشد ولی پس از اینكه آنرا نقش كردند به عللی جای مناسبی برای قرار دادن آن پیدا نشد و آنرا در یكی از حیاطهای خزانه قرار دادند. این مطلب نیز قابل مطالعه است و باید در این مورد تحقیق بیشتری انجام گیرد.
شاه با لباس رسمی است لباس چینداری كه مركب از دو قسمت است و آستین آن بسیار فراخ است و بدون شك از ضریحهای پر قیمت آن زمان ساخته شده است ولی نتوانستهاند نقش ضریح را روی سنگ خوب نشان دهند.
دكتر اشمیت كشف این سنگ را در حیاط كوچكی كه در برابر تالار 99 ستونی خزانه داریوش قرار دارد غیرطبیعی دانسته و احتمال داده است كه ابتدا برای زینت كاخ دیگری ساخته شده بوده است. ولی دكتر گیرشمن اظهار میكند كه در ابتدای تالار تخت یا تالار شورای پادشاه در همین محلی كه امروز به آن خزانهداری نام نهادهاند بوده است و بعدا تالار صد ستون برای این منظور در زمان خشایارشا ساخته شده است. آندره گدار عقیده دارد كه صد ستون باشگاهی برای اجتماع سرداران و افسران ارتش بوده است و او هم برای اثبات نظر خود دلائلی میآورد.(شكل 2)
در برابر شاه دو آتشدان قرار داده شده است. دكتر اشمیت عقیده دارد كه در این آتشدانها كندر میسوزاندهاند و ارتباطی با مسئله پرستش آتش نداشتهاند. شاید شما متوجه نمیشوید كه شاه و ولیعهد بزرگتر از دیگران نشان داده شدهاند. خیلی عجیب است كه وقتی به این نقش نگاه میكنیم متوجه این مطلب نمیشویم و فقط مجموع آن در نظرمان مجسم میشود. در واقع تخت بلند تا حدی هیكل پادشاه را بالا برده است كه حتی در حالت نشستن هم كسی نتواند در بلندی از او برتر باشد جز ولیعهد كه سرش با او در یك خط است.

1 – نقش برجسته خزانه داریوش در تخت جمشید كه اكنون در موزه ایران باستان است. داریوش روی تخت نشسته به یكی از شخصیتهای كشور كه لباس مادی برتن دارد بار میدهد پشت سر شاه، ولیعهد او خشایارشا و بعد از وی پیشخدمت مخصوص و اسلحهدار وی ایستادهاند. این نقش با نقش برجسته درگاههای تالار تخت خشایارشا شباهت زیاد دارد.
بالای تخت شاهنشاه سایهبانی قرار دادهاند كه روی چهار تیرك طلا تكیه كرده است و از اطرافش منگولههائی آویزان است. در نقش خزانه داریوش نقش برجستهای كه این سایبان را نشان میداده از میان رفته است ولی در بسیاری مكانهای دیگر در تخت جمشید این سایهبان وجود دارد و ما برای نمونه نقش داریوش و خشایارشا را كه روی یكی از دیوارهای كاخ كوچك «سه دروازه » كنده شده است نشان میدهیم. (شكل 3)
ملاحظه بفرمایید كه در این نقش تمام خصوصیات مربوط به داریوش در نقش خزانه موجود است . شاه در روی تخت نشسته عصای بلندی كه علامت قدرت و پادشاهی است بر دست دارد و سر خشایارشا برابر سر اوست و تخت پادشاه را نمایندگان ملل بر دوش دارند و بالای سایهبان تخت نقشی كه گفتهاند نشان دهنده اهور مزداست دیده میشود. تخت پادشاه ساده و بلند است و روی كف صندلی تشكچهای قرار دادهاند. میلههای صندلی منبت كاری شده است.

2 – بدنه یكی از مدخلهای تالار تخت با تالار صدستون خشایارشا در تخت جمشید . در اینجا نیز مانند نقش خزانه داریوش شخصی كه در حضور خشایارشا بار یافته لباس مادی بر تن دارد. تخت پادشاهان روی سر عسكریان قرار گرفته است و بهمین سبب آقای گدار گفته است كه این تالار باشگاهی از افسران ارتش شاهنشاهی بوده است ولی آقای كریشمن عقیده دارد كه این ((تالار تخت )) و كاخ پذیرایی خشایارشاست.
3 – نقش برجسته كه داریوش و ولیعهدش خشایارشا را نشان میدهد روی بدنه درگاهی از «كاخ سه دروازه» در تخت جمشید برای پذیرایی مورد استفاده شاهنشاه داریوش قرار گرفته است تخت پادشاه در زیر سایهبانی است و روی شانه نمایندگان ملل تابع شاهنشاهی ایران قرار دارد نشانهای از اهور مزدا در بالای سایهبان در آسمانها در پرواز است.
بینی شاه و همراهانش كمی منحنی است. چشمان درشتاند و با اینكه شاه و دیگران از نیمرخ نشان داده شدهاند چشمانشان از برابر نقش شده است و این عدم مهارت در نشان دادن چشمها در نقوش مصری از چندین هزار سال پیش مرسوم بوده است. بنابراین میتوان احتمال داد كه دست سنگتراشان مصری در تهیه این نقوش دخالت داشته است. داریوش شاه نیز در كتیبههای مربوط به پرداخت مزد كارگران نام مصریهایی را كه در تخت جمشید مشغول سنگ تراشی هستند برده است.
در این نقش (شكل 1) پشت سر پادشاه ولیعهد او خشایارشا نشان داده شده است ولی در واقع خشایارشا در كنار اوست. سنگ تراش قادر نبوده است بطریق دیگری آنرا نشان دهد.
كلاه شاه و ولیعهد از کلاه دیگران بلندتر است و یونانیان این كلاه را سیداریس cidaris نامیدهاند. پلوتارك میگوید ارشیر دوم داریوش را (كه بعدا به قتل رسید ) جانشین و وارث خود اعلام كرد و به او اجازه داد كلاه بلند «كیتاریس » یا «كینانیس» Kitanis را راست به سر بگذارد . Artaxerxes26 – 2
آریان در Anabasis VI – 29 میگوید شخصی به نام بوریاكسس Boryaxes از اهالی مات به امر اسكندر اعدام شد زیرا كلاهش را به حال راست بر سر گذاشته خویشتن را پادشاه پارسیان و مادیها قلمداد كرده بود.
در این نقش كلاه شاه با كلاه ملازمان این اختلاف را دارد كه بلندتر است و بالای آن بسته است. در نقوش دیگر تخت كلاه پادشاه رو به بالا كمی پهن میشود و گاهی در لبه بالای آن برجستگی مختصری است. عصای پادشاهی بلند است با قبۀ مدور كه بوسیلۀ یك حفرۀ بزرگ گرد بر نوك عصا نصب شده است. اگر پادشاه در حال ایستاده باشد این عصا تقریبا در مقابل چشم او میرسد. در نقوش دیگر همیشه شاه این عصا را در دست دارد و نشانه برتری مقام پادشاهی اوست.
استر Esther به عصای زرین پادشاه اشاره كرده میگوید كه پادشاه آنرا به طرف استر گرفت و او سر آنرا با دست لمس كرد. گل زندگی یالوتوس در دست چپ پادشاه است و دو غنچه در دو طرف گل از خصوصیات گلی است كه دست افراد خانواده شاهنشاه است و درباریان گل بدون غنچه را در دست میگیرند.(شكل 4)
ولیعهد عصای پادشاهی ندارد. دست راست خود را به حال نیایش بلند كرده است. شخصی كه در برابر شاه كمر خود را به حال احترام خم كرده از مادیهاست و كلاه نمدی مادی با نوار مخصوص آنرا بر سر دارد و دست خود را به حال احترام در برابر صورت برده و این رسم هنوز هم میان ما برقرار است كه كمر خود را برای ادای احترام خم كرده دست را به سینه میگذاریم یا به طرف صورت میبریم. ریش او نوك تیز است و این نشان آنست كه از خاندان پادشاهی نیست. قبای بلندی بر تن دارد و شلوار او در بالا فراخ و در پایین تنگ است. وی گوشوارهای بر گوش دارد. اگر خنجر او بر كمرش دیده نمیشود برای این است كه مادیها خنجر را به طرف راست میبستند و وقتی از پهلوی چپ نشان داده میشدند صلاح آنها پیدا نبود. شاید شما میخواهید بگویید در برابر پادشاه حق نداشته است اسلحهای بركمر داشته باشد ولی در نقوش دیگری خلاف این دیده شده است.
وی عصای سادهای بر دست چپ دارد كه بصورت مایل نگاه داشته است. كسانی كه وظایفی دارند آنرا بدست میگیرند. (شكل 5)
حاجبانی كه هیات نمایندگی ملل را به شاه معرفی مینمایند نیز چنین عصایی بر دست دارند و هنوز هم در بسیاری از كشورها رئیس تشریفات عصایی بر دست میگیرد و شاید این نیز یادگاری از تشریفات دربار هخامنشی است كه به نقاط دیگر سرایت كرده است. احتمال دارد این شخص همان هزاربد فرمانده ده هزار نفر سرباز جاویدان باشد كه «ژوستن » در Klio XXXII. N . F . XV از آن صحبت كرد ه است.

4 – یكی از پارسیان دربار شاهنشاهی – گلی كه بر دست دارد نشانه مقام بلند اوست و اگر این گل غنچهای میداشت حاكی از این بود كه از خاندان شاهنشاهی است. این نقش اكنون در بدنهیكی از پلههای تالار سه دروازه در تخت جمشید است.
5 – یكی از نقوش پله بزرگ آپادانا در تخت جمشید – در این نقش یكی از منصب داران مادی یك نفر از اهالی خوارزم را برای معرفی به خدمت شاه میبرد. توجه فرمایید كه خنجر این مردم به طرف راست بسته میشده و كماندان را طرف چپ قرار میدادند.
پلوتارك در بیان شرح تسخیر تخت جمشید بوسیله اسكندر از سایه بان یا چادر زرینی نام میبرد كه اسكندر بر فراز تخت داریوش سوم زیر آن نشسته بود Alexander37.4 . این میرساند كه چادر شاهی گلدوزی میشده و پارچه ارغوانی كه پادشاهان هخامنشی به آن علاقه زیاد داشتند بر روی آن گسترده میشده است (همان كتاب 36). در خرابههای خزانه یك كلاف نخ طلائی پیدا شده است. ( دكتر اشمیت تخت جمشید صفحه 165 )
آتنئوس Athenaeus به نقل از هراكلیوس در Deipnosophistae XII . 514 میگوید تختی كه پادشاه ایران هنگام انجام امور بر آن مینشست از طلا ساخته شده بود و دور آن چهار تیرك كوتاه طلا قرار داشت كه به جواهرات مرصع شده بود و روی این چهار تیرك پارچه گلدوزی شده گسترده بودند.
شخصی كه پشت سر ولیعهد است خواجهایست كه حولهای بر دست دارد و سیبیل و ریش ندارد پشت سر او اسپاتین یا اسلحهدار شاه است.
در پیشانی آرامگاه داریوش تصویر سه نفر از منصبداران نقل شده است كه در كنار تخت پادشاه ایستادهاند. یكی از آنها كه به لباس پارسی ملبس است «گوبریاس» نیزهدار داریوش شاه است و دیگری كه لباس مادی دارد «آسپاتین» اسلحهدار شاه است و از تمام جهات به اسلحهدار نقش خزانه شبیه است. بنابراین میتوانیم ادعا كنیم كه این نقش همان آسپاتین است كه در آرامگاه داریوش نیز نشان داده شده بود و از شخصیتهای بزرگ دربار داریوش شاه بوده است.
بهمین طریق حولهدار شاه نیز ممكن است همان «باگاپاتس» خواجه وفادار شاه باشد كه بنا بر گفته كتسیاس Ctesias Persica. 50 مدت هفت سال محافظ آرامگاه داریوش اول بوده است. داریوش اول خشایارشا را به سه پسر بزرگتر خود كه پیش از به تخت نشستن وی بدنیا آمده بودند ترجیح داد و او را به ولیعهدی خود برگزید.
Herodote VII–2.3 و Herodote VII–1.3 وی بعد از جنگ ماراتون (491 – 490) خشایارشا را به پادشاهی برگزید و سال بعد یعنی سال بعد از شورش مصر مشغول فراهم آوردن قشون بود كه مرگ او را در ربود و در ماه نوامبر 486 وفات یافت. .Herodote VIII.3
از میان چهار نفری كه در كنار سایهبان ایستادهاند یكی ظرفی در دست دارد كه آقای دكتر اشمیت احتمال داده است حاوی كندر باشد كه در آتشدان ریخته میشده است. سه نفر دیگر شاید از منصبداران پارسی باشند كه نیزۀ بسیار بلندی بر دست دارند.
اینك با توضیحات فوق شاید بتوانید منظره بار شاهنشاهی را كه در ضمن آن هزاربد فرمانده در حضور ولیعهد و خواجه وفادار شاه «گبریاس» و اصلحهدار وی «آسپاتین» گزارش میدهد در ذهن خود مجسم فرمایید و تخت شاه و سایهبان ارغوانی آن را كه روی تیركهای زرین قرار گرفته «تالار تخت » مجسم فرمایید.
محقق و پژوهشگر: دكتر عیسی بهنام استاد دانشگاه تهران