تاریخچه ورزش باستانی ایران و آداب و رسوم زورخانه
آلات و ادوات ورزشی زورخانه: میل ، كباده و سنگ و تخته شنا و همچنین رسوم و آداب معمول در آن و شكل ساختمان ، همه نشاندهنده تاریخ كهن ورزش باستانی در ایران است. تشكیلات و تجهیزات زورخانهها حالیه در شكل و صورت كامل خود عرض وجود میكند و در عكسها و تصاویری هم كه از صدوپنجاه سال پیش از ورزش باستانی در زورخانه در دست است، بدون تفاوتی به همین شكل امروزی مینماید. بطوریكه در تواریخ نیز نقل شده، زورخانه در هفتصد سال پیش به وسیله پوریای ولی، بهصورت امروزی تجدید سازمان شده، بدین جهت، بیشك، آنچه پیش از آن بوده، میتواند تاریخی بسیار كهن داشتهباشد و عجیب نیست اگر مبدأ پیدایش زورخانه با وسایل ابتدایی آن از دوران باستان نیز انگاشته شود.
اگر بخواهیم حداقل تاریخ پیدایش كباده و میل و سنگ و نیز اشكال حركات و ساختمان و رسوم و آداب رایج زورخانه را، از اشكال ابتدایی خود تا به صورت تكامل امروزی، بنا به حوایج و مقتضیات تاریخی در هر دوره معلوم كنیم، باید زمان تسلط خلفای بنیامیه را در ایران مبدأ قرار دهیم. ملت ایران كه از آغاز تاریخ خود به پهلوانی و كشتی و قدرت بدنی نیاز مبرم داشت تا به دستور پیغمبر باستانیاش، خود را برای یاری اهورمزدا در جنگ با اهریمن نیرومند سازد، پس از تسلط اعراب بر ایران نمیتوانست با ضعف و زبونی زندگی كند. در چنان شرایطی كه ایرانیان در زیر انواع فشار و ستم بیگانه، در حال از دست دادن میراث ملی خود بودند، رادمردان آزادۀ ایران، در پناه برخی از قوانین اسلام مانند سبق و رمایه كه برای آماده شدن به جهاد با كفار بود، دوباره ورزشهای باستانی خود را مانند اسبسواری و نیزهبازی و تیراندازی از سر گرفتند و همچنین زورخانه و عملیات ورزشی آنرا در مكانهای دور افتاده و در مخفیگاهها و زیرزمینها دایر ساختند و با یاری عیاران و شاطران كه شیعی مذهب و نیز از اهل اخوت و فتوت بودند، محل آن را كه همچون مكانهای مقدس حفظ میشد، مركز تبلیغ شعایر مذهب شیعه قرار دادند و با ذكر نام علی (ع) و خصال عالی آن حضرت كه فتیفتیان میشناختندش، به ارشاد ورزشكاران و تلقین سجایای عالیه او میپرداختند.
ایرانیان از آن پس با ایجاد و تعمیم زورخانه در سراسر مملكت، اولین كانونهای استقلالطلبی را در پشت پردۀ استتار ورزش بهوجود آوردند و با میل كه شبیه گرز و كباده كه مانند كمان و سنگ كه به جای سپر ساختهشده و در حقیقت سلاحهای بدلی جنگ بود، شروع به نیرومند ساختن بدن خود برای بهتر بهكاربردن سلاحهای اصلی جنگ كردند. در این زمان كه حزب شعوبیه سازمانی متشكل از مردان روشنضمیر و بزرگوار ایران بود و مردم ایران را تشویق به احیای زبان فارسی و فرهنگ و سنن ملی خود میكرد، مردان و جوانان پیرو خود و دیگر مردم را نیز در زیر شعار طرفداری از آل علی (ع) در مخفیگاه زورخانه به تمرینهای جنگی خشن وا میداشت. نقش زورخانه، در احیای نهضت ملی ایران بر ضد بیگانگان و همچنین رستاخیز زبان و فرهنگ و آیین فتوت و اخوت كه از عهد باستان در كشور ما رواج داشته اهمیتی بهسزا دارد. پس از حمله و استیلای مغول، تشكیلات زورخانه مجدداً مثل دوره تسلط اعراب حالت جنگی پیدا كرد و رادمردان و جوانان در آن گرد آمدند و عیاران وارد دوره دیگری از تحمل مسئولیتهای اجتماعی جدید و مقابله با بیگانگان شدند.
الزام زورخانه باز سبب توسعه و رواج بیشتر آن شد و عموم مردم طالبحرفۀ پهلوانی و عیاری و جنگاوری را كه آرزوی بر انداختن حكومت مغول را از كشور خویش در سر داشتند، به سوی خود كشانید و با تكیه بر آیین پهلوانی ایرانیان، احساسات میهنپرستی آنان را با ضربههای پرشور طبل و اشعار حماسی و حركات تند و سریع جنگی پر شور و شعلهور ساخت و نهضتهایی همچون قیام سربداران خراسان و صفویه را كه از عیاران فتی بودند موجب شد. زورخانه و ورزش باستانی توانسته با عملیات ورزشی و شعایر ملی و آداب و سنن مخصوص بسیاری از مردم هر زمان را به خود جلب نماید و به همت موجدین خود یعنی عیاران و شاطران كه از فرق شیعه و به طهارت و فتوت معروف بودند تا به امروز پایدار بماند. مطالعۀ علائم و آثاری كه در زورخانه دیده میشود ، از نقطه نظر قدمت آنها قابل اهمیت است. ساختمان زورخانه چنانكه در روزگار ما معمول است، به اطاق شبه گنبد و صحنه آن شباهت زیادی به خانقاه صوفیان دارد و سردمی كه مرشد بر آن مینشیند به منابر سخنوری آنان میماند.
گود زورخانه كه ورزشكاران در آن ورزش میكنند، از سنت رده دراویش خاكسار پیروی شده كه دلیل در خاك و در جای پست ورزش كردن است تا ورزشكار هنگام ورزش نسبت به دیگران پایینتر قرار بگیرد و در خود احساس كبر و نخوت نكند. گودها معمولاً به شكل كثیرالاضلاع هشت گوشه ساخته میشود و در قدیم آنرا چهارگوشه و ششگوشه نیز میساختهاند.
ادبیات و اصطلاحات رایج در زورخانه و مراتب و القاب ورزشكاران و پهلوانان در مراحل ممارست ورزش باستانی ، شباهت زیادی به سیر و سلوك طریقت صوفیان دارد و مرشد نیز به جای قطب و مراد و یا شیخ و ولی است. همانطور كه در طریقت صوفیان ، سالك برای رسیدن به كمال باید مراحلی طی كند، جوانی هم كه بخواهد در زورخانه به مقام پهلوانی برسد موظف است مراتبی را بگذراند. مثلاً به جوانی كه دورۀ اول ورزش باستانی را طی میكند نوچه میگویند كه باید زیردست پیشكسوتها (ورزشكاران سابقهدار) تحت تعلیم قرار بگیرد و فنون كشتی و آیین پهلوانی را بیاموزد.
پس از اینكه این مرتبه را طی كرد به مرحله نوخاستگی كه رتبهای بالاتر است میرسد. وقتی در این دوره هم با رموز ورزشكاری و هنر و فنون كشتیگیری كاملاً آشنا شد و بدنی ورزیده و نیرومند یافت به مرتبه ساخته نایل میگردد كه دربارۀ وی گفته میشود كه او خود را ساختهاست و در موقع ورود اینان به زورخانه مرشد از حضار برای او طلب صلوات میكند و او را صلواتی نیز میگویند. مرتبه بالاتر از آن پیشكسوت است و ورزشكاری كه در رعایت آداب و رسوم زورخانه و ورزشكاری و میانداری و تعلیم به نوچهها و نوخاستهها ورزیده شدهباشد و در جوانمردی و فتوت و فروتنی درمیان مردم به حسن اخلاق معروف باشد، به مقام پیشكسوتی نایل میگردد و مرشد مقدم او را به زورخانه، با طلب صلوات از حضار و زدن به طبل اعلام میدارد. هنگامی كه ورزشكار به مرتبۀ كمال پهلوانی و پیشكسوتی برسد، عنوان صاحبضرب صاحبزنگ مییابد و ایشان كسانی هستند كه در تمام زندگی با ورزش باستانی سر و كار داشتهاند و عنوان پهلوانی با كلیۀ سجایای آن شخصیت اصلی آنها بودهباشد.
عملیات ورزش باستانی
برای آنكه تعریف جامعی از این ورزش به دست داده شود و ضمناً مفاهیم به تسلسل نظم از خاطر بگذرند، یكدورۀ كامل ورزش باستانی سه نفر از كسانی را كه یكی از آنها پهلوان و دیگری پیشكسوت و سومی از ساختهها یا نوچههاست از هنگام ورود به زورخانه تا اتمام ورزش در نظر بگیریم كه شرح آن از اول الی آخر بدینقرار است. این سه نفر به ترتیب مرتبۀ خود وارد زورخانه میشوند درِ زورخانه از قدیم كوتاه ساخته میشده تا ورزشكاران و پهلوانان هنگام ورود در آستانۀ خاكی كه تربیت اخلاقی و تندرستی و پهلوانی را با آنها اعطاء كرده سر تعظیم فرود آورند و در مقابل حضار فروتنی نشان دهند. مرشد كه روی سر دم نزدیك در، رو به گود نشسته به محض ورود پهلوان به زنگ میزند و چند لحظه با هر دو دست تند و سریع به طبل میكوبد و از حضار طلب صلوات میكند. آنگاه برای نفر دوم كه پیشكسوت است، با طلب صلوات از حضار همچنان دوباره به طبل میزند و برای سومی كه ساخته و نوچه است فقط به طلب صلوات اكتفا میكند. در صدر نشستنگاه برای پهلوان جا باز میكنند. و مرشد تا هنگام جلوس پهلوان كه ملقب به صاحب زنگ و اورنگ و تاج است با ترنم ضرب ملایمی چنین شعری میخواند:
ای بلبل به فضای گلستان خوش آمدی ای شه به خانقاه فقیران خوش آمدی
من به خاك پای مرد ببوسم به جان و دل ای مایۀ صفای دلیران خوش آمدی
چنانچه ورزشكاران در گود مشغول ورزش باشند، در این موقع ورزش خود را متوقف میكنند و میاندار كه سابقهدارترین و محترمترین ورزشكاران است از او برای ادامۀ مجدد ورزش كسب اجازه میكند. هر سه پهلوان تازهوارد برای ورزش برهنه میشوند و شلوار چرمی میخچه میپوشند. این شلوارها چنانكه اشاره شد تاریخ درازی دارد و شاطران و عیاران آن را كه در ابتدا به صورت نطع چرمین بوده مثل لنگ جلو خود میبستند و با بدن نیمه برهنه وارد كارزار نبرد میشدند. این شلوارها تا پایین زانو میرسد، همه جای شلوارها، با نقشهای گوناگون و ظریف گلدوزی و جقهدوزی و حاشیهدوزی شده و سر زانوهای آنها بهقدر ته كاسهای برجسته میباشد. در حالیكه همه در گود مشغول شنا رفتن هستند، پهلوان تخته شنایی از زیر سردم برداشته وارد گود میشود مرشد مجدداً او را با ضرب و زنگ و صلوات وارد گود میكند. تخته شنا، تخته چوبی است به درازای 75 سانتیمتر و پهنای 8 سانتیمتر و قطر تقریباً 2 سانتیمتر كه در زیر آن كمی از لبه عقبتر دو پاره تخته چوب كوچك شش سانتی كوبیده شد كه، تخته را تا ارتفاع خود از زمین بالا نگه میدارد، تا انگشتها و كف دست ورزشكاران كه هنگام شنا رفتن آن را محكم به چنگ میفشرند از زمین فاصله داشتهباشند.

1
سنگ گرفتن
هر ورزشكار اول از سنگ شروع میكند. سنگ دو پارچه تخته به شكل مربع مستطیل است كه قسمت تحتانی آن به نیم دایرهای تمام میشود و هر یك به وزن 30 یا 40 كیلو میباشد. در وسط آن سوراخی با یك جا دست تعبیه شده و ورزشكاران با گرفتن آنها در حال دراز كش سنگ میگویند. آن دو نفر به نوبت، اول پیشكسوت به پشت دراز میكشد، دو سنگ را از جا دستی میگیرد و بلند میكند و به حركت در میآورد. بدین ترتیب كه اول روی پهلوی چپ میغلتد و دست راست خود را با سنگ بالا میبرد و سپس آن دست را پایین آورده، روی پهلوی راست میغلتد و دست چپ را با سنگ بالا میبرد. در این حال ورزشكار دیگر برای برانگیختن شوق و میل او ابتدا، سر نوازی میخواند:

2
_دم بدم، قدم بهقدم، بریكه سوار عرب و عجم، زبدۀ اولاد نبی، یعنی به نام احمد، محمود، ابو القاسم محمد و به عشق و ارادت و اجابت، بیحد و بیعدد صلوات. یا این سرنوازی را میخواند:
هر كار كه میكنی بگو بسم الله تا جمله گناهان تو بخشد الله
تا جان به تنت هست همین را بر گوی لا حول و لا قوه الا بالله
و همچنین میخواند:
كشتی بگیر تا بشوی پر دل و دلیر سنگ بگیر تا نشوی خوار و ذلیل
آنگاه شروع به شمارش سنگ با دعا میكند كه هر كلمه و یا جملۀ آن به استعاره عدد معینی را به ترتیب میرساند:
« ماشاءالله، لا حول و لا قوه الا بالله العلی العظیم.
بسم الله الرحمن الرحیم.
« بزرگ است خدای ابراهیم.
« دور نیست خدا.
« سبب ساز كل سبب ، سید كاینات.
« چاره ساز بیچارگان، الله
« پنجۀ خیبرگشای علی.
« شش گوشۀ قبر حسین.
« امام هفتم ، محبوب ملك بغداد.
« قبلۀ هشتم یا امام رضا.
«نوح نبی الله.
« كرم از علی ولی الله.
« علی و یازده فرزندش بر حق.
« جمال قائم ( ع) صلوات.
« زیاده باد دین نبی.
« چهارده معصوم پاك.
« نیمۀ كلام الله.
« شانزده گل دستۀ طلا، مدفون به مدینه یا رسول الله.
« یكصد و هفده كمر بستۀ مولا.
« خدای هیجدههزار عالم و آدم.
« ختم شاه نعمت الله ولی.
« بیست، آقای قنبر علی است.
« یك بیست، لعنت خدا بر ابلیس.
« دو بیست، ناز بازوی مردان عالم.
« سه بیست، ناز سر و سینه مردان عالم.
« چهار بیست، ناز چهار ستون بدنت.
« پنج بیست، ناز پنجه قوچاقت.
« شش بیست، شش ساق عرش مجید.
« هفت بیست، یا امام موسی كاظم.
« هشت بیست، ثامن الحجج.
« نه بیست، جواد العالمین.
« سی جزو كلام الله.
« ز آدم و هوا.
« دگر نبی الله.
« شعیب و
« یوسف و
« یعقوب.
« پس خلیل الله.
« ملائكان مقرب.
« دگر ز جبرائیل.
« ز صوت حضرت داود.
« هم ز میكاییل.
« یك چهل گرفتی ماشاالله.
« دوچهل محمد مصطفی.
« سه چهل علی است شیر خدا.
« چهار چهل.
« پنج چهل، پنج تن زیر كسا
« شش چهل، شهید دشت بلا.
« هفت چهل فرزند دلبند مولا.
« هشت چهل كشته زهر جفا.
« نه چهل، بر منصور دوانقی لعنت.
« پنجاههزار بار شست بند دیو، علی را صلوات.
ترتیب شمارش سنگ چنان است كه اگر از یك تا پنچاه رسد، شمارنده باید شمارش سنگ گرفتن را بهطور معكوس از پنچاه تا یك برگرداند. و این ترتیب شمارش نباید از 117 تجاوز كند و شمارنده مكلف است، در صورت ادامه سنگ گرفتن شمارش را ختم و مجدداً از یك به همان ترتیب اول شروع كند.
شنا رفتن
شنا بر چهار قسم است:
اول – شنای كرسی با شمارش.
دوم – شنای كرسی با ضرب.
سوم – شنای دو شلاقه.
چهارم – شنای پیچ.
1- شنای كرسی با شمارش میاندار انجام میشود. پهلوان میاندار شناها را یكی در میان با ذكر نام یكی از انبیاء یا ائمه و گفتن عدد معینی میشمارد و سایر ورزشكاران هم یاالله گویان شنا میروند و همه با هم تنه خود را از عقب به جلو میكشند و سینه را روی تخته شنا پایین میآورند. در اینحال بدن به جلو سرازیر میشود و بازوها روی ساعد زاویه میزند و پس از گفتن یا الله در جواب میاندار، دوباره بدن خود را از روی تخته شنا بلند میكنند و به عقب میكشند.

3
2- شنای كرسی با ضرب به همان ترتیب شمارهای است كه با ضرب اشعار مرشد رهبری میشود.
3- شنای دو شلاقه باز به همان حالت كرسی است منتها با ضرب و اشعار لاینقطع مرشد پیدرپی و بیتوقف انجام میشود.
4- در شنای پیچ پاها جفت میشود و بدن روی تخته شنا پایین میآید و در فاصلۀ كمی بالای آن قرار میگیرد و با ضرب مرشد هر دفعه مثلاً اول شانه چپ را فرود میآورند و سینه تا حد تماس به تخته شنا نزدیك میشود و زاویه دست چپ به ده درجه میرسد و شانه سمت راست سینه بالا میرود و زاویه دست راست تا 40درجه باز میشود و سر وسط آن قرار میگیرد و تمام بدن با پاهای جفت به هم ، به سمت چپ روی پهلو میگردد. و حالت طرف دیگر بدن هم با به طرف راست گشتن به همین قرار است.

4
پس از انجام شنا، میاندار با یك حركت سر پا میایستد و مرشد با زدن به زنگ پایان شنا را اعلام میكند و همه نیز به تبعیت از میاندار بهپا میخیزند و اول میاندار و بعد به ترتیب تقدم و سابقه ورزشی تخت شناهای خود را در جایش میگذارند. گاه ممكن است، تعداد دفعات شنا به هزار برسد كه این اندازه به همت ورزشكاران نیرومند و پیشكسوت میباشد. آنهایی كه در گود از هم قدری (رقابت) با ایشان در بمانند، یكی در میان و یا دو تا درمیان شنا میروند و یا زانوهای خود را به زمین گذارده، فقط سر خود را تكان میدهند. شنا را در ورزش باستانی به خاك افتادن و طلب حق تعریف كردهاند و میگویند این عبادتی كبیر است كه در آن حال از سر موئی بانگ الله الله و علی علی برمیخیزد. در قدیم در ضمن شنا دعای جوشن كبیر و یا جوشن صغیر را میخواندند.

5
میل گرفتن ( گَوُرْ گِهْ)
بعد از شنا نوبت میل گرفتن میرسد. میل كه در بدو پیدایش شبیه گرز و از چوب و آهن بوده و در ورزش هم برای پرورش بدن به منظور مهارت در گرزكوبی به كار گرفته میشده، در زمان ما از چوبهای سخت نارون و گردو و زبان گنجشك و فوفل و ارژن و كیكوم ساخته میشود كه بدنهای جسیم و استوانهای با دستهای كوتاه دارد و هر جفت آن از ده كیلو تا سی كیلو میرسد.
ورزش با میل بر سه قسم است.
1-میل بازی.
2- گور گه.
3- چكشی.
میل بازی از عملیات هنری ورزش باستانی است كه آن را شیرینكاری نیز میگویند. میل باز با یك جفت میل كه از سایر میلها كوچكتر است ولی دسته بلند دارند وسط گود میآید و با ضرب مرشد آنها را به اشكال مختلف به هوا میاندازد و میگیرد.
گور گه بدینترتیب است كه پهلوان و یا پیشكسوتی وسط گود میایستد و میانداری میكند و سایر ورزشكاران با نگاه كردن به او به آهنگ ضرب و آواز مرشد میل میگیرند. در این حال وقتی مثلاً دست راست یك میل را از بالای شانه به پشت و دور كتف میگرداند دست چپ میل را سر بالا نگه میدارد و وقتی دست چپ میل را به همان طریق میگرداند دست راست میل را جلو سینه نگاه میدارد.
در میل گرفتن چكشی مرشد به سرعت و لا ینقطع به طبل میزند و ورزشكاران هم پیدرپی میل میگیرند.

6
چرخیدن
بعد از اتمام میل گرفتن ورزشكاران دور گود میایستند و مشتمالچی ( خادم زورخانه) روی شانۀ هر كدام لنگی میاندازد كه بدن عرقدارشان سرما نخورد.
آنگاه یكی از تازهكارترین ورزشكاران، با طلب رخصت وسط گود میآید و با طلب رخصت از مرشد و میاندار با ضرب مرشد شروع به چرخیدن میكند.
چرخ زننده دستها را به موازات شانه در دو طرف بدن كشیده نگه داشته و پای چپ را پایۀ چرخ بدن و پای راست را وسیلۀ تحرك ساخته و پیدرپی به زمین میزند و بدن خود را روی پای چپ به دوار در میآورد.
این حركت چرخ ساده است. چرخزننده تا حدود توانایی، به دور خود میچرخد، گاهی سرعت چرخ چنان شدت مییابد كه اعضای بدن چرخزننده در آن حال دیده نمیشود.
نوع دیگر این حركت یك چرخ و یك تكپر است كه چرخ زننده در حالیكه مرشد ضرب میگیرد، سه دور، دور خود میچرخد و دور چهارم را به هوا میپرد.
چرخ یكی از حركات شاطران و عیاران است كه به منظور چستی و چالاكی انجام میشود.
در چرخ كسی كه در ورزش باستانی سابقهدار باشد صلوات میفرستد و برای پهلوان و صاحب كسوت به زنگ میزنند.

7 8 9 10
پای زدن
آنگاه در حالی كه میاندار به وسط گود میآید ورزشكاران به آهنگ ضرب ملایم مرشد با طمأنینه شروع به پایزدن میكنند.
پایزدن بر چهار قسم است.
1- پای چپ و راست یا پای اول.
2- پای چكشی.
3- پای تبریزی اول و دوم.
4- پای چپ و راست یا پای آخر.
پای زدن حركتی از تمرینات شاطران است كه خود را بدین وسیله برای دویدن چالاك میساختهاند. همچنین شلنگ انداختن در مراحل آخر پای زدن یكی دیگر از فنون شاطری است.
بعد از پای اول كه با طمأنینه است پای چكشی شروع میشود كه سرعت بیشتری دارد و به ترتیب به پای زدنهای دیگر میپردازند.
كباده
كباده زدن مرحله آخر ورزش باستانی است. این آلت الگو همان كمانهای جنگی قدیم است، با این اختلاف كه كمانهای جنگی را از قطعات استخوان میساختند و روی آن را پی پیچ میكردند و با زهی هم از روده و یا چرم مخصوص دو سر كمان را به هم میكشیدند و انحنا میدادند. اما كباده كمانی آهنی و جسیم است كه به جای زه زنجیری درشت و آزاد كه حلقههایی آهنین در آنها تعبیه شده از دو سر كمان آویخته دارد.
كبادهزننده با دست راست جادستی كمان كباده را میگیرد و با دست چپ، جادستی زه زنجیری را گرفته و میبوسد و بعد بالای سر بلند كرده و شروع به حركت دادن آن بالای شانهها میكند.
مرشد كباده پهلوان را ضمن رهبری كردن با ضرب میشمارد و برای كبادۀ پیشكسوت ضمن ضرب شعری حماسی میخواند ولی برای سایرین فقط ضرب میگردد.
كباده هم مثل چرخ از كمسابقهها و كوچكترها شروع و به پیشكسوتها و بزرگترها و پهلوانها ختم میشود. ناگفته نماند سادات یعنی كسانی كه نسبت به دختر پیغمبر(ص) برسانند. روی دست همه میچرخند و كباده میزنند.
مهمترین آداب و رسوم زورخانه
هر ورزشكاری به محض دخول به گود خم میشود و دست راست خود را به كف گود میزند و بعد آن دست را به نیت خاكبوسی آستان پهلوانپرور زورخانه، به لب برده و میبوسد و بعد در جای و مرتبۀ خود میایستد. هر قسمت از گود زورخانه در جای خود مقامی دارد. وسط گود جای میاندار است كه رو به مرشد میایستد و با هماهنگی باوی سایر ورزشكاران را رهبری میكند. دومین جایگاه یا مقام، روبروی میاندار و زیر سردم ایستادن است. در اینجا سادات به احترام جدشان پیغمبر(ص) قرار میگیرند. بعد از ایشان به ترتیب سابقۀ ورزشی و مرتبه، دومین و سومین و چهارمین الی آخر الاهم و فی الاهم زیردست یكدیگر میایستند. از آداب مهم اینكه، ورزش با لباس در زورخانه زشت و ناپسند شناخته شده و مطابق آیین فتیان ممنوع است. و نیز ورزش در گود برای جوانان نابالغ ممنوع شناخته شده و در قدیم كه ریش نشانۀ بلوغ بود میگفتند، ریش باید آنقدر باشد كه شانه در آن گیر كند. از آنجا كه زورخانه و گود مقدس و جای پاكان و جوانمردان دانسته شده، ورزشكاران معتقدند كه باید در آنجا مطهر بود و از شوخی و گفتار و رفتار زشت دوری جست.
در زورخانه ثروت و موقعیت اجتماعی در نظر نمیآید و تنها مقام كسوت ورزش و تقوی و طهارت است كه بر مراتب اشخاص حاكم میباشد منباب نمونه باید مراتب تشریفات و احترام به ورزشكاران را هنگام ورود و خروج از گود و زورخانه و نیز مراتب ردیف آنها را زیردست یكدیگر به ترتیب سابقه كسوت خاطرنشان ساخت.
گلریزان از سنتهای دیرین زورخانه است كه به مناسبات معینی برپا میشود. برای كشتی گرفتن دو پهلوان. برای آشتی دادن دو ورزشكار پیشكسوت. برای استعانت به كسی كه به كمك احتیاج دارد. برای افتتاح زورخانه به سبب مقتضیات مالی زورخانهها و یا برای احترام مقدم پهلوانی كه از شهری دیگر آمدهباشد.
تشویق ورزشكاران كه در عین حال احترام محسوب میشود، ضمن حركات ورزشی با فرستادن صلوات و یا تشبیه او به یكی از پهلوانان شاهنامه صورت میگیرد مثل: گفتن سام نریمان… سهراب یل…رستم پیلتن و یا طلب یاری از مقدسین مذهبی برای او مثل: علی نگهدارت… امام هشتم یارت. نوع دیگر تشویق كه بیشتر هنگام چرخ هر ورزشكار رایج است این است كه مرشد متناسب سن، جوانی یا پیری، نیرومندی، شغل و نام و وضع اجتماعی اشخاص، نام اولیاء و یا مقدسین دین را صدا میزند. چنانچه جوان را علیاكبر حسین، شخص ارتشی را سرباز كوی حق، مرد پرسابقه و نیرومند و متوسط سال را سپهسالار حسین، و از او سالمندتر را سپهسالار علی و قصاب را جوانمرد قصاب و پیرمرد را حبیب ابن مظاهر یا پیر سحرخیز، مردان بلند قامت را علمدار حسین، هنرمند ورزش باستانی را نازجان شیرینكار، سادات را سرور كاینات یا بر خلق خوش محمد صلوات و بسیاری از این قبیل عناوین تشبیهی نیز آورده میشود. چنانكه گفته شد كباده و چرخ از ورزشكار مبتدی شروع و به پیشكسوتترین آنها ختم میشود.
یكی دیگر از سنتهای زورخانه گل كشتی است كه در آخر ورزش و یا در مواقع گلریزان انجام میشده و ترتیب آن بدین قرار بوده كه پهلوانها و پیشكسوتها دو نفر از نوچهها و یا ساختهها را با هم كشتی میانداختهاند و پهلوان قبل از شروع كشتی اشعاری از این قبیل كه به گل كشتی معروف میباشد میخواندهاست.
چندی به شرابخانه رفتم دیدم كه به پای خم درنگ است
چندی به قمارخانه رفتم دیدم كه به پای آس جنگ است
چندی به قلندران نشستم دیدم كه حساب چرس و بنگ است
پیر خردم به گوش گفتا اینها همه صحبت جفنگ است
برخیز و برو به زورخانه آنجا كه حساب میل و سنگ است
آوازۀ نای و رنگ طنبور كباده و تختۀ شلنگ است
بازار متاع كشتی آنجاست جنسش همه حرف قوس و سنگ است
آن یك به دلاوری چو شیر است این یك به شناوری نهنگ است
گردیدن ببر گرد پیل است غریدن شیر با پلنگ است
در بند زبان ز نظم « سرباز » طبال بزن كه طبل جنگ است
گاه دو تن از پهلوانها و پیشكسوتهایی كه نوچههای خود را از سر رقابت یا رفاقت با یكدیگر به كشتی میانداختهاند هر یك شعری بدین مضمون برای نوچه خود میخواندهاند:
چون زلف یار كشتی پر پیچ و خم خوش است نی همچو مار، چشم جفا و ستم خوش است
گهواره دیو و عقربك و قوس و دم شیر رد و بدل نمودن آنها به هم خوشست
٭ ٭ ٭
ای تازه نوجوان و خوشاندام و تیز چنگ داری تو دست از پی كشتی برای جنگ
یك فتح پا نما و كف گرگیش بزن چون قد علم نمود تو برداریش به چنگ
آنگاه در حالیكه دستور كشتی میدادهاند رو به مرشد مینموده و میگفتهاند:
ـ ولی به شرطها و شروطها: اول به نبوت خاتم الانبیا، دوم با ولایت علی المرتضی، سوم به رخصتی پهلوان حی و حاضر تحفۀ صلوات.
بعد از اینكه حضار در جواب اجماعاً صلوات میفرستادند باز میگفتهاند:
_با بركات، مزد استاد، ناز چون شیرینكار، مزد دست كهنهسوار (مرشد)، سلامتی دین مبین اسلام، خدا را سجود، پیران را عزت، رب المشرقین و رب المغربین، فبای آلاء ربكما تكذبان.
وقتی ورزشكاران از گود خارج میشوند، برای رفع خستگی و كوفتگی مشتمالچی زورخانه آنها را مشتمال میكند.
از رسوم دیگر زورخانه تنبیه ورزشكاران بهوسیله اشعاری است كه مرشد هنگام چرخ آنها میخواند.مثلاً چنانچه ورزشكاری رعایت نزاكت و ادب را در زورخانه ننماید و حق احترام آستانه زورخانه و بزرگترها را به جا نیاورد و با تكبر وارد شود مرشد هنگام چرخ او آهنگ ضرب را برای رساتر شدن صدای خود آهسته كرده و میخواند:
جان برتن مرد بیادب زندان است هر كس كه ادب ندارد او حیوان است
از بیادبی كسی به جایی نرسید حقا كه ادب وظیفۀ مردان است
و چنانچه در خارج از زورخانه مرتكب عمل خلاف شرع و عرف و یا ادعاهای بیمورد شده باشد مرشد این شعر را برای او میخواند:
شمشیر برنده تحفۀ مردان است نامرد به زیر تیغ رو گردان است
هر كس كه به سر میل دلیری دارد این قاپی و این حریف و این میدان است
و برای آن كس كه به دینداری تظاهر و در عمل برخلاف رفتار میكند چنین شعری متذكر میشود:
نه هر كس شد مسلمان، میتوان گفتنش كه سلمان شد كز اول بایدش سلمان شد و آنگه مسلمان شد
و آنان را كه ورزش را برای ارعاب و ضایع ساختن حقوق مردم حرفۀ خود ساختهاند با این اشعار سرزنش میكند:
قصر نمرود كه از ظلم بنا شد به جهان حال بنگر كه نبینی اثر از آثارش
طاق كسری كه شد از عدل به پا ، بین كه چهسان ظاهر، آثار عدالت بود از دیوارش
و برای افراد كمجنبه و تازه به دوران رسیده كه به جای خدمت به مردم جز تولید زحمت كاری نمیكنند میخواند:
وفا ز گل مطلب چونكه زادۀ خار است همیشه در پی آزار بلبل زار است
نجیب زادۀ مفلس در این زمان خوار است چرا كه تازه به دوران رسیده بسیار است
ورزش باستانی امروزه، بیش از آنچه مورد توجه هموطنان باشد نظر خارجیان را به خود جلب نموده و این نگارنده كه در حال حاضر ریاست باشگاه بانك ملی ایران را عهدهدار است صدها نامه از شخصیتهای درجه اول كه از این ورزش در باشگاه بانك ملی دیدن كردهاند دریافت داشته كه تمامی در مقام والا و اصالت و اهمیت این ورزش متفقالقول و همنظرند و آن را به زبانهای مختلف مورد ستایش قرار دادهاند.
ورزش باستانی و زورخانه كه در واقع یكی از اصیلترین میراثهای باستانی ما ایرانیان است.
اول و آخر مردان بخیر
پایان
نویسنده: كاظم كاظمینی رئیس باشگاه بانك ملی ایران