S . Stelling – Michaud , J . Daridan كه اكنون استاد دانشگاه ژنو است پس از دیدار آثار تاریخی و هنری اصفهان كتابی بنام نقاشیهای صفوی كاخ عالی قاپوی اصفهان La peinture Sefevide d, Ispahan, Le Palais d, Ala Qapy نوشتند كه بسال 1930 در پاریس به چاپ رسید. این كتاب ظاهرا در ایران ناشناخته مانده است. آنچه در زیر میآید خلاصۀ نظرات قابل عنایتی است كه این دو دانشمند در كتاب خویش بیان داشتهاند.
ایران پس از سلطۀ اعراب و تركان سلجوقی و مغول استقلال خود را با ظهور خاندان ایرانی در آغاز قرن شانزدهم میلادی بازیافت اما در این دوران هزار ساله با وجود تغییرات سیاسی و مذهبی و نفوذ فرهنگهای گوناگون خارجی، اصالت و قدرت و استقلال نبوغ ایرانی در عین انعطافپذیری محفوظ ماند. شاهان صفوی وحدت كشور را ایجاد كردند، در آبادانی آن كوشیدند و چنان به حمایت از هنر و صنایع برخاستند كه دو قرن اول دورۀ صفوی را عصر شكوفائی هنر است دوران «كلاسیك» خواندهاند. شاه عباس ارتباط میان ایران و غرب را برقرار ساخت و در نتیجه نظرات جدیدی كه از لحاظ هنری نیز بسیار مهم بود به ایران راه یافت. بدنبال كوچ دادن صدهزار ارمنی در سال 1604 از جلفای قفقاز به اصفهان، ایران نه تنها یكی از قدرتهای اقتصادی و تجاری جهان گردید بلكه بسبب مسیحی بودن ارامنه كلیساهای خود را با پردههای نقاشی ایتالیائی تزئین میکردند، دید و اشكال هنری اروپا به اهتمام آنان به ایران آورده شد. بسیاری از هنرمندان خارجی خاصه ایتالیائی و آلمانی و هلندی به دربار شاهان صفوی آمدند و شاه عباس نیز هنرمندان ایرانی را برای تحصیل به رم اعزام داشت.
تا سال 1930 خاصه معماری و مینیاتورسازی و نساجی دورۀ صفوی نیك شناخته بود لكن تا آن روزگار باستثنای G . Migeon كسی به نقاشیهای دیواری اصفهان توجهی خاص مبذول نداشته بود و حال آنكه این نقاشی كه به نظر اول ظاهرا فقط در ریزهكاری و جزئیات به حد اعلای كمال رسیده است از جهات دیگر نیز توفیق هنری شگفت آوری است.
باید دانست كه احیای هنر ایران در دورۀ صفوی تجدید صور و سنن گذشته بوده است یا محصول تأثیر و نفوذ خارجی و یا اینكه این هر دو عامل در رستاخیز هنری دورۀ صفوی دخالت داشتهاند. آنچه مسلم و قطعی است این است كه رسیدن به چنین كمالی در فن و صنعت، بیمقدمه و زمینهسازی و پژوهش آمادگی قبلی امكانپذیر نیست. اما به نگاه اول چنین مینماید كه تعبیرهای چینی در این هنر غلبه دارند و این نظری است كه سكه قبول یافته است چون تاكنون همیشه نقش تأثیر و نفوذ چین در نضج و تكوین هنر ایران مهم و برجسته جلوه داده و بر آن تأكید خاص كردهاند.
بزعم طرفداران این نظریه، نفوذ چین در حدود سال 1500 به اوج خود رسید و بر اثر آن تعبیرهای هنر چین از قبیل جانوران و آدمیان و درختان پر شكوفه و گل با مرغابی كه بر شاخسارهای آن نشستهاند با تعبیر Tschi، در هنر ایرانی راه یافته سنت كهنسال و اصیل هنر تزئینی را بیاعتبار ساختند، ولی نبوغ ایرانی سرانجام بر این نفوذ بیگانه غلبه كرد و به نظر Hopf در اواخر قرن شانزدهم و طی قرن هفدهم تقلید از موضوعهای نقاشی و در نقش و نگار قالی متروك شده و بكار بردن تزئینات اولیه رونق گرفت تا آنكه این شیوه نیز كمكم به خشكی و بیروحی گرائید یعنی جانوران اندك اندك روح و حیات و حالت طبیعی خود را در نقاشی از دست دادند. اما گمان نمیرود كه بتوان از وجود تضادی میان دو قریحه و طبع ایرانی و چینی در زمینه هنر سخن گفت چون از دیرباز یعنی از آغاز قرن چهاردهم، هنری «چینی و ایرانی» پدید آمد كه در آن تعبیرهای ایرانی كه قبلا دریاچههای ابریشمین دوره ساسانی دیده شده بود با عناصر چینی در میآمیزد. نمونۀ ممتاز این هنر ظروف لعابی و چینی ساخت سلطانآباد است كه در روی آن نقش مرغ سقا شبیه به نقش مرغ سقای پارچههای زربفت ساسانی و حیوانات خوابیده یا در حال دویدن ترسیم شده است. برخی از اشكال نقاشی عالی قاپو از قبیل درختانی كه تنههای مواج و پیچ در پیچ دارند از همین منبع نشأت گرفته است. باری مهمترین عناصر این هنر «چینی و ایرانی» نخست نقش درخت یگانه و غالبا دوگانه پر شاخ و برگی است كه گلها و برگهایش خیالی است و مرغانی بر روی شاخسارهای آن نشستهاند. این تعبیر چینی از آغاز دوران نفوذ و تأثیر مغول در نقوش قالیهای حدود سال 1300 به چشم میخورد و دو دیگر تعبیر معروف Tschi یا شكل ابر به سبك چینی است كه بصورت نواری مارپیچ باز شده است. این نقش نیز بصورت یكی از ممتازترین عوامل تزئینی ایرانی در دورۀصفوی درآمد.

گوشه ای از كاخ عالی قاپو
مطالعه پارچههای ابریشمی ساسانی و كشفیات اخیر در تركستان ثابت میدارد كه در هنر ایرانی تداوم تعبیرها و مضامینی كه مورد علاقه نقاشی ایرانی است و یا از ایران برخاسته است وجود دارد. توضیح اینكه به موازات تأثیر یونانی و بودائی كه تا آسیای مركزی پیش رفت دو تأثیر دیگر نخست تأثیر مانوی از آغاز قرن سوم و دو دیگر تأثیر نستوری از آغاز قرن ششم در همین منطقه پیگیر شد و این هر دو جریان از ایران برخاسته و به منطقۀ مذكور راه یافته است. تصاویر غارهای مانویان ثابت میدارد كه در قرن هشتم تعبیر درخت گلدار و شكوفان بكار میرفته و بنابراین هنر ایرانی از آغاز این تعبیر را كه از شرق دور آمده پذیرفته و بهتحلیل برده است. نمونههای دیگر نیز مؤید همین معنی است مثلا در مینیاتور یك كتاب مانوی دو شاخه گل تابدار پر چین و شكن میبینیم و این تعبیر در عالی قاپو فراوان به چشم میخورد. همچنین گلهائی كه چون ستارگان میان اشخاص افشانده شده تعبیری است كه به گواهی نقاشی غارهای Kutsha یك سنت كهن ایرانی است. بعلاوه در مینیاتور مانوی گل كوچكی (Rosette) وجود دارد كه قبلا در تزئینات ساسانی به كار رفته و تعبیر برگ مو نیز كه به اشكال مختلف ظاهر میشود یك تعبیر كهن ایرانی بشمار است. بنابراین بطور قطع و یقین میتوان گفت كه سنت تزئینی ایران در سراسر قرون وسطی زنده و پر رونق مانده است. بدین معنی كه اشكال قدیم پیوسته تجدید شده و بسط و توسعه و تكامل یافتهاند و تاثیر و نفوذ خارجی نقشی جز نوسان دادن به تعبیرهایی كه در ایران از روزگار بسیار كهن رایج بوده نداشته است. R . F. Martin در بحثی مربوط به قالیهای دوران صفوی این نظر را تأیید میكند، آنجا كه مینویسد: «ایرانیان كوشیدند تا نشان و اثر خود را بر تعبیرهای خارجی بنهند و در راه حصول این مقصود توانستند به كمك سنن كهن خویش هنری بیافرینند كه هر چند مشحون از عناصر بیگانه است لكن دارای چنان خصیصه برجستهای است كه آنرا از هنرهای همسایگانش یعنی تركان و مغولهای هند بروشنی ممتاز میدارد».
اگر وجود برخی از تعبیرهای شكوفه و گل در عالی قاپو دال بر دوام و بقای پارهای از مضامین ایرانی است وفور همین تعبیرها در عالیقاپو علت و سبب دیگری دارد. در واقع در قرن پانزدهم موجی از تعبیرهای شكوفه و گل قالیهای مغولی سراسر هنر تزئینی را فرا میگیرد و شكفتگی شگفت انگیز تعبیرهای تزئینی آغاز میشود تا آنكه در قرن هیجدهم هنرمندان ایرانی در ظرافتی مصنوع میافتند و رفته رفته با خشك شدن سر چشمه زایندۀ نبوغ و آفرینش هنری، دوران تقلید از كارهای اروپائیان پدیدار میگردد. مقایسه تزئینات دیواری اصفهان با قالیهای قرن شانزدهم آموزنده است. بسیاری از قالیها همان تعبیرهایی را دارند كه در نقاشیهای دیواری میبینیم. اما آنچه در نقش و نگار این قالیها مییابیم توزیع مصنوع و غیر طبیعی تعبیرهای تزئینی است كه هر چند مطابق اصل قرینهسازی طراحی شده بازگویی هیچ نظم و نسق و ترتیب استواری در توزیع و چگونگی پراكندگی آنها بكار نرفته است. بدین معنی كه تعبیرهای شكوفه و گل گویا بر حسب تصادف و اتفاق، بدون منظور داشتن هدف و غایتی و یا ارتباط و پیوندی میان آنها پخش و پراكنده شدهاند و از اینرو جدا از متن زمینه بنظر میرسند و چون برگ گل بر روی آب شناور مینمایند. اما در نقاشی دیواری بینده بیدرنگ متوجه طرح و نظامی روشن میشود و از راه تمام خطوطی كه به این نقطه خاتمه مییابند به همان نقطه منتقل میگردد. به عبارت دیگر تزئین در اینجا از روی نقشه و حسابی صورت گرفته است. همان نقوش پرشكوه شكوفه و گلی كه در مینیاتور و قالی بكار رفته و ایرانیان آنرا از چینیان بعاریت نگرفتهاند چون خود در آراستن باغ و گلستان استادانی مسلم بشمار میآمدند، با جلال و مایه و غنائی بیشتر در نقاشیهای دیواری تكرار شده است. مرغ در این نقاشی همان Fong – Hoang چینی است كه بسبب طرح بسیار ساده و وضع بغایت خیالی و انتزاعی آن، با جانوران سنت ایرانی كه بسیار زنده و طبیعی نقاشی میشوند تفاوتی آشكار دارد.

نقشی بر دیوار عالی قاپو
نكته جالب توجه در اینجاست كه این مرغ چینی قرنها پیش از این دوران نیز به دست هنرمندان ایرانی نقاشی شده و منجمله در روی یك چینی سلطانآباد نقش بسته است . بهرحال ماهیت تألیفی و تلفیقی این نقاشی كه در آن تأثیرات خارجی با سنن ملی در آمیخته است هنری ظریف پدید آورده كه بیشتر عالمانه و كمتر طبیعی است . مایه و شیوۀ ایرانی خاصه در طراحی جانوران كه خیلی زنده و طبیعی ترسیم شدهاند آشكار میشود . اصلوب مینیاتور سازی در طراحی جانوران بر روی دیوارهای عالی قاپو محسوس و نمایان است . نرمی حركات این حیوانات و ظرافت خطوط بدن آن ها نمودار قدرت و مهارت شگرف نقاش در ترسیم حیوانات است و این چنین قدرت و مهارتی خاص هنر ایرانی است . ولی مقایسه این نقاشیهای دیواری دارای تزئینات حیوانی بتمام و كمال ایرانی ، با نقوش قالیهای آن عصر كه دارای همان تعبیرهای نقاشی دیواری است آشكار میسازد كه صنعت و پرداخت نقاشیهای دیواری با طرح و ساخت نقوش قالی فرق دارد و آندو دقیقا همسان نیستند و شاید در نقاشی دیواری تأثیر هنر قرن را تشخیص بتوان داد . این تأثیر كه ظاهرا به صورت استحكام و استواری تعبیر ، پیوستگی و انسجام و یكپارچگی تمامی نقوش ، قدرت و صلابت طرح و بصیرت از موازین تناسب و اعتدال پدیدار میگردد در نقاشیهای دیواری همان دوره كه دارای اشكال انسانی است بوضوح دیده میشود و در این مورد اخیر نفوذ غرب را در وضع و حالت و اطوار و سكنات و نیز آرایش لباس آدمهای فرنگی نقاشیهای دیواری باز میتوان یافت .
نویسنده: جلال ستاری