قالی ایرانی در دوران صفویه؛ تاریخچه و شاهکارهای هنر قالیبافی
طی سالیانی كه چه مأموریت اداری و چه تحصیلی در كشورهای مختلف اروپای غربی و امریكا میگذراندم بسیاری از موزههای معروف جهان را بازدید نمودم و به سبب ضرورت شغلی و علاقه شخصی بالاخص به قسمتهای مربوط به قالی و قالیچه این موزهها دقت به عمل آوردم. اما هر چه بیشتر به چنین امری اقدام میورزیدم تأسف و اندوهم افزوده میگشت و با خود میاندیشیدم چگونه است كه در خود ایران موزهای خاص برای قالی یعنی چیزی كه كشور ما بدان مباهات میورزد نداریم.
علیرغم این واقعیت كه وجود نمونههای ارزنده هنر قالی ایران در موزههای مختلف جهان مؤید قدرت تاریخی و دوران پرشكوه گذشته میهن ماست و علاوه بر آنكه به نمایش گذاردن این نمونهها توجه جهانیان را بالمآل به ایران جلب میكند و سبب معرفی بیشتر صنعت و هنر قالیبافی ایران طی قرون میباشد معالوصف نبودن موزهای در خود ایران همیشه مایۀ افسوس و تأثر نگارنده بود. از بخت نیك گفته میشود وزارت فرهنگ و هنر اخیراً مقدمات ایجاد موزهای مخصوص قالی ایران را فراهم آوردهاست. نگارنده اطمینان دارد كه این اقدام بیسابقه نه فقط سبب حفظ و حراست آثار گرانبهای هنر ایران است بلكه میتواند مركزی برای هدایت و پیشرفت هنر قالیبافی در ایران بهشمار رود و از ادامه بحرانی كه طی این مقاله بدان اشاره میشود جلوگیری لازم به عمل آورد.
٭ ٭
از فرشهای ایران قبل از دوران صفویه متأسفانه نمونهای در دست نیست، بلا تردید در دوران مغول و تیموری كارگاههایی در سراسر مملكت وجود داشته كه به كار قالیبافی میپرداختهاند. تنها مدرك موجود مینیاتورهای باقیمانده از این دوران است كه در آنها نقش قالی به چشم میخورد. طرح قالیهایی كه در مینیاتورهای مغولی و تیموری كشیده شده تحت نفوذ و تأثیر نقاشیهای همزمان خود قرار گرفتهاست (شكل1).
با آغاز سلطنت سلسله صفویه كه پادشاهان آن از مشوقین هنر و صنعت بهشمار میروند كلیه صنایع بخصوص صنعت قالیبافی مورد توجه قرارگرفت. در این دوران تعداد زیادی قالی و قالیچه بسیار نفیس باقیمانده كه در كارگاههای تبریز ـ كاشان ـ همدان ـ شوشتر و هرات بافته شدهاست. در بعضی از این شهرها از طرف دربار سلطنتی كارگاههای مخصوص بر پا گردیدهبود كه در آنها بهترین و ظریفترین فرشها به دست هنرمندان ماهر تهیه میگردید. قالیهای دوران صفویه را میتوان به دو گروه تقسیمبندی كرد آنهایی كه در دوران فرمانروایی شاه اسمعیل و شاه طهماسب تهیه شده كه به « مكتب شاه طهماسب » معروف است و دیگری قالیهای بافت دوران سلطنت شاه عباس معروف به « مكتب شاه عباس »

شكل1- قطعه مینیاتور از خمسه نظامی مورخ 931 هجری متعلق به موزه متروپولیتن در شهر نیویورك
شكل2- قالی متعلق به بقعه شیخ صفی الدین در اردبیل ـ كار تبریز ـ قرن دهم هجری متعلق به موزۀ ویكتوریا آلبرت در لندن
شاه طهماسب كه متجاوز از نیم قرن (984-931 هجری) سلطنت كرد در همه احوال به تشویق هنرمندان پرداخت. از اینرو در دوران سلطنت او غالب صنایع ظریفه بخصوص قالیبافی راه ترقی پیمود و تغییرات كلی در طرحها به وجود آمد، چنانچه قالیهای ترنجدار جانشین آن گروه از قالیهایی شد كه تا اواخر قرن نهم هجری بافت آنها در ایران معمول بود و بعداً به طرح تیموری و مغولی شهرت یافت. علاوه بر قالی ترنجدار در این دوران بافتن قالیهایی با نقش حیوان و شكارگاه متداول گردید كه این نقشها معمولاً عدهای اسب سوار را در حال مسابقه نشان میدهد. این طرحها با كمك نقاشان و مذهِّبكاران كه در دربار منزلتی داشتند تهیه میگردیدهاست.
قالیهای مكتب شاهعباس عبارتند از :
(الف)ـ قالیهای گلدانی
(ب)ـ قالی با نقش اسلیمی كه نمونههای آن بسیار كمیاب است. این طرح معروف به « طرح شاه عباس » تا حدی مورد پسند واقع شد كه در قرن سیزدهم هجری در قفقاز به تقلید آن پرداختند.
(پ)ـ قالی با نقش درخت و باغ.
(ت)ـ قالیچههای سجادهای.
قالی با نقش ترنج
در این گروه معمولاً طرح ترنجی در وسط بكار برده میشود و چهار ربع ترنج در چهار گوشه قرار میگیرد. ایجاد ترنج در وسط قالی سبب گردید كه شهرت قالیها رو به افزایش گذارد. بعضی از این نوع قالیها از نظر طرح بسیار ساده است و برخی دیگر دارای كار و تزیین زیاد و متنوع. معروفترین قالیهای ترنجدار یك جفت قالی است متعلق به بقعه شیخ صفیالدین در اردبیل كه در سالهای 947-946 هجری در تبریز بافته شدهاست(شكل 2).
هیچ قالی در هیچ دوران شناخته شده در هیچ منطقهای تا این اندازه معرف سادگی و زیبایی این نوع قالیهای ترنجدار نمیباشد. ترنج میانی خوشنقش قالی در واقع مركزی است كه از هر گوشه آن نقشی رو به خارج طرحریزی شده و مجموع این طرحها نیز ترنج بزرگتری به وجود میآورد. این امر روش كلی طرح ساقهها و طرحهای اسلیمی را كه ایجاد گردیده به سادگی نشان میدهد و به سهولت میتوان حركات آنرا در جهتهای مختلف تعقیب نمود. گاه به جای طرح یك ترنج در وسط، چندین ترنج كوچكتر در تمام سطح قالی قرار میدادهاند كه در میان آنها طرحهای دیگر كشیده میشده است و در فواصل طرحهای ترنجی اشكال طوماری و طرحهای اسلیمی نقش میگردیده است. در بعضی از قالیهای ترنجی علاوه بر نقوش اسلیمی شكل انسان و حیوان نیز دیده میشود. از نمونههای قالیچه ترنجدار قالیچهایست ابریشمی متعلق به موزه ایران باستان كار تبریز كه با ترنجی در وسط و چهار ربع ترنج در چهار گوشه تزیین یافته و در متن نقوش شاخ و برگ دیده میشود. حاشیه قالی با یك ردیف نقوش هندسی زینت شده كه نقش آن بر اساس یك در میان عبارت است از دو طاووس كه در دو طرف یك درخت نشستهاند و دو انسان بالدار كه در اطراف آن دو شاخههایی به شكل شكوفه قرار دارد(شكل 3).

شكل 3- قالی با نقش ترنج ـ كار تبریز ـ دوران صفویه
برای تزیین قالیهای ترنجدار گاه از اشعار فارسی استفاده شدهاست، قالیچۀ كار تبریز متعلق به موزه ایران باستان از بهترین نمونه این گروه است كه حاشیه آن با تعدادی هشت ضلعی تزیین یافته و در متن آن اشعار زیر به خط نستعلیق خوانده میشود:
تا هست جهان ، جهان ترا باد بر مسند دولتت بقا باد
ای بر دوشك سپهر جایت قالیچه چرخ زیر پایت
خورشید زمین.. فلك راست چون بر دوشك.. جایت
قالیچه نشین چرخ چارم در زیلوی چهار گوشهات گم
آراسته بر ركاب اجلال قالیچه فتح و عز و اقبال

شكل 4- قالی با نقش ترنج و اشعار فارسی ـ تبریز ـ دوران صفویه
در وسط این قالیچه باغی مجسم است كه انواع حیوانات در اطراف دیده میشود. روی شاخۀ درختها تصاویر پرندگان نقش شدهاست. داخل ترنج وسط تعدادی مرغابی نموده شده و طراح به این وسیله خواسته ترنج را به منزله حوضی كه در وسط باغ قرار دارد مجسم سازد(شكل 4) .
قالی با نقش شكارگاه
یكی دیگر از طرحهای متداوله مكتب شاه طهماسب نقش حیوانات در بین نقوش شاخ و برگ و گل و گیاه در حال حركت و یا در حین نزاع میباشند: انواع حیواناتی كه بر روی این قالیها نقش شده عبارتند از: شیر ـ پلنگ ـ ببرـ یوزپلنگ ـ بزكوهی ـ شتر مرغ و خرگوش.
نمونه بسیار عالی از این نوع قالی قطعه فرشی است متعلق به موزه هنری فاگ(1) در دانشگاه هاروارد در شهر كمبریج استان ماساچوست در امریكا. طرح این قالی دنباله طرحهای مشخص و قدیمی گل و حیوان است و صحنه شكار را برای انسان مجسم میسازد در حالیكه از خود شكارچی اثری نیست (شكل5).

شكل 5- قالی با نقش شكارگاه متعلق به موزه فاگ ـ دانشگاه هاروارد ـ قرن دهم هجری
قالی با نقش درخت و باغ
باغ ایران معروفیت جهانی داشته چنانكه اثر آن در نقاشی و مینیاتور منعكس است. از اوایل دوران صفوی بكار بردن نقش باغ به عنوان طرح قالی مرسوم گردیده به این معنی كه در وسط قالی نقش حوضی قرار گرفته كه هم در آن ماهی و هم گلهایی كه در آب نمو میكنند دیده میشود و در دو طرف حوض جوی آب قرار دارد. در قالیهایی با اندازههای بزرگ بافته شده درخت دیده میشود و در قالیچه به سبب محدود بودن وسعت فرش نقش درخت حذف گردیده و به جای آن بوتههای ظریف گل به چشم میخورد.
نمونۀ زیبا از قالی با نقش درخت و باغ قطعه فرشی است متعلق به موزه فاگ دانشگاه هاروارد كه در وسط آن یك جوی بزرگ قرار گرفته و جویهای كوچكتری از آن منشعب شدهاند. درون همه آنها نقش ماهی استیلیزه دیده میشود بقیه سطح قالی به قطعات مستطیل شكل تقسیم شده و در هر مستطیل طرح درخت ( شبیه چنار ) و گیاههای مختلف مشاهده میگردد. حاشیه قالی با نقش كل و بوته آرایش گردیدهاست(شكل6).

شكل 6- قالی با نقش درخت و باغ ـ دوران صفویه ـ موزه فاگ
قالی با نقش گلدانی
روی این نوع قالیها كه متعلق به دوران شاه عباس است نقش گلدانی مشاهده میشود كه شاخ و برگ از آن منشعب و به اطراف پراكنده شدهاست. به همین مناسبت این گروه قالیها به « نقش گلدانی » معروف است. نمونهای از اینها در موزۀ ایران باستان نگهداری میشود كه در اصفهان بافته شده و متعلق به مسجد كوچكی از ابنیه زمان شاه عباس ثانی در مجاورت حرم مطهر حضرت معصومه (ع) در قم بوده است. چهار گوشه این فرش بریدگی دارد و چنین برمیآید كه این قالی برای شبستان مسجد مذكور تهیه گردیده باشد(شكل 7).
در قالیهای نقش گلدانی گاه معلوم نیست بافنده یا طراح به چه علت گلدان را حذف كرده ولی سایر خواص و مشخصات قالیهای نقش گلدانی را حفظ كردهاست.

شكل 7- قالی با نقش گلدانی ـ جوشقان ـ دوران قاجاریه شكل 8- قالی با نقش گلدانی ـ دوران صفویه ـ موزه متروپولیتن
عدهای از اهل فن بافت این قالی را به جوشقان نسبت میدهند. و نمونهای از قالیهای نقش گلدانی كه گلدان در آن دیده نمیشود قالی زیبایی است متعلق به موزه متروپولیتن در نیویورك كه انعكاس جالبی از قالیهای سبك اسلیمی و گلدانی بشمار میرود این نوع قالی در دوران سلطنت شاه عباس كبیر به درجه كمال رسید(شكل 8).
قالیچه سجادهای
بافت این نوع قالیچه نیز در دوران شاه عباس كبیر بسیار معمول گردید این قالیچهها عموماًبه اندازههای كوچك بافته شدهاست. نقش اصلی آنها محرابی است كه اطراف آن را با آیات قرآن و یا صلوات و ادعیه دیگر آرایش نموده بقیه قسمتها را با نقوش اسلیمی و گل و بوته تزیین دادهاند. نمونهای از این گروه قالیچهایست متعلق به موزه ایران باستان كه در حاشیه قسمت بالای آن سورۀ آیه الكرسی مشاهده میگردد. در متن آن یك درخت انار و در سمت راست یك درخت با شكوفه منقوش است(شكل 9).

شكل 9- قالیچه سجادهای ـ دوران صفویه شكل 10- قالیچه سجادهای ـ موزه متروپولیتن در نیویورك ـ قرن سیزدهم هجری
نمونۀ دیگر قالیچهای است متعلق به موزه متروپولیتن كه روی آن هیچ نوع نوشتهای مشاهده نمیشود. طرح این قالیچه متشكل از تعدادی گلهای متحدالشكل كوچك متوالی دارای شكوفهای به شكل لوزی. هر بوته گل به نوبه خود از حیث طرح مجزا و مشخص از دیگران است ولی از نظر رنگ به دو قسمت مجزا از هم قابل تقسیم است معهذا جهت حركت كلی طرح طوری است كه نه فقط آن را زنده جلوه میدهد بلكه دید انسان را بلاانقطاع از پایین قالیچه به بالای آن هدایت میكند. (شكل 10)
صنعت قالی بافی با انقراض سلسله صفویه اگرچه تا اندازهای راه زوال پیمود ولی از میان نرفت. هنرمندان در هر دوره و شرایطی بهكار خود ادامه دادند چنانچه از دوران زندیه و قاجاریه نیز نمونههای زیبایی در دست میباشد كه بعضی از آنها از حیث نقش و بافت در زمره قالیهای ممتاز محسوب میشود. در حال حاضر كارگاههای متعدد در سراسر كشور مشاهده میگردد كه همه ساله تعداد قابل ملاحظهای قالی و قالیچه میبافند در طرح و نقشه قالی به تازگی بحرانی بهوجود آمده است كه تشخیص قالی یك ناحیه از ناحیه دیگر مشكل بهنظر میرسد به این معنی كه نقشه و طرح معمول در كاشان در اصفهان نیز تقلید میشود و این امر در مورد قم و كاشان و سایر نقاط نیز صادق است. با ادامه این وضع بیم آن میرود كه پس از چندی طرحها اصالت محلی خود را از دست بدهند. بسیار شایسته بهنظر میرسد كه مسئولین وقت به این امر توجه كنند و به راهنمایی تهیه كنندگان بپردازند تا نقشه و طرحی كه از سالیان دراز مختص یك ناحیه بودهاست مورد تقلید ناحیه دیگر قرار نگیرد تا در نتیجه طرحها مخلوط نگردد و شناسایی و تمیز یك گروه از گروه دیگر عملی باشد.
نویسنده و پژوهشگر: پروین برزین
1-Cambirdg, Mass, Fogg Art M useum, Harvard University.