چغازنبیل؛ تاریخچه زیگورات و شهر باستانی دوراونتاش
در سال 1890 ژاك دمرگان زمین شناس معروف گزارش داد كه در ناحیۀ معروف به چغازنبیل معادن نفت وجود دارد. ظاهراً در نتیجه همین گزارش بود كه شركت نفت ایران به وجود آمد. در حدود 50 سال بعد از آن تاریخ مهندسانی كه مشغول كار نفت در آن ناحیه بودند به باستانشناسی كه در شوش كاوش میكردند آجری فرستادند كه روی آن نوشتههایی بود و همین آجر موجب آغاز یك رشته كاوشهایی در چغازنبیل شد كه منتهی به كشف آثار جالبی گردید. بنابراین میتوان گفت كه نفتیها دین خود را به باستان شناسان در این مورد ادا كردند.
بسیاری از ماها با قیافۀ مرحوم دمكنم آشنا هستیم. وی قسمت عمده عمر خود را در شوش گذراند و از سال 1936 تا 1939 در چغازنبیل مشغول تجسس بود. ولی مدت اقامت سالیانه دمكنم و وسائل كار او با عظمت تپه چغازنبیل تناسب نداشت. در واقع قسمتی از خاك این ناحیه كه حاوی آثار باستانی است به یكصد هكتار میرسد و برج معبد آن كه در قدیم زیگوارت نام داشته در حال حاضر 25 متر ارتفاع دارد. در قرن سیزدهم پیش از میلاد در جلگه وسیعی كه در حدود 30 متر ارتفاع بالای رودخانۀ دز از شعبات كارون قرار گرفته پادشاهی بنام اونتاش گال شهر مقدسی بنا نمود كه بزودی مركز زیارت تمام ایلامیها گردید و این شهر بنام سازنده آن دور اونتاش نامیده شد. «دور» احتمالاً همان كلمه باب، مانند باب عالی در تركیه، میباشد كه به معنای شهر است. بنابراین دور اونتاش یعنی شهر اونتاش.
بین شهر شوش پایتخت قدیم ایلام و این شهر جدید 30 كیلومتر فاصله بود و یك كاروان میتوانست یك روزه آنرا طی كند. میان دور اونتاش و شهر «هیدالو» در جنوب شرق آن كه اكنون نزدیك شهر شوشتر است نیز همین فاصله وجود داشت. شهر«هیدالو» در كنار كارون كمی پس از خروج آن رودخانه از كوهستان ساخته شده بود. احتمال دارد قبلاً نیز جلگه مزبور مورد سكونت مردمی بوده است. چون در گوشه و كنار آن سفالهایی از هزاره چهارم پیش از میلاد (حدود 3600 . پ . م) نیز پیدا شده بدون اینكه بتوان محل شهری از آن زمان را مشخص نمود. ظاهراً اونتاش گال در حدود 20 سال پادشاهی كرد (1265 تا 1245 پ . م ) و احتمالاً بلافاصله پس از نشستن به تخت پادشاهی ساختمان زیگورات چغازنبیل را آغاز نموده است.
احتمالاً این معبد در زمان اونتاش گال باتمام نرسید ولی قسمت عمده آن ساخته شد، در واقع روی هیچ یك از 6500 آجری كه از زیر خاك بیرون آمده و روی هر كدام از آنها كتیبهای هست نام امیری جز «اونتاشگال» خوانده نشده است. مطلب جالب این است كه پس از مرگ اونتاشگال دیگر توجهی به معبد چغازنبیل نشد و شوتروك ناخونته پادشاه معروف دیگر ایلام در قرن 12 پ . م . توجه خود را به طرف مقابل رود دز معطوف ساخت و شهر «ناهوتیرما» را در محل كنونی ده نو بر پانمود. بعد از مرگ اونتاشگال معبد چغازنبیل باز مورد توجه ایلامیها بود ولی شهرت قدیمی خود را از دست داده بود. این معبد تا تاریخ 640 پ . م . به وجود خود ادامه داد و در آن تاریخ آسوربانیپال آنرا خراب كرد و از كار انداخت.
سالنامههای آسور بانیپال شرح این ویرانی را چنین میدهد پادشاه ایلام «اومانالداش » در برابر آسوربانیپال فرار اختیار كرد و به دور اونانتاش پناه برد ولی بزودی آنجا را ترك كرد و به آن طرف رود ایدیده كه همان دیز امروزی است رفت و در آنجا شهر مستحكمی بود (كه روی خرابههای آن امروز ده نو ساخته شده ) ولی با وجود طغیان رودخانه لشكریان آشور از آن عبور كردند و شهر مستحكم را غارت نمودند و پادشاه مزبور به كوههای مشرق ایلام فراركرد.

1 – عكس هوائی ایگورات چغازنبیل پس از خاك برداری – در این عكس ملاحظه میشود كه این معبد در میان سه حصار قرار گرفته بوده است و رودخانه ای از كنار آن میگذشته است.

2 – منظره نزدیكتری از معبد چغازنبیل هنگامی كه قسمتی از شمال و شرق این معبد را از زیر خاك بیرون آوردند.

3 – این اشیاء گلی لعاب دار كه باستانشناسان به آن معلوم نیست به چه سبب میخ نام نهادهاند عبارت از صفحات مدوری است كه روی آنرا با لعاب سبزرنگ یا آبی پوشانده بودند و نام پادشاه یا سازندۀ بنا روی آن كنده شده بود نظیر چنین میخهایی در تخت جمشید نیز پیدا شد كه از جنس گل لاجورد بوده و نام داریوش شاه روی آن كنده شده بود، ابتدا تصور كردند برای آویزان كردن پردهها بوده است (گل میخ پرده ) ولی در چغازنبیل تعداد زیادی از آن بدست آمد و معلوم شد كه آن را به فاصلههای معینی برای تزئین بین نمای خارجی بنا بدیوار الصاق میكردهاند.

4 – بازسازی از معبد چغازنبیل – ملاحظه میشود كه از هر طبقه به طبقه دیگر از پلههای داخلی راه مییابند.

5 – در چند نقطه از چغازنبیل طاقهای تخممرغی شكل با آجرهای بزرگ هنوز برجاست و نشان میدهد كه در آن زمان ساختن طاقهای تخم مرغی شكل در ایران معمول بوده است. ما تاكنون تصور میكردیم این از ابتكارات معماران دوران اشكانی است و حتی مرحوم آندره گدار كه راجع به این موضوع مطالعات زیاد كرده تصور نموده است كه طاق تخممرغی شكل از مشرق ایران با اشكانیان به این سرزمین آمده است و وجود چنین طاقهایی در چغازنبیل فرض او را باطل مینماید.

6 – مجسمه گاوی كه در معبد چغازنبیل كشف گردیده است این گاو شباه زیاد به گاوهای كنونی ما ندارد ولی به هر حال مانند گاوهای مصری مورد پرستش مردم بوده است.

7 – تبری برنزی به نام ربالنوع كیریریشا كه در چغازنبیل بدست آمده است و مانند این است كه تیغه تیر از دهان شیری بدست میآید. این تبر متعلق به 2300 سال قبل از میلاد است.
عین عبارات آسور بانیپال نقل میگردد: «چهارده شهر و كاخهای آن با دهكدههای كوچك متعدد در دروازه ناحیه ایلام آنها را فتح كردم و غارت كردم و خراب كردم و با آتش سوزاندم و ویرانههایی مبدل نمودم. تعداد زیادی از رزم آوران آنرا كشتم». آقای گیریشمن آثار این خرابیها را در معبد ربةالنوع کیریریشا به چشم دیده. تمام اشیاء قیمتی غارت شده بود آنچه كه مورد استفاده نبود و در هم و بر هم در آنجا ریخته شده بود. چغا زنبیل در دوران هخامنشی مورد سكونت قرار نگرفت، در زمان اشكانیان گلهچرانان در آنجا در بعضی فصلهای مساعد برای چراندن گوسفندهایشان اقامت كردند و آثار رفت و آمد و اشیایی كه از آنها در محل بجا مانده نمایان است.
زیگورات یا معبد هفت طبقه چغازنبیل را در كنار رودخانه در محلی بین شوش و شوشتر كنونی ساخته بودند بطوری كه از بالای معبد هر دو شهر مزبوردر هوای صاف دیده میشد عرض و طول آجرهایی كه در ساختمان این زیگورات به كار برده شده 35 ضربدر 35 ضربدر 10 سانتیمتر است. پایه زیگورات مربع و با عرض و طول 105 متر و ارتفاع آن در حدود 100متر بوده است. شكل 1 عكس هوایی زیگورات چغازنبیل را ارائه میدهد. زیگورات معبدی است كه سومریها برای خدایان خود میساختند و معمولاً هفت طبقه یا كمتر داشت و در یك قسمت از آن اطاقیهایی مخصوص قرار دادن مجسمه خدایان و نیایش پرستندگان بود. در طبقه بالا كاهنان از روی مطالعه ستارگان یا جهت پرواز پرندگان پیشبینیهایی راجع به وقایع مینمودند. در این عكس ملاحظه میشود كه در اطراف معبد سه حصار كشیده شده است.
شكل شماره 2 زیگورات را در میان حصار اول نشان میدهد و پیدا است كه طبقات بالا ویران شده و به این طریق از ارتفاع اصلی زیگورات كاسته شده است. روی بیشتر آجرهایی كه در این معبد بكار برده شده خطوطی بزبان ایلامی واكدی خوانده میشود. متن این خطوط میرساند كه این زیگورات مقر خدایان گال واینشوشیناك بوده است. دیوارهای این معبد از خارج با كاشیهای آجرهای لعابدار آبی و سبز سیمینفام یا زرینفام پوشیده شده بوده است. بعلاوه برآمدگیهایی در گل پخته لعابدار با متونی بنام اونتشگال خارج بنا را تزیین میكرده است. و در یكی از اطاقهای این معبد تعداد زیادی از این برآمدگیها كه باستانشناسان به آن نام میخ نهادهاند انبار شده بود. (شكل 3 )
شكل 4 باز ساز زیگورات را نشان میدهد و ملاحظه میكنید كه از هر طبقه آن به طبقه بالاتر بوسیله پلههای داخلی راه میافتند. شكل 5 نشان میدهد كه در حدود 1200سال پیش از میلاد ساختمان قوسهای بیضی شكل معمول بوده است. ما تا كنون تصور میكردیم ساختن طاقهای بیضی شكل از اختراعات دوران اشكانی است و وجود چنین قوسهایی در چغازنبیل نشان میدهد كه مدتها پیش از اشكانیان ساختن قوس بیضی شكل در ایران معمول بوده است. باید اضافه كرد كه نظیر این قوس در هفت تپه كه چندان زیاد از حیث مسافت و زمان از چغازنبیل دور نیست نیز دیده شده است .
شكل 6 یكی از مجسمههای گاوی را كه در كنار مدخل شمال شرقی معبد پیدا شده نشان میدهد.
عكس شماره 7 تبری را كه نام كیریریشا روی آن است ارائه میدهد.
مطالب فوق خلاصه ای بود از كتاب چغازنبیل به قلم آقای پرفسور گیریشمن كه در سال 46 _1966 از چاپ خارج شده است.
نویسنده و پژوهشگر: دكتر عیسی بهنام استاد دانشكده ادبیات