باغ فین کاشان؛ تاریخچه و معماری یکی از باغهای تاریخی ایران
هرگاه از ارتفاعات تپه سیالك كه یكی از مراكز كهن سال باستانی و تاریخی است منظر شهر كاشان را زیر نظر قرار دهیم خواهیم دید كه دورنمای شهر شامل حاشیه باریك سبز و خرمی است كه در كنار كویر واقع شده. بناهای گلی، بادگیرهای مختلفالشكل، گنبدهای بیضی شكل آجری، گنبدهای هرمی شكل كاشیكاری، گلدستهها و منارههای آجری و كاشیكاری مساجد و مدارس، دیوارهای فرسوده چهل حصاران قدیم و آثار دژ جلالی و باروی سد شاه عباس، شكوه خاصی به این شهر تاریخی دادهاست، از اینرو دورنمای كاشان بسی دلپسند و جالب میباشد، بالاخص اندكی پیش از طلوع آفتاب و لمحهای قبل از افول خورشید كه دورنمای شهر به مثابه نوار سبز رنگین خرمی در حاشیه بیابان و كویر جلوهگری مینماید (1).
در دو مقاله گذشته كه در شمارههای 53 و 54 این مجله به نظر خوانندگان رسید، به تاریخ باستانی سرزمین سیالك و گورستان قدیمی آن و سایر آثار دوران اشكانی و ساسانی شهرستان كاشان (چهار طاقی نطنز و قصبه نیاسر یا نیسر اشاره شد)، لیكن اهمیت كاشان همانطور كه پیش از این گفته شد از دوران اسلام شروع میشود و این منطقه تاریخی آنچنان صاحب نام و نشان میگردد كه برخی از مورخین و سیاحان خارجی مانند شاردن كاشان را در هنگام بازدید بهنام عروس شهرهای ایران نامگذاری نمودهاست. شاردن در سفرنامه خود مینویسد:
« شهر كاشان دارای 6500 منزل و 40 مسجد و 30 مدرسه و بیش از 200 مزار و مكان متبرك و مقدس است، مهمترین مسجد آن در بازار بزرگ واقع شده و دارای منارهای است. ابنیه كاشان عموماً از خشت خام ساخته شده، دارای بازار و حمامهای بسیار زیبا و سراهای عالی میباشد. در كاشان كاروانسراهای زیبایی ساخته شدهاست كه مهمترین و زیباترین آن به نام كاروان سرای شاهی است كه در خارج شهر و متصل به دروازه طرف شرقی میباشد. در سردر این كاروانسرای عظیم كه شامل بناها و ملحقات فراوانی است، این جملات خوانده میشود: « عالَم در حكم كاروانسرایی است و ما مانند كاروان، در این سرای كاروانی نمیتوان به بنای سرای دیگر پرداخت » در مجاورت این كاروانسرا كاخ شاهی و در مقابل آن كاخ دیگری كه اختصاص به محل اقامت سفیران دارد، بنیان گذارده شدهاست، این كاخها دارای فضای وسیع و محوطهای بزرگ و مزین به گلها و ریاحین میباشد، در مقابل این ساختمانهای سلطنتی میدانی عظیم احداث گردیدهاست، در این میدان كه بانی آن شاه عباس اول صفوی است عملیات نظامی سپاهیان ایرانی و قزلباش انجام میگیرد ».
داستان داد و ستد و بازرگانی و رواج امتعه و هنرهای دستی و صنایع تجملی و ظریفۀ آن خود موضوع جداگانه و مهمی است كه توصیف آن در این مختصر نمیگنجد. در این مورد مسافرین و جهانگردانی كه ناظر دوران شكوه و آبادی این شهر تاریخی و دارالمؤمنین بودهاند به تفصیل سخن گفتهاند و به طور مشروح و مفصل درباره هنرهای گرانبهای آن قلمفرسایی نمودهاند. بخصوص در مورد رقابت بازرگانان خارجی و طالبان و مشتاقان صنایع محلی كاشان مطالب مستندی را ثبت و ضبط نمودهاند كه كلاً حاكی از رواج بازار اقتصاد و ازدیاد ثروت و وفور كالاهای ابریشمی و زربفت و مخمل و سایر هنرها و فنون دستی استادان چیرهدست این شهر هنری و صنعتی در گذشته میباشد. (2)
مطالعه و بازدیدی از آثار باشكوه و متنوع معماری دوران اسلامی این شهر كه شامل بنای مساجد و مدارس و بقاع متبرك و اماكن مشرفه و بقایای قصور سلطنتی و عمارات دولتی و آب انبارهای صفوی است در حكم مدارك مستندی از سبكهای مختلف معماری و تزیینی است كه معرف كامل شیوههای ارزنده هنری و ساختمانی دورانهای مختلف و نهضتها و دگرگونیهای هنر معماری و زینت و آرایش میباشد. همانطوركه بقایای بناهای تاریخی نمونه و راهنمای دقیقی برای مشتاقان شناسایی تاریخ معماری ایران است، نمونههای برجسته و گرانبهایی است كه از تزیینات هنری در این بناها محفوظ ماندهاست، برای هنرشناسان و هنرمندان دلیل روشن و سرمشقی اصیل میباشد، كه خود گواه صادق و شاهدی استوار بر تحول و تكامل تاریخ هنر ساختمانی است.

سردرب باغشاه فین كاشان ـ از كتاب فلاندن كپی شدهاست
از جمله وسایل مهم تزیینی بناهای تاریخی كاشان پوشش جبهههای ساختمانی با كاشی بودهاست، كه بیشتر ابنیه با انواع ممتاز و جالب خشتهای هفترنگ توأم با تصاویر و نقوش هندسی مزین گردیده است. اهمیت این قبیل كاشیها بیشتر از این جنبه است كه در پایان كتیبه تاریخ و امضاء نقاش و صاحب كارخانه یا كوره كاشیپزی خوانده میشود، وجود این قبیل خشتهای كاشی بزرگ و كوچك كه با اشكال چهارگوش و ستاره پنجپر و هشتپر و رنگآمیزیهای مختلف و بالاخص رنگ طلایی با كتیبههای منظوم و منثور است، این نكته را تأیید و ثابت مینماید كه كارگاههای كاشیپزی كاشان در نهایت اشتهار بودهاست.
همچنانكه در كتاب تاریخ سلاجقه تألیف نویسنده این مقاله آمدهاست حمایت ایلخانان مغول از فنون و هنرهای مختلف اسلامی در پیشرفت صنعت كاشیسازی تأثیر مهمی داشت، بطوریكه عالیترین نمونه ظروف كاشی لعابدار كه متضمن مناظر طبیعی و تخیلی است متعلق به این دوره و اواسط قرن هفتم و هشتم هجری قمری میباشد. گذشته از ظروف، انواع و اقسام گلدانها و مقادیر زیادی قطعات كاشی متعلق به قبور و مرقد و محرابهای مساجد از این دوره بهدست آمدهاست كه معرف تحول صنایع كاشیپزی است. نوع دیگری از قطعات كاشی این عصر كاشیهای صلیبیشكل و ستارهای است كه اغلب و بلكه تمام این قبیل قطعات دارای تاریخ و كتیبه و نام كاتب و در حواشی آن آیاتی از كلامالله مجید نقش شده و در اماكن مقدس تاریخی موجود است.
قطعات زیبایی از این مجموعهها به انضمام محراب نفیسی از كاشان در موزه ایران باستان و غرفۀ هنرهای اسلامی به معرض مشاهده قرار داده شدهاست و دقت در برخی از قطعات كاشی كه تعلق آنها به مكتب كاشیپزی كاشان محرز است این مطلب بهطور وضوح روشن میشود كه هنرمندان و كاشیپزان كاشانی در طی قرون هفتم و هشتم و نهم هجری چه خدمت بهسزایی در فن پختن و پرداختن این هنر ملی ایران نمودهاند. از علل و عوامل مهمی كه در پیشرفت و تكامل جنس و نوع و رنگ كاشی كاشان مؤثر بود و در حال حاضر نیز میباشد و در حقیقت تكمیل و شهرت این صنعت ظریف معلول آن است در مرحله اول در دسترس داشتن اجزاء و لوازم و مواد اولیه مورد نیاز این مصنوع است كه به میزان قابل توجهی در كوههای مجاور نطنز و ارتفاعات حوالی قصبه فین موجود بوده و هست. اكنون كه صحبت از قصبه فین به میان آمد به تشریح موضوع مقاله كه باغ تاریخی فین باشد میپردازیم.

قسمت دیگری از باغشاه فین كاشان ـ از كتب فلاندن كپی شده است منظری از آب نما و جدول بندی خیابان باغ
باغشاه فین كه در شش كیلومتری جنوب غربی شهر كاشان در قصبه فین بزرگ واقع شدهاست، در زمره باغات سلطنتی و كاخهای معروف تاریخی ایران بهشمار میرود و بطوریكه از بررسی و مطالعه سفرنامه مسافرین خارجی و برخی از تذكرهنویسان معلوم میشود، چنین به نظر میرسد كه در محل كنونی باغ فین كه بهنام باغشاه شهرت دارد بناهایی از دوران مغول برپا بوده است كه امروزه اثری از آن ساختمانهای خشتی مغولی دیده نمیشود ، از اینرو است كه عدهای از باستانشناسان و محققینی كه در باب شناساندن و معرفی باغات و عمارات تاریخی و سلطنتی ایران مطالعه مینمایند، احداث و یا تجدید بنای این باغ و كاخ را در دوران صفوی و زندیه و قاجار مرهون و مدیون عصر مغول و ایلخانان میدانند. متأسفانه چنانكه شرح داده خواهدشد از مجموعه بناهای این باغ تاریخی و خوشمنظر كه شاهد حوادث و وقایع بیشماری در تاریخ دوران صفوی و قاجار بودهاست چیز مهمی باقی و پایدار نماندهاست، زیرا گذشته از حوادث و جریانات محلی و اغتشاشاتی كه در زمان قاجار در كاشان رویداده و ضربات مهلكی كه به دست یاغیان بر پیكر این باغ و كاخ وارد شده است، حدوث چند زلزله شدید نیز در خرابی این بنای تاریخی مؤثر بودهاست.
در روضه الصفا جلد هشتم ذیل « ذكر بعضی از حوادث …» آمدهاست: « در سال 982 به تقدیر خالق قدیر و تأثیر كواكب…در اغلب بلاد ایران زلزلۀ عظیم واقع شد…خاصه در شهر كاشان… و در قریه فین كه در یك فرسنگی شهرست… چنانكه سه هزار خانه معموره آن به كلی منهدم آمد و یكهزار و دویست كس نامی كه نام ایشان محقق بود هلاك شدند و جمعی كه گمنام و فقیر و رعیت بودند از اندازه بیرون هلاكت رسیدند.
گویند در آن ولایت رسم بود كه به هنگام رسیدن پنبه و چیدن غوزه آن هر روز كل رعایا بهاتفاق به پنبهزاری میرفتهاند و به جهت آن پنبهزار پنبه میچیدهاند و آن اجتماع را سبب نشاط و انبساط میكردهاند و آن روز كه این زلزله اتفاق افتاد غالب رعایا و برایا در صحرا بوده و به این كار اشتغال مینمودهاند. لهذا آنچه در خانهها ماندهاند هلاك شدهاند و به جایی كه خانههای آن موضع بودهاست پس از این زلزله به جز تل خاك از آثار ربع و دمن نشانی نماند».
درباره زلزله سخت و مشهور كاشان و توابع آن حاج سلیمان صباحی بیدگلی (متوفی در 1206 یا 1207) گفتهاست:
چون به چشم زخم گردون از فشار زلزله ناگهان معموره كاشان پذیرفت انهدام
كوچه و بازار آن شد آن چنان ویران كه كس فرق نتوانست كردن این كدام است آن كدام
پای برجا نه اساسی در وی از پست و بلند كس در آن باقی نه غیر از چند كس از خاص و عام(3)
درباره ساختمان باغشاه در كتب تاریخ اشارات مختلفی شدهاست. برخی از مورخین باغشاه كنونی را ساخته و پرداخته شاه صفی صفوی (1038-1052 هجری قمری) میدانند، بعضی دیگر نسبت بنای آن را به شاه عباس دوم و عدهای به شاه سلیمان صفوی منسوب میدارند.
نویسنده تاریخ كاشان مینویسد :«گویند شاه صفی چون خواست باغشاه را ابداع نماید به ملاحظه اعتبار و ازدیاد آب چشمه مزبور دو حوضخانه ساخت…» و در جای دیگر در این باره میگوید: « در السنه و افواه مشهور است كه از ابنیه شاه عباس صفوی است و در تواریخ همچو بهنظر میآید كه از بناهای شاه طهماسب صفوی باشد…در السنه عوام در این زمان معروف به چشمه سلیمانی است. الله اعلم كه از شاه سلیمان صفوی باشد… » و باز میافزاید: « باغشاه كهنه كه آن نیز باغی بود مشتمل بر عمارات عالیه منسوب است به مرحوم شاه عباس صفوی. چنانكه شاهنشاه فردوس آرامگاه یعنی خاقانخلد آشیان مغفور فتحعلیشاه قاجار.. در آن باغ عمارات دلكش بدیع و بناهای عالی رفیع برپا نموده، منجمله حوضخانۀ شتر گلوی جنوبی آن باغ است كه به انواع و اقسام نجاریها و حجاریها و نقاشیها با كمال روح و فضا و نزهت و صفا آراسته و میرزا معصوم خاوری در تعریف آنجا گفته:
شمالش را به عیسی بذلهها اندر روانبخشی زلالش را به مریم خندهها در پاك دامانی»
منظری صفه دو طبقه باغ فین
لیكن آنچه مسلم است مجموعۀ باغشاه كنونی از بناهای دوره صفوی و زندیه و قاجار میباشد. شهریاران صفوی نظر به علاقه خاصی كه به شهر كاشان داشتند در انشاء ابنیۀ باغ و ساختمان بناهای سرپوشیده و صفههای پر نقش و نگار آن با یكدیگر رقابت نمودهاند، بطوریكه از استخوانبندی و آثار و نقوش و رسوم بناهای چند طبقه و شاهنشینهای آن معلوم میگردد، منظور از ساختمانهای متفرق درون باغ بیشتر به خاطر رعایت جانب تفنن شاهانه بوده است، زیرا عمارات و سرپوشیدههای تابستانی را به هرسو كه مناظر آن زیباتر و دلپذیرتر بوده است پی افكندهاند، از اینرو رعایت جهات و نكات معماری و استحكام نگردیدهاست به نحوی كه جهات ساختمان تابع مناظر طبیعی چهارگانه اطراف باغ و دورنمای شهر شدهاست ، و از طرفی چون در تكمیل این قبیل ساختمانهای تفننی تسریع به عمل آمده آنطور كه باید و شاید در دوام و قوام بنا توجه نشده و شتاب در اتمام بنا موجب عدم استحكام گردیدهاست، به همین جهت دیری نپاییده كه ابنیه سست بنیان به سرعت رو به خرابی و ویرانی نهادهاست، گرچه عوامل مهم دیگری چنانكه گذشت در واژگونی و انهدام و تغییر شكل ابنیه و مناظر دلچسب فضای باغ تأثیر داشته لیكن اثرات تجاوز متجاسرین و یاغیان محلی (زمان قاجار) كه مدتها باغشاه را به محل اردوگاه خود اختصاص داده بودند و در این خلال نسبت به قطع اشجار كهن و سروهای زیبا و تخریب عمارات و محو آثار نقاشی و كندن و سوختن درهای قدیمی و شكستن سنگهای مرمر آن از هیچ اقدامی فروگذار ننمودند به طوریكه اثر لطمات وارده به این بنای تاریخی از این راه بیش از خسارات از طریق زلزله بودهاست. بنابراین از مجموع حوادثی كه بر سر ابنیه مجلل این باغ آمدهاست معلوم میشود كه روزگار خوشی و آبادانی و شوكت این كاخ شاهی در زمان سلاطین صفوی چندان دوام نیاوردهاست، تا آنكه در دوره زندیه و سپس در عصر قاجار مجدداً حفاظت و آبادی باغشاه مورد نظر قرار گرفته و دارای ساختمانهای دیگر نیز شده است.

بقعه شاهزاده ابراهیم متعلق به دوران قاجار (سر راه كاشان به قصبه فین)
صفه شاه عباسی
مهمترین اثر باقیمانده دوره صفوی بنای معروف به صفه شاه عباسی است كه به نام صفه مركزی نیز خوانده میشود. این صفه در مقابل در ورودی اصلی باغ واقع شده بنای دو طبقه آن شامل ایوان و شاهنشینهایی در طرفین است، طاقهای هلالی و سادگی منظر و جبهۀ بنا فریبندگی خاصی دارد، در زیر این سرپوشیده كه از چهار جهت به چهار شاهنشین تابستانی منتهی میگردد حوض بزرگی كه همواره مملو از آب زلال چشمه سلیمانی است جلوهگری مینماید، جریان سریع آب در نهرهای اطراف كه توأم با صدای ریزش آب از فوارههای آن است حاكی از آبادی و شكوه این باغ مشهور و معروف است. در گوشوارههای این صفه غرفههایی با پیهای قطور و ضخیم كه روكش هزارۀ دیوارهای آن با سنگ مرمر كاشانی مزین گردیدهاست خودنمایی مینماید، در روی بدنه غرفه جنوبی بقایای نقش و نگار آبدار و روغنی دورۀ صفوی كه بعداً اصلاح و تعمیر شدهاست معرف تزیینات اصلی بنا میباشد، استخر بزرگی در مقابل این بنای تاریخی كه حد فاصل صفه و خیابان ورودی به باغ است ساخته شده، این استخر كه دارای فوارههای كاشی است منظر خاصی در این قسمت باغ بهوجود آوردهاست كه هر بینندهای را مسحور زیبایی و لطافت طبیعی خود میسازد. معروف است كه شاهعباس بهمنظور حفظ باغ و قصبه فین بزرگ و كوچك از خطر سیلی كه از جانب مشرق و جنوب شرقی(كوههای كرگس و درویش و قهرود) جاری میشد فرمان به احداث سد و سیلبندی استوار برفراز ارتفاعات مجاور قصبۀ فین صادر نمود كه هنوز هم بقایای دیوارۀ آن سد كه با سنگ و آهك در نهایت استحكام ساخته شده و به مرور زمان به رنگ تیره در آمده است از دور دیده میشود، این سد كه بهنام سد عباسی شهرت دارد طی سالیان متمادی آبادی فین و باغشاه و ابنیه و دهات مجاور را از مخاطرات سیلزدگی و نیستی حفظ و حراست نمودهاست.
صفه سلیمانی
بقایای صفه دیگری كه از پادشاهان صفوی در مجموعۀ ابنیه باغشاه به یادگار باقی ماندهاست صفه منسوب به بانی آن شاه سلیمان صفوی (1077-1105 هجری قمری) میباشد كه با طرح هیأتی بسیار دلچسب و در نهایت سادگی و ظرافت ساخته شده بود، با كمال تأسف ساختمان این صفه كه دارای غرفههای آجری زیبایی برای استراحت كاروانیان و مسافرین و شناگران در چشمه تعبیه شدهبود به كلی خراب و منهدم گردیده، تا چند سال قبل، از آن بنای دلنشین فقط چند طاقنما و پایه و ستون آجری چیزی باقی نمانده بود. در زیر این صفه و بنای كنونی آن مظهر چشمه پربركت سلیمانی قرار گرفتهاست كه در حقیقت آبادی و كشاورزی قصبۀ فین و قسمتی از مزارع حومه شهر و بالاخص شهرت و سرسبزی و مناظر طبیعی باغشاه مرهون وجود آب فراوان همین چشمۀ كمنظیر میباشد.
تاریخ كاشان نوشتۀ سهیل در این باره مینویسد: « خلاصه در وسط آن باغ حوضخانه (و) شتر گلویی ملوكانه مشتمل بر عمارات تحتانی و فوقانی برپاداشته و حجاریها از سنگهای مرمر و نقاشیهای مانی و آذر بهكار برده و در مرتبۀ سیم آن استادان چربدست كامل، با چوب و آهندستی عمارت كلاهفرنگی طراز نموده كه در كمال ارتفاع جالسین آن تمام فین و كاشان و كل توابع الی دریای نمك و سیاهكوه را تماشا كنند. و اصل آن حوضخانه در چهار طرف به حوضهای سرشار و خیابانهای مشجر به اشجار سرو و چنار نگاه میكنند كه الحق آبی به آن پاكی و صفا و اشجاری به آن طراوت و سبزی و آراستگی و سروستانی به این نظم و پیراستگی كه در هر یك سر به فلك كشیده در تمام ربع مسكون دیده نشده و درهای طرف شمالی آن گشوده سوی منظر شاهنشینی كه مشرف است به دریاچه بزرگ و آن مشرف است به خیابانی عریض و طولانی و جدولی از وسط آن خیابان روان است الی پای عمارات سردر آن باغ».
در حال حاضر گذشته از صفه شاه عباسی و شاه سلیمانی و ساختمان دیگری كه منسوب به دوره صفوی باشد در باغ فین وجود ندارد، با اینكه برخی از مورخین ساختمان این باغ یا باغ دیگری را به نام صفیآباد به شاه صفی صفوی (1038 -1052 هـ .ق) نسبت میدهند و حتی عدهای از جهانگردان خارجی كه درزمان سلطنت شاه صفی به تهران آمدهاند برگزاری مراسم و آیین تاجگذاری این شهریار صفوی را در این باغ یا باغ صفی آباد ضبط كردهاند هیچگونه بنا و صفهای به نام شاه صفی در این باغ دیده نمیشود و این نكته میرساند كه در مدت شهریاری و سلطنت سلاطین صفوی در كاشان كاخها و باغاتی دیگر نیز احداث شدهاست كه امروزه نام و نشانی از آنان در بین نیست.
از زمان زندیه به شهادت بقایای آثار كریمخانی كه در سمت جنوب باغ واقع شده معلوم میشود كه این باغ مورد نظر و توجه قرار گرفته و رونق از دست رفتۀ خود را برای مدت كوتاهی بهدست آوردهاست، بناهای كریمخانی كه شامل حیاط خلوت و غیره بودهاست بعداً چنان دچار خرابی و تزلزل شده كه حتی امروزه تهیه و ترسیم نقشه اصلی ساختمان آن خالی از اشكال نمیباشد.
صفه فتحعلی شاهی
(1312 – 1250 هـ . ق.)
درزمان قاجاریه بنای باغشاه برای بار دیگر مورد توجه و عنایت قرار گرفتهاست چنانكه در زمان فتحعلیشاه قاجار اقذام به احداث صفهای در محوطه باغ شدهاست كه اكنون بهنام صفۀ فتحعلیشاهی شهرت دارد . در دو جناح این صفه سرپوشیده كه اكنون به طور كامل مرمت گردیدهاست ساختمانهای كه مشتمل بر دو حیاط خلوت و چند چشمه اطاق میباشد احداث گردیدهاست . در زیر این صفه كه به چهار طاقی شباهت دارد حوض كاشی فیروزهای رنگی با فوارههای زیبا جای گرفتهاست آب جاری این آبنما به وسیله نهرها و جویهای متعدی كه در اطراف و وسط خیابانهای شمالی و جنوبی و شرقی و غربی باغ ساخته شده به داخل آبنماهای بزرگتری به نام حوض معروف به جوش و صد فواره شده و سپس كلیه باغ را مشروب میسازد و مازاد آن به مصرف آبیاری مزارع و باغات فین میرسد و درگذشته برای به كار انداختن آسیاهای آبی از این چشمه استفاده مینمودهاند. درون طاق گنبدی این سرپوشیده كه مصور به نقوش و خطوط و گل و بوتههای زیبایی میباشد و همچنین چند پرده یا مجلس نقاشی از شاهزادگان قاجار بر روی طاقنماهای آن كشیده شده كه معرف سبك نقاشی و انواع لباس شاهزادگان و درباریان آن دوره است.
گذشته از تزیینات و نقوش هندسی زیر رومی طاق در این بنا قصیدهای كه شامل مادۀ تاریخ ساختمان صفه است و اثر طبع خاوری شاعر میباشد در درون قابهای گچبری به خط نستعلیق برجسته در روی گچ كنده شده، با اینكه چند بیتی از آن محو گردیدهاست، لیكن قریب بیست بیت آن باقی و به شرح زیر خوانده میشود:
زهی عشرتگه خاقان خهی خرگاه خاقانی ندانم نقش ارژنگی تو یا صورتگه مانی
بیامیزد زهر منظر هزارت نقش جانپرور سپهر مجد را محور بنای عدل را بانی
به ایران سایهگستر گشت تا چتر همایونش بود مسحور هفت اقلیم هم ایران و هم ایرانی
به دور او كه مقرون داد دایم با دلآسایی به عهد او كه مشحون باد دایم بر تنآسایی
نظام دولت و صدر جهان حاجی حسینخان آن كه بر عهدش همی نازد به هر كاشانه كاشانی
در این خرم سرابستان نهاد این كاخ را بنیان چنان آمد عمل نعمان ز وضع كاخ نعمانی
به پایان كاخ سلطانی چو آند خاوری گفتا كه جاوید از جلوس شاه بادا كاخ سلطانی
محمد تقی حسینی1226
علاوه بر صفۀ فتحعلیشاه آثار دیگری از زمان قاجاریه در زمره بناهای باغشاه فین میباشد كه اهم آن ساختمان دو حمام داخل باغ است، برخی بنای اصلی این دو حمام را از آن دوره صفوی میدانند لیكن ساختمان كنونی دو حمام متعلق به دوران قاجار است. در همین حمام است كه میرزا تقی خان امیر كبیر كه از بزرگترین رجال عصر قاجار بود پس از خلع از صدارت و تبعید به كاشان به وضع فجیعی به قتل رسید. (ربیع الاول 1268 هـ .ق.) سردر بزرگ و ساختمانهای آجرچینی آنكه محل قراولان سلطنتی و جایگاه پاسدارخانه شاهی بودهاست متعلق به همین دوره است. در سالهای اخیر در قسمتی از محوطه باغ به ساختمان بنای موزه كاشان و دبستان امیركبیر اقدام شدهاست.

شاهزاده ابراهیم نمای صفه فتحعلی شاه باغ فین
در پایان، ساختمان وسیع و زیبای باغشاه فین با موقعیت طبیعی و كثرت اشجار سرو كهن و آب نماهای متعدد و فوارههای آن و اینكه روزگاری محل پذیرایی و مقر پادشاهان صفوی بودهاست موجب گردیده كه بیشتر مسافرین و سیاحان خارجی مانند شاردن و فلاندن و كوستوژ. دیولافوا و پیتر دولاواله، در باب این باغ تاریخی شرحی به رشته تحریر آورند كه از مجموعهی آن یادداشتها و تفاصیل، این نكته روشن میشود كه این حدیقۀ تاریخی در نتیجۀ موقعیت خاص جغرافیایی و طبیعی كه مشرف بر مناظر سرسبز شهر كاشان میباشد در اثر بركت آب فراوان چشمۀ سلیمانی كه همواره در نهرها و جویبارها و حوضهای آن جریان دارد پیوسته مورد توجه خاص پادشاهان صفوی و زندیه و قاجار بوده و در اعداد تفرجگاههای سلطنتی و قصور پادشاهی بهشمار میرفتهاست، خوشبختانه حفاظت و مرمت این موقع تاریخی كه برای شهر كاشان اهمیت و منزلت خاص دارد مورد توجه و مراقبت اداره كل باستانشناسی قرار گرفتهاست هماكنون با تنظیم برنامۀ خاصی برای تكمیل تعمیرات و حفظ مناظر زیبای تاریخی باغ در نظر است كه به هر ترتیب شده است شكوه و جلوۀ روزگار آبادی خود را دریابد، تا در آینده نزدیك این باغ تاریخی كه متضمن حوادث و وقایع تلخ و شیرینی در تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران بودهاست در اعداد یكی از مراكز مهم بازدید جهانگردان و مشتاقان و طالبان بیدار نمونهای از كاخهای سلطنتی ایران درآید.
نویسنده: نصرت الله مشكوتی عضو شورای عالی باستانشناسی
پاورقیها:
٭ - منظور از ربع مسكون خشكیهای كرۀ زمین است.
1ـ عنوان این مقاله «سروستانی در ربع مسكون» از كتاب تاریخ كاشان تالیف سهیل ص 74 اخذ شده است.
2ـ برای آشنایی به اهمیت صنعتی كاشان مراجعه شود به سفرنامه پیتر دولاواله ج 3 ص 167-163 كه شرحی در باب هنر پارچهبافی و تهیۀ مخمل و زریبافی و اطلسهای متنوع محصول دستی و مشهور كاشان نوشته است.
3ـ نقل به اختصار از تعلیقات تاریخ كاشان. سهیل كاشانی . كتابفروشی ابن سینا ص 296 .