ارامنه جلفای اصفهان؛ تاریخچه مهاجرت و کلیساهای تاریخی
ارامنۀ مقیم جلفای اصفهان در ساحل جنوبی زاینده رود از فرزندان ارامنهای بشمار میروند كه در دورۀ پادشاهی شاه عباس اول به فرمان آن شهریار از مسكن اصلی خود جلفا در كنار رود ارس به پایتخت وی كوچ داده شدند. توجه مخصوص شاه عباس به ارامنه اصفهان سبب شد كه ارمنیان شهرهای دیگر ایران نیز به اصفهان روی آورند و در اندك زمانی بر جمعیت و وسعت جلفا افزوده شد و چون از پرتو كار و تجارت ثروتمند شدند به ساختن خانهها و كاروانسراها و كلیساهای بزرگ همت گماشتند. از آن جمله خواجه نظر از بازرگانان معتبر جلفا دو كاروانسرای بزرگ بنیان گذاشت و نزدیك هفت هزار تومان بپول آن زمان صرف این كار كرد. یكی دیگر از بازرگانان مشهور ابریشم خواجه آودیك نیز در جلفا كلیسای زیبائی ساخت كه با چراغها و قندیلهای زرین و سیمین و تابلوها و تصاویر گرانبها زینت یافته بود و تمام مخارج آن را در حیات خود به عهده گرفت. این كلیسا كه در زمان شاه عباس بنام كلیسای آودیك معروف بود امروز در حاشیه خیابان نظر (خیابان مشهور جلفا) و میدان جلفا قرار دارد و بنام كلیسای مریم معروف شده است.
شاردن (jean Chardin) تاجر و جهانگرد فرانسوی كه نزدیك چهل سال پس از مرگ شاه عباس بزرگ در زمان شاه سلیمان صفوی به اصفهان آمده درباره جلفا مینویسد كه بزرگترین محلات خارج شهر اصفهان است كه یك فرسنگ طول و یك فرسنگ عرض دارد و از دو قسمت تشكیل میشود یكی جلفای قدیم كه در زمان شاه عباس ساخته شده و دیگری جلفای نو كه از آثار دوره سلطنت شاه عباس دوم است. جلفای نو از هر جهت بر جلفای كهنه برتری دارد زیرا كوچههای آن وسیع و مستقیم و پر درخت است. جلفا پنج كوچه بزرگ دارد. بازاری خوب با چند حمام و دو كاروانسرا و یك میدان و یازده كلیسا دارد. در جلفا از 3400 تا 3500 خانه هست. خانههای كنار زاینده رود را بسیار عالی و زیبا شبیه عمارت سلطنتی ساختهاند. شاه عباس اول و شاه صفی كه به ارامنه توجه خاص داشتند مكرر به خانههای ایشان میرفتند.

یكی از كوچه های قدیمی جلفا در محله سنگ تراشها گنبد كوچك در این عكس اولین كلیسائی است كه بنام هاكوپ در جلفای اصفهان بوسیله ارامنه بنا شده است
آنچه را شاردن نوشته امروز هم میتوان ملاحظه نمود با این تفاوت كه وسعت امروز جلفا خیلی بیش از سابق شده و با آبادیهای مجاور آن منطقه وسیعی را در جنوب اصفهان تشكیل میدهد اما تعداد ارامنه جلفا خیلی كاهش یافته است. امروز در جلفای اصفهان بیش از پنج هزار ارمنی زندگی نمیكنند و سایر سكنه این قسمت را ایرانیان مسلمان تشكیل میدهند اما كلیساهایی كه شاردن به آنها اشاره میكند در سر جای خود باقی هستند.
شاه عباس برای ارامنه جلفا حقوق و امتیازات خاص قائل بود چنانكه میتوانستند بر خلاف سایر عیسویان به آزادی خانه و ملك و هر چه بخواهند خریداری كنند و برای خود حاكم و قاضی و كلانتر ارمنی انتخاب كنند و در اجرای مراسم و تشریفات دینی خود آزادی تام داشتند. شاه فرمان داده بود كه هیچ مسلمانی در جلفا منزل نكند و هر گاه یكی از مسلمانان نسبت به افراد ارمنی بد رفتاری كند او را بسختی كیفر دهند. و همچنین اجازه داده بود كه ارمنیان جلفا اعم از زن یا مرد مانند ایرانیان لباس بپوشند و سران آنها مانند بزرگان و اعیان ایرانی در اسب سواری خود زین و لگام زرین و سیمین بكار برند.

تصویری از شاه عباس اول در یكی از منازل قدیمی جلفا (نقاشی دیواری) سنگهای مقدس كلیسای قدیمی ارمنستان ( اوچ كلیسا ) که ارامنه هنگام مهاجرت به اصفهان بهمراه خود آورده ودر کلیسای گیورک بر جای مانده است.
شاه عباس در سال 1013 هجری (1604- 1605 هجری ) ارامنه را به اصفهان كوچ داد و آنها اولین كلیسای خود را یكسال بعد یعنی در سال 1014 هجری در جلفا بنا كردند این كلیسا كه به نام كلیسای یعقوب مقدس یا كلیسای هاكوپ نامیده شده است در گوشۀ شمال غربی صحن فعلی كلیسای مریم قرار دارد و كتیبه آن كه بزبان ارمنی است تاریخ ساختمان آنرا 1056 بسال ارمنی(1) مطابق با 1014 هجری قمری و 1606-1607 میلادی تعیین میكند.
شاه عباس برای جلب خاطر ارامنه جلفا و عیسویان دیگری كه در پایتخت ایران بسر میبردند و نیز به ملاحظات سیاست خارجی خود در سال 1023 قمری به ساختن كلیسای بزرگی در جلفا برای ارامنه و پیروان دین عیسی همت گماشت و در ماه شعبان آن سال در این باب فرمان زیر را صادر كرد:
فرمان همایون شد
«آنكه كشیشان و رهبانان و ملكان و ریش سفیدان و كدخدایان و رعایای ارامنه ساكنین دارالسلطنه اصفهان بعنایت بغایت شاهانه و شفقت و مرحمت بینهایت پادشاهانه مفتخر و سرافراز و مستظهر و امیدوار بوده بدانند كه چون میانه نواب كامیاب همایون ما و حضرات سلاطین رفیعالشأن مسیحیه خصوصاً سلطنت شوكت پناهی قدوةالسلاطینالعیسویا حضرت پاپا (یعنی پاپ رم) و پادشاه اسپانیه كمال محبت و دوستی است و در میانه ما و طوایف مسیحیه یگانگی است و اصلاً جدائی نیست و توجه خاطر اشرف بدان متعلق است كه همیشه طوایف مسیحیه از اطراف و جوانب بدین دیار آیند و آمد و شد نمایند و چون دارالسلطنه اصفهان پایتخت است و از همه طبقه و مردم هر ملت در آنجا هستند میخواهیم كه بجهت مردم مسیحیه در دارالسلطنه صفاهان كلیسای عالی در كمال رفعت و زیب و زینت ترتیب دهیم كه معبد ایشان بوده باشد و جمیع مردم مسیحیه در آنجا به كیش و آئین عبادت نمایند و كسی نزد حضرت پاپا خواهیم فرستاد كه یكی از كشیشان و رهبانان ملت مسیحیه بدارالسلطنه مذكور فرستند كه در آن كلیسا به آداب عبادت قیام نمود و طوایف مسیحیه را به طاعت و عبادت ترغیب نماید و ما نیز از ثواب آن عبادت بهرهمند باشیم و چون چند عدد سنگ بزرگ در اوچ كلیسای ایروان بود و عمارت آن كلیسا منهدم گشته خرابی تمام به آن راه یافته بود كه دیگر شایستگی تعمیر نداشت و كشیش آنجا استخوانهای پیغمبران را كه در آن مكان مدفون بود از آنجا بیرون آورده به جماعت ترسا و نصارا فروخته آن مقام را از عزت و شرف انداخته بود بنابراین آن سنگهای مذكور را از آنجا بیرون آورده و روانه دارالسلطنه اصفهان فرمودیم كه در كلیسای عالی كه در آنجا ترتیب میدهیم نصب فرماییم. میباید كه چون سنگهای مذكور را بدانجا آوردند همگی طوایف مسیحیه را جمع نموده از روی تعظیم و احترام تمام استقبال كرده سنگها را آورده به اتفاق سیادت پناه وزارت و اقبال دستگاه شمسأللوزارة علیا وزیر دارالسلطنه مذكور و رفعت پناه محب علی بیك لله (2) در جائی كه مناسب دانند بگذارند و به اتفاق یكدیگر معماران خاصه شریفه را همراه برند و در پشت باغ زرشك در زمینی كه بجهت كلیسا عالی طرح نمایند كه كشیشان و پادریان عظام قرار دهند و طرح آنرا در تخته و كاغذ كشیده بخدمت اشرف فرستاده كه ملاحظه نمائیم و بعد از ملاحظه امر فرمائیم كه استادان شروع در كار كرده باتمام رسانند و در این باب اهتمام لازم دانسته به همه جهتی بشفقت بیدریغ خسروانه امیدوار باشند. شهر شعبان سنه 1023»
سنگهائی كه در این فرمان به آن اشاره شده از ارمنستان به اصفهان حمل گردیده هم اكنون در یكی از كلیساهای جلفا از دوران شاه عباس به نام كلیسای گیورك یا كلیسای غریب مشاهده میشود و ارامنه جلفا برای زیارت و روشن كردن شمع در كنار آنها از این محل استفاده میكنند. درسر در این كلیسا در دوره سلطنت شاه سلطان حسین یك تابلوی كاشیكاری نصب شده كه تصویر حضرت مریم و مسیح و چند نفر دیگر كه هدایائی آوردهاند با كاشیهای هفت رنگ نمایش داده شده است.
كلیسای مریم
ارامنه جلفا كلیسای اولی خود بنام هاكوپ را كه بسیار كوچك بود وسعت داده و كلیسای بزرگتری بنام مریم بنا كردند. داخل این كلیسا دارای تزئینات نقاشی و تابلوهای مذهبی است كه روی دیوارهای گچی نقاشی شده مضمون كتیبه تاریخی این كلیسا بشرح زیر است :
«با استمداد از حضرت عیسی كلیسای مریم بوسیله ماهدِسی آودیك(3) ساخته شده و به اتمام رسید او این كلیسا را بمنظور جاویدان كردن نام خود و خانوادهاش یعنی پدرش خواجه باباك و مادرش اولو خاتون و زنش لیسین پاشه و پسرش هاكوپ خان و آودال میس و دخترش یالاف و قدم قوتلو و صوفیا و برادرش ماركار و هاكوپ و خواهرش صنم و آنا در دورۀ سلطنت شاه عباس و هنگامی كه خلیفۀ اعظم داوید بود در تاریخ 1062 بنا كرد»(سال 1062 بسال ارمنی برابر است با 1613 میلادی و 1021 هجری ).

كلیسای تاریخی وانك از دوره شاه عباس دوم خواجه پطرس ولیجانیان بانی كلیسای بیت اللحم

نقاشیهای داخل كلیسای وانك
كلیسای بدخهم (بیتاللحم)
مهمترین كلیسای تاریخی جلفا از دوره شاه عباس اول كلیسای مشهور بْدِخِهِمْ یا بیتالحم است كه در میدان جلفا و در مجاورت كلیسای مریم واقع شده. این كلیسا بوسیله یكی از تجار ارمنی بنام خواجه پطرس ساخته شده و در داخل آن تزئینات نقاشی و تابلوهائی از زندگانی مسیح موجود است. معماری و تزئینات طلاكاری گنبد آن بسیار جالب و تماشائی است و در داخل آن كتیبههائی به تاریخهای مختلف و از آنجمله 1627 و 1711 میلادی بخط ارمنی دیده میشود كه از طرف اشخاص خیری كه برای كلیسا كاری انجام دادهاند بیادگار خود و خانوادههایشان نصب شده است. كتیبه تاریخی این كلیسا بشرح زیر است :
«از ماهدسی خواجه پطرس كه مرد نیكی بود در پیشگاه خداوند بدعای خیر یاد كنید. وی این كلیسا را به هزینه خود برای جاوید كردن نام خویش و پدرش ولی جان و مادرش شوشان و خانوادهاش در تاریخ 1077 بنا كرد ».
(تاریخ 1077 بسال است و برابر است با سال 1628 – 1627 میلادی)
كلیسای سن سور (وانك)
مهمترین كلیسای مشهور تاریخی جلفا از نظر معماری و نفاست تزیینات نقاشی كلیسای سن سور است كه مشهور به كلیسای وانك میباشد و در محل كلیسای ساده قدیمیتری كه در سال 1605 میلادی بنا شده بود و رو بویرانی نهاده بوده است بنیاد آن گذاشته شده. این كلیسا را آمناپركیچ (Amenaperkich) بمعنی «نجات دهنده» نیز مینامند. در تاریخ ارامنه جلفا نوشته شده است در موقعی كه خلافت اعظم ارامنه در اوچ كلیسا با هاكوپ بوده است و خلیفه جلفا داوید نام داشته و كلانتر جلفا خواجه صفر بوده ساختمان این كلیسا از محل اعانات ارامنه جلفای اصفهان در سال 1655 میلادی برابر با 1065 هجری آغاز شده و در سال 1664 میلادی برابر با 1074 هجری و مقارن بیست و دومین سال سلطنت شاه عباس دوم بپایان رسیده است.
داخل این كلیسا و تمام دیوارها و اطراف و جوانب آن با تزئینات نقاشی بسبك ایرانی و تابلوهایی كه نفوذ نقاشی ایتالیا در آنها محسوس است و زندگانی مسیح را معرفی میكند تزئین شده و از ارههای كلیسا با كاشیهای خشت هفت رنگ آراسته شده است در این كلیسا بیش از سایر كلیساهای جلفا نقاشی وجود دارد و از نظر كثرت طلاكاری كلیسای منحصر به فرد محسوب میشود. كتیبه تاریخی سر در این كلیسا به شرح زیر است :
«در سال 1104 (سال ارمنی برابر1655) و در عهد سلطنت شاه عباس دوم در زمانی كه خلافت اعظم ارامنه در اوچ كلیسا با فیلیپُسْ بود و خلیفه این وانك، داویدوار تْابد از خلیفههای كلیسای وانك بود ساختمان این كلیسا از محل كمكهای مردم خیر جلفا شروع شد و در سال 1113 (سال ارمنی برابر 1664 مسیحی) بپایان رسید. ثواب عباداتی كه در این كلیسا برگزار میشود عاید درگذشتگان و بازماندگان بشود».
موزه كلیسای وانك
كلیسای وانك دارای موزهای تاریخی است كه در شمال كلیسا بنا شده و دارای سالنهای متعدد و اشیاء و آثار تاریخی و هنری است. عمارت موزه در سال 1905 میلادی ساخته شده و حاوی تابلوهای متعدد و نقاشی است كه از طرف بازرگانان ارمنی كه به اروپا مسافرت كرده بودهاند به كلیسا اهدا شده است. موزه كلیسا دارای 700 جلد كتاب خطی به زبان ارمنی است و قدیمی ترین آنها نسخهایست كه در قرن دهم میلادی (قرن چهارم هجری ) نوشته شده است اولین چاپخانه اصفهان در كلیسای وانك در سال 1639 میلادی بوسیله خلیفه خاچاتور كِسارانسی تأسیس شده و اولین كتاب به نام «شرح حال پدران روحانی » یا «هارانس وارك» در 705 صفحه در سال 1641 میلادی در این چاپخانه بطبع رسیده است كه در موزه جلفا نگهداری میشود.
مجموعه فرامینی كه سلاطین بعد از شاه عباس دربارۀ ارامنه جلفا صادر كردهاند در یكی از سالن های این موزه نگاهداری میشود و از مجموعههای جالب موزه جلفا است. چند قطعه از تزیینات نفیس كاخهای هفت دست و آینه خانه از بناهای دورۀ شاه عباس دوم تنها آثاری از تزیینات گچبری و طلا كاری قصور منهدم شده صفویه است كه فقط در این موزه میتوان آنها را مشاهده كرد. از توابع این موزه كتابخانهایست كه در حدود ده هزار نسخه كتاب چاپی دارد.

مِصرُ ب مخترع خط ارمنی در قرن پنجم میلادی ـ نقاشیهای كلیسای كاتارینه تصویر كاتارینه در كلیسای كاتارینه در محله چهار سو
كلیساهای دیگر جلفا
غیر از كلیساهای مشهور بیتاللحم و وانك و مریم در جلفای اصفهان چند كلیسای دیگر نیز از دوران صفویه در محلههای مختلف جلفا موجود است كه نام و سال ساختمان آنها را ذكر میكنیم:
كلیسای هاكوپ واقع در میدان بزرگ جلفا در محوطه كلیسای مریم كه در سال 1607 –1606 میلادی بنا شده است.
كلیسای استپانوس واقع در كوچه هاكوپ جان مورخ بسال 1714 میلادی.
كلیسای كاتارینه (راهبان ) در محله چهارسو مورخ بسال 1623 میلادی.
كلیسای یوحنا در محله چهارسو مورخ بسال 1621 میلادی.
كلیسای نیكوغایوس در محله قاراگل (پاچنار) مورخ بسال 1630.
كلیسای گریگور در محله میدان كوچك جلفا مورخ بسال 1633 میلادی.
كلیسا میناس در محله تبریزیها مورخ بسال 1659 میلادی.
كلیسای سركِس در محله ایروان به سال 1659 میلادی.
كلیسای نرسس در محله سنگ تراشها مورخ بسال 1666 میلادی.
كلیساهای مزبور در محلههای مختلف جلفا و در كوچههایی كه هنوز مناظر قدیمی خود را حفظ كردهاند واقع شده و در همین محلات است كه مناظر قدیمی جلفا از دوران صفویه و سر درهای آنها كه با آجر تراش تزیین شده و در حفظ آنها باید كوشش شود.
قبرستان تاریخی جلفا
در جنوب منطقه جلفا و دامنه كوه صفه قبرستان قدیمی ارامنه قرار دارد كه از بدو مهاجرت و سكونت در جلفا تا امروز اموات خود را در آن محل دفن نمودهاند و بسیاری از اروپائیان كه از دوره صفویه به بعد در اصفهان بدرود زندگی گفتهاند نیز در آنجا مدفونند و از آن جمله است (رودلف) ساعتساز آلمانی كه در زمان شاه صفی بقتل رسیده و آرامگاه او مورد توجه خاص ارامنه است.
كتیبههای آرامگاه سه شخصیت مشهور دیگر اروپائی كه در دوره صفویه در اصفهان بدرود زندگی گفته و در این قبرستان مدفون شدهاند بشرح زیر است :
«ولیهلم لوكینْسِنْ ولكن مدیر كمپانی هند شرقی هلند مدفون در قبرستان ارامنه. تاریخ وفات 1665»
«تئودور میرانویچ سفیر لهستان در اصفهان مدفون در قبرستان ارامنه. تاریخ وفات 1686»
«یان شاندلیر مدیر كمپانی هند شرقی هلند مدفون در قبرستان ارامنه تاریخ وفات 1703 »
در سالهای اخیر یكی از ارمنیان علاقمند جلفا بنام آبراهام گورگنیان تعدادی از كتیبهها و نقوش سنگهای مهم قبور ارامنه را نقاشی كرده و مجموعه جالبی فراهم آمده است كه در یكی از اطاقهای جنب كلیسای وانك در معرض تماشای سیاحان قرار دارد.

صفحه آخر كتاب ( هاوانس وارك ) كه در سال 1641 میلادی در جلفای اصفهان بچاپ رسیده است كلیسای تابستانی «گریگور» كه ارامنۀ اصفهان «مادور » مینامند

طاق كلیسای كاتولیكها در محلۀ سنگ تراشها رواق كلیسای كاتولیكها در محلۀ سنگ تراشها كلیسای میناس در محله تبریزیها
پاورقیها :
1- در صورتیكه 551 سال بسال ارمنی اضافه كنیم سال میلادی بدست میآید .
2- محب علی بیك الله ناظر ساختمانهای سلطنتی در دورة شاه عباس دوم و نام وی در كتیبه سر در مسجد شاه ذكر شده است .
3- ماهدسی بزبان ارمنی به كسانی اطلاق میشده كه به زیارت بیتالمقدس و فلسطین نایل شده و به اصطلاح (حاجی) شده بودند .
نویسنده و پژوهشگر: دكتر لطفالله هنرفر