از روی توجه بحفریات و نظریات باستانشناسان و آگاهی بگذشت تمدنها و مشاهدهی آثار بازمانده و بررسی آنها، استنباط میشود: هنگامی كه مادها بدنبال همزادگان خود (كه هر یك بسوئی رفته مستقر شده بودند) بفلات ایران وارد شدند، میباید پوشاكی نظیر پوشاك آنان داشته باشند.
این همزادگان (كه سكههای تیز خود، سغدیها، پارتیها، زرنكیها، رخجیها، اسگرتیها، ارمنیها، كاپادوكیها و دیگران ….. باید بوده باشند) همگی در نقوش تخت جمشید ساخته شدهاند و شباهت اساسی پوشاك آنها روشن است.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
در نقوش آشوری نیز (كه مادها را ساختهاند) این شباهت اساسی پوشاك مشهود است (مگر در استنباط اومستد Olmsted كه در تعریف برخی از پوشاك مادها غفلتی مختصر وجود دارد كه موجب درنگ و بررسی میباشد ).
او مینویسد: (كه روی نقشهای آشوری آنها را با موئی كوتاه كه نواری سرخ بدور آن بستهاند نقش كردهاند، و روی پیراهن، یك نیمتنهی پوست گوسفند در بر، و یك جفت پا افراز با ساقهی بلند در پا دارند كه برای گذشتن از میان سرزمینهای برفی مناسب است).
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
آنچه روشن است، پوستین مادها نیمتنه نمیباشد بلكه پوستی بلند و بیآستین است كه تا به پشت زانویشان رسیده است و آنرا بر پشت افكنده دارند، و سر شانه و روی بازوان آنان را پوشانده است نشان میدهد، و در نقشی نیز كه انتهای آستین كوتاه پیراهن مادی (كه تا به آرنج است) از بعد از طرح لبهی پوستین بر بازو نمایان است (شكلهای 1 و 2 )

| (شكل1) نقش برجسته آشوری كه نوشتهاند مادها را مینمایاند. | (شكل 2) نقش آشوری كه مادها را با پوستین بدون حلقه آستین و با حلقهی آستین نشان میدهد . |
در این باره، دیاكونف (ایگور) نظری روشنتر دارد و نوشته است: كه مردم ثروتمند، پوست یوزپلنگ و مستمندان پوست گوسفند بكار میبردند. لباس ماننائیان (اقوام پیش از مادها) و دیگر قبائل اتحادیهی ماد و خود مادها همینگونه بود، و این رسم یعنی افكندن پوست گوسفند بر شانه تا امروز نیز در میان شبانان كوهستان آذربایجان محفوظ مانده است (شكل 3 ).

(شكل 3) طرح بخشی از نقوش آشوری كه نفر اول سمت راست پوست پلنگ پوشیده است .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
با اینكه نظر دیاكونف دربارهی پوستین و طرز استنباط او از لحاظ نحوهی استفاده، مقبول است، در نكات دیگری درهم و مغشوش است. در ترجمه تاریخ ماد جملهای به این طریق نوشته شده است كه : . . . . . . . زندگی مردم نقاط دور دست غربی (جبال زاگرس) ظاهرا تحت تأثیر رسوم بابلیان قرار گرفته بود. مثلا در مورد لباس چنین بوده است.
در سمت شرقی جبال مزبور لباسی كه لولوبیان در هزاره سوم قبل از میلاد میپوشیدند (و از آن اطلاع داریم ) معمول بوده است: روی نیم تنه، پیراهن آستین كوتاه (تا زانو) پوستی افكنده بر شانه چپ استوار میساختند و گاهی هم پوست را از زیر كمربند رد میكردند. در اینجا مقصود روی جملۀ: (روی نیم تنه، و مفهوم آن : پیراهن آستین كوتاه تا زانو ) میباشد، كه آیا مقصود نیم تنهایست كه پیراهن نامیده شده، یا روی نیم تنه، پیراهن بوده كه پوستی بر آن میافكندهاند؟! و نكتهی دیگر اینكه: نیم تنه پوستی را از زیر كمربند رد میكردهاند یا كمربند را بر روی نیم تنه پوستی میبستهاند؟! بهر جهت مطلبی نا مفهوم و ضمنا اشتباه آمیز است (ص447 تاریخ ماد).
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
دربارهی كمربندهای نقش آشوری، باید توجه داشت كه نظیر آنكه در تخت جمشید (كه برای همه آریایهای آمده از شمال ساختهاند ) نمیباشد بلكه شبیه به كمربندهای مردم غرب ماد (خاصه اهالی كیلیكیه – كه در تخت جمشید در صف خراجگزاران ساخته شدهاند ) میباشد، و چون شالی باریك است كه به كمر بسته و سر آن را در لای شال فرو كرده باشند (شكل 4 الف).
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
در نقوش آشوری مادها را با كفشهای ساق بلند و بنددار ساختهاند. این كفش شباهت بسیار نزدیك به كفشهای همزادگاهان آنان و همچنین به كفشهای آشوریها دارد، و با آنچه در تخت جمشید برای اشخاص موسوم به ماد ساختهاند بكلی متفاوت است. و در واقع باید پذیرفت، كفش مادهای تخت جمشید كفش مناسب سرزمینهای دشتی و هموار است، ولی كفش ساق بلند با بندهای زیاد از آنِ مناطق كوهستانی و سرزمینهای برفی و سنگلاخی میباشد، این كفش میتواند مربوط به هنگامی باشد كه مادها در سرزمینهای قبلی خود بودهاند.
وضعیت این كفش در بادی امر مبهم است، زیرا برخی از كفشهای تقریبا مشابه (كه در پای اقوام دیگر آریایی است ) نیز روشن بخش ساختمان آن و طرز استفادهی از آن نمیباشد، ولی در شكل شماره 3 و 4 ب وضع بندكشی آن و در شكل شماره 5 ساختمان اساسی آن (كه نظیر طرح كلی كفش مادی در نقوش آشوری است ) بخوبی روشن است. ساقهای این كفش، بر حسب نقوش آشوری، اغلب تا بالاتر از زانوان و در زیر دامن است و گاه كوتاه (تا زیر زانو) میباشد و به هر صورت، ساختمان كلی آن عبارت است از: زیرهای دو تخته (نظیر چاروقهای قوچان و مشابه آن در پای مردی هلیتی از ساكنین قدیم تركیۀ فعلی در شكل 6 ).

(شكل 4 الف) یكنفر از اهالی كیلیكیه از نقوش تخت جمشید . (شكل 4 ب) یك نفر مادی و كفش ساقه بلند بند دارش . (شكل 5) ساختمان كلی كفش از نوع ساق بلند در پای یك شخصیت آشوری .
رویۀ این كفش كوتاه بوده و از طرفین (پس از گذشتن از روی قوزكهای پا ) بلند شده تشكیل ساق را میدهد، و در جلو (از همان محل رویه كفش ) زبانهای بلند (كه دو طرف آن بزیر لبههای ساق میرود ) تا بالا كشیده میشود. دو لبه ساق كفش سوراخهایی برای رد كردن بند كفش از بالا تا پایین دارد. بند كشی در این كفش، گاه به صورت افقی (چون در شكل 3 و 5) و گاه زیگزاك و مایل (چون در شكل 4 ) است. انتهای بند، در پائین بالای زانو چند دور بر روی هم پیچیده شده محكم میگردد(چون در شكل5). شبیه این نوع كفش را(با نوك برگشته و جزئی اختلاف ) در حسنلو بصورت ظرفی تزئینی یافتهاند كه یادآور چوموش مردم گیلان و آذربایجان میباشد(شكل7). چه بسا كه این چوموش موجود و مورد استفادی امروز مردم ما (در گیلان و آذربایجان) بازمانده و یادگاری از دوران مادها و پیشینیان آنان مانناها (كه زمانی فرمانروای این مناطق بودهاند ) بوده باشد.

(شكل 6) مردی هیتی و كفش او (كه یادآور كفش قوچانی در خراسان میباشد) (شكل7) كفش یافته از حسنلو (ساوجبلاغ مكری)موجود در موزهی ایران باستان تهران
این نوع كفشهای ساق بلند را (كه مناسب مناطق كوهستانی و سرزمینهای جنگلی و بیابانی و سرد است) در تخت جمشید برای مادها نساختهاند و چنانكه دیده شده كفشهای مادی تخت جمشید، كفشی ساده تا بقوزك پا است و چنانست كه (مناسب مناطق گرمسیر و دشتی میباشد) و از این كفش پادشاهان هخامنشی نیز در پا دارند، و بعلاوه، در نقش مادی ( كه بر روی ورقهای از طلا حك شده است) نوع دیگری از كفش مادی شناخته میشود كه ساق آن از قوزك پا اندكی بالا است و در دو پهلو بصورت كمانی (كه قوس آن پائین است) در آمده و در جلو، به صورت زبانه كفش شده است، و نواری چون ركاب، از دو پهلوی كفش بالا آمده و بنواری دیگر (كه چون كمربند دهانه كفش را جمع كرده و در جلوی مچ پا گل گره زده شده است) وصل است (شكل8).
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
از روی نقوش آشوری ( كه مادها را با كفشهای ساق بلند، و پوستین، و پیراهن آستین كوتاه ساختهاند، و دامن پیراهن تا روی زانو میرسد، و كفش ساق بلند در زیر آن گم است) نمیتوان پیبرد كه آیا مادها از چگونه شلواری در این پوشاك خود استفاده میكردهاند، و از تك نقشی نیز كه بدنبال یك جفت اسب ساختهاند و كفش نیمه ساق بلند بپا دارد (شكل3) و طبعا میبایست شلوار در آن معلوم باشد، چیزی بدرستی مفهوم نمیگردد، مگر كه با توسل به شلوار مادها در تخت جمشید و رجوع به شلوار آشوریها كه در داخل كفشهای نیمه ساق بلند خود كردهاند (و شكل 5 آنرا بخوبی نشان میدهد ) بتوان احتمال داد كه به هر جهت این مادهای آمده از شمال اگر از میان سرزمینهای برفی و سرد و كوهستانها و بیابانها گذشته و به فلاتی كه بعدها نام ایران به آن داده شد، رسیدهاند، میباید شلوار نظیر شلوار همزادگان خود داشته باشند، و بعلاوه آن مرد مادی (كه او را سوار بر اسب در حال شكار شیر نشان دادهاند ) شلواری بپا دارد كه نوع شلوار آنان را معرفی میكند. این شلوار، پرچین و گشاد است و یادآور شلوار پارتها میباشد (شكلهای 9 و 10).

(شكل8) یكنفر مادی كه كفش موصوف را در پا دارد (شكل9) مهر یكنفر مادی در شكار شیر (شكل10) اصل مهر سوار مادی
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
مجسمه دیگر از طلا مردی را نشان میدهد كه ردائی مزین به اشكال حلقوی بر دوش دارد. این مرد نیز شلواری نظیر مرد مجسمه نقرهای دارد (شكل13). مجسمه شماره 12 دارای 12 سانتیمتر بلندی و شماره 13 دارای 7/10 سانتیمتر بلندی میباشد. طرز طرح چین شلوار مردان این دو مجسمه، یادآور شلوار پارتهاست، وجود شلوار چیندار در این دو مجسمه (كه نوشتهاند پارسی هستند ولی به علل فراوان از مادها میباشند ) میرساند كه مادیهای فرمانروای آن زمان علاوه بر شلواری كه در تخت جمشید برای آنان ساختهاند (و طرح مهرها و ورقههای طلا آنرا مینمایانند ) شلوار چیندارنیز داشتهاند.
(شكل11) مردی پارسی نامیده در حال شكار گراز كه شلوار چین دار به پا دارد (شكل12) مجسمهنقرهای (شكل13)مجسمهی طلا
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
دربارهی شلوار راسته مادیها (كه عمومیت داشته ) و همچنین پیراهن آنها، اومستد را عقیده بر این است كه جنس آنها از چرم بوده است و مینویسد: مادیها با پوشیدن لباسهای اصلیتر ایرانی بازشناخته میشوند. بر سرشان كلاه گرد نمدی مایل بجلو با دنباله آویزان روی گردن دارند. یك تزیب (پیراهن) چرمی تنگ آستین دراز كه تا بالای زانو میرسیده در بر كردهاند. . . . . . . روی تزیب هنگام آذین شاید جبهای میانداختند. شلوار بلند چرمی و كفش بنددار با نوك برجسته، نشان میدهد كه پوشندگان آنها بسیاری وقت خود را به سواری میگذرانیدند. (تاریخ شاهنشاهی هخامنشی ).
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
این اظهار اومستد، یادآور گفته ساندانیس به كروسوس در تاریخ هرودوت است : (كه چون او به كاپادوكیه لشكر كشید و با امیدواری كامل به شكست دادن كوروش، خراب كردن امپراطوری ایرانیان را در سر میپرورانید ) بعنوان نصیحت به او گفت: آه، پادشاها تو میخواهی بر ضد مردانی به جنگ بروی كه شلوارهای چرمی به پا دارند و همه لباسهایشان چرمی است ؟
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

(شكل14) اسگردیها (كه طبق نظر محققان ساكنین حوالی یزد و اصفهان كنونی بودهاند (شكل15) سكههای تیز خود
اگر اومستد با به یاد داشتن این خبر، و دیدن نقوش تخت جمشید، برای مادها پوشاك چرمی تصور كرده باشد، باید توجه داشت كه هرودوت نوشته است: پارسیها این لباس و اسلحه را داشتند : قبائی آستین دار رنگارنگ در بر. . . . . زرهی (كه حلقههای آهنین آن بفلسهای ماهی شباهت داشت) بر تن . . . . . و شلواری كه ساقها را میپوشید در پا. . . . . مادیها اسلحهشان مانند پارسیها بود چه، اسلحهای كه شكلش را بیان كردیم در واقع اسلحه مادی است نه پارسی .(پوشاك باستانی ایرانیان) .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
گزنفون دربارهی لباس رزم كوروش نوشته است : اسلحهی تمام سپاهیان مانند اسلحهی كوروش بود یعنی قبای ارغوانی رنگ با زرهی بر تن و خودی با پر بر سر داشتند. . . . . . و همچنین از قول كوروش نوشته است كه گفت : باید برای پارسیهایی كه میآیند (آنهائیكه در راهند) اسلحه ترتیب داد. . . . . . یعنی جوشنی كه سینه را بپوشاند و سپری برای . . . . .(پوشاك باستانی ایرانیان) .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
استنباط سرپرسیسایكس درباره پوشاك و اسلحه پارسی بنقل از هرودوت چنین است : . . . .قبای الوان تنگ آستین درازی در بر میكردند كه در آن پولكهائی از آهن مثل فلس ماهی ترتیب داده بودند، و در پا، زیر جامه استعمال میكردند (پوشاك باستانی ایرانیان).
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
و خود اومستد نوشته است : . . . . . . پس از بیمرگان بلندترین پایه را سربازان پیادۀ پارسی دارند كه كلاه نمدین و سربند و تزیب آستین دراز رنگارنگ روی زره، با پولكهای آهنین، و شلوار برتن.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
پس به استناد از مطالبی كه شرحش آمد، پوشاك رزمی مادها (كه پارسیها از آنان گرفتند ) زره فلزی بوده، و اگر پوشاك آنها را بگفته گزنفون (به استناد خبر كروسوس ) چرمین فرض كنیم، بدیهی است كه آنرا برای مواقع جنگ باید تصور كنیم و در زمان صلح آنرا بطور دائم نمیتوانستهاند بپوشند.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
نقوش تخت جمشید، در بادی امر، اندیشۀ چرمی بودن پوشاك را بیدار میكند زیرا در ساخت پوشاك چنان صافی و همواری بكار بردهاند كه پارچهای بودن جنس لباسها به یاد نمیآید (و همچنین است ساخت لباسهای دیگر اقوام و لباس چین دار منتسب به پارسی – هخامنشی ).
سنگتراشان تخت جمشید در طرح لازم بر روی نقوش آنچنان امساك (یا میتوان گفت غفلت ) ورزیدهاند كه از لحاظ تشخیص چگونگی پوشاك، مشكلات زیادی برای كنجكاوان امروز پیش آوردهاند.( خاصه چینهای لباسها را اطو شده و موی سر و ریش را مهندسی شده طرح كردهاند و از حالت طبیعی خارج و تشخیص چگونه بود پوشاك مشكل است).
با این وصف، نمیتوان پذیرفت كه لباس معمول مادی (چه در آن هنگام كه فرمانروا بودهاند و در منطقه شمالیتر میزیستهاند، و چه در آن زمان كه تابع پارسیها و هخامنشیها بودهاند) چرمین بوده باشد، زیرا لباس چرمین، اگر برای جنگ است باید بكفایت خشن و تابآور باشد (بنحوی كه ضمناً قابل استفاده و تحرك باشد )، و اگر برای مواقع صلح است، باید حداكثر نرمش و انعطاف پذیری را دارا باشد تا از لحاظ راحتی مناسب استراحت، و نیز در مناطق سردسیر یا گرمسیر كارآمد باشد و نخشكد. بطوریكه نوشتهاند لباس مادها از پارچه (و اغلب پشمین) بوده است كه پذیرفتنی است و اگر ساندانیس از پوشاك چرمین صحبت داشته است مقصودش زره چرمین بوده نه پوشاك عادی (كه مورد استفاده و اظهار نظر آقای اومستد قرار گرفته است ).
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
آنچه در شلوار مادها مورد توجه است (به فرض چرمی یا پارچهای بودن ) دمپای آنست كه در همه نقوش تخت جمشید برای ماد آن را چنین ساختهاند كه بنظر میرسد كه دارای ركابی است كه بغلهای كفش را احاطه كرده است (گو اینكه این ركابها در دورههای بعدی مورد استفاده قرار گرفته و چنین بنظر میرسد كه ركاب شلوار كفش را احاطه كرده است ولی عجالتاً در دورۀ مادها – پارسیها و یا هخامنشیها یقین است كه صورت ركاب نداشته و طریقۀ حجاری در تخت جمشید است كه این گمان را بیاد میآورد كه شلوارها در دمپا دارای ركابند).
اگر بشكل 8 رجوع كنیم (كه طرحی از یكنفر مادی بر روی ورقهای طلا است ) شلوار او نشان نمیدهد كه دارای ركابست بلكه شلوار در داخل كفش قرار دارد. شاید بتوان فكر كرد این شلوار كه چنین استوار در ساق پا ایستاده بعلت ركابی باشد كه بكف پا بند است ولی تشخیص چنین چیزی از بیرون ممكن نیست، باز نقوش تخت جمشید است كه (با سپاس فراوان) در آن باید دید. اگر به آورندگان پیشكشی توجه كنیم، مادها ضمن پیشكشی های مختلف شلواری را نیز روی دست دارند كه با نهایت تأسف دمپای آن در سنگ، خرد شده است. شلواری نیز كه اسگردیها برای پیشكشی با خود دارند در محل دمپا خرد شده است (شكل14) فقط شلوارهای سكههای تیز خود و كاپادوكیها (كه پوشاك همگی اقوام نام آمده جز در كلاه یكسان است ) ضمن پیشكشی خود شلوار نیز در دست دارند و نشان میدهد كه انتهای شلوارشان در دمپا به جورابی سرخود ختم شده (شكل15) و به این طریق قضیه ركاب بر دمپاها مبدل به جوراب میشود، و چنانكه شكل شماره 8 مینمایاند (و میتوان آنرا به كمك گرفت ) همه كفشهای مادی كه بر روی خود نواری چون ركاب شلوارشان نشان میدهند، جز مغزی تزئینی و نوار دور دهانۀ كفش نمیباشد.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
یكی از نكات دیگر مورد بررسی، كلاه مادها است. در نقوش تخت جمشید، برای مادها كلاه ساختهاند (شكل16) ولی در نقوش آشوری برای آنان كلاهی را طرح نكردهاند. آیا مادهای فرمانروا، در آن زمان (كه میگویند از شمال وارد فلات شدند ) مانند همزادگان خود كلاهی نداشتهاند؟ بدیهی است كه از سر بند و یا كلاهی استفاده میكردند ولی از نوع كلاهی كه داشتهاند اثری در نقوش بزرگ (چون نقوش آشوری – كه تنها نقوش بزرگی است كه مادهای قدیم را نشان میدهد ) موجود نیست، جز مجسمه های كوچك و مهرها.

(شكل16) نفر سمت راست یكنفر مادی با كلاه ساخته در تخت جمشید و نفر سمت چپ، یكنفر سكه ای. (سكایی)
این سربندها كه مجسمهها و مهره مینمایانند (نظیر باشلقهای امروزی مردم كوهپایههای گیلان و آذربایجان میباشد) (و یادآور كلاه نوك تیز سكائی و اقوام دیگر آریایی است كه نوك كلاه در هر یك كوتاهتر یا بلندتر است ). در تخت جمشید برخی طوایف كه پوشاك مادی به تن دارند باشلق نیز دارند و برای پارسیها – هخامنشی نیز آنرا ساختهاند، ولی در نقوش آشوری كه مادها را نقش كردهاند با موئی كه نواری بر آن بستهاند ساختهاند.
با مقایسهی مادهای نقش آشوری با شوشیها، این اندیشه تقویت میشود كه (این كسان نباید از مادهای اصلی باشند، بلكه میباید از مادهای تابع و جز اتحادیهی ماد بوده باشد ): زیرا باتوجه به نوشتۀ ایگوردیا كونف كه در این باره بررسیهای جالب دارد و مادها را (به اتكای تحقیقات دقیق شخصی و نوشتههای هرودوت ) مركب از اتحادیههایی میداند (كه غیر مادی اصلی نیز در آن شركت داشتهاند ) میتوان دانست كه این مادهای معرفی شده در نقوش آشوری نظر به شباهت آرایش موی سر آنها به پارتیها و شوشیها، باید از مادهای متحد باشند.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
دیاكونف درباره اتحادیۀ مادها بر حسب بررسیهای جامع خود، توضیح جالب دارد و نوشته است : . . . . . در آغاز هزاره اول پیش از میلاد . . . قبیله مانا (كه مركز دولت آنها در جلگۀ جنوبی دریاچۀ رضاییه در آذربایجان كنونی بوده است ) در آن زمان كه یكی از كوچكترین تشكیلات دولتی لولوبی و گودتی بود و بعدها مقام اول را در میان لولوبیها و گوتیها احراز كرد از اتحادیۀ قبایل ماد وجود داشت.
در اینكه كدام یك از قبایل جزو اتحادیۀ ماد بوده است (با توجه به اینكه همۀ قبایل جزء اتحادیۀ مزبور نبودهاند، و به همین سبب آشوریها برخی از ایشان را به نام ماد «مادای» نمیخواندند) باید به هرودوت متوسل شویم. او میگوید: كه مادها به شش قبیله تقسیم شده بودند (بوسیان، پارتاكنیان، استروخاتیان، اریزانتیان، بودیان و مغها ). از میان اینان نام قبیلههای پارتاكنیان و استروخاتیان و اریزانتیان اشتقاق روشنی از ریشۀ ایرانی است، و اَریزانتی ظاهراً باید كلمه ایرانی اریزانتو Aryzantuیا قبیله آریاییها باشد (تاریخ ماد ).
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

(شكل17) مجسمۀ سر یكی از شاهزادگان كوشان (شكل18) مهری كه بپارسی مشهور است، ولی لباس مادی بتن دارد. (نقش مهر برای بهتر نموده شدن، پنج برابر مهر اصلی بزرگتر گرفته شده است )
مهری از مادها (از لحاظ كلاه) جلب نظر میكند و آن در شكل 9 برسر سوار مادی است، و كلاه بلند با نوك متمایل به جلو است و نواری بر دور لبهی كلاه بسته است كه دنباله آن آویزان است این یادآور كلاه یك شاهزاده كوشانی (افغانستان) است (شكل17).
كلاه مادهای تخت جمشید كه كلگی آنها اندكی برآمده و متمایل به جلو دارد، از لحاظ طرح اولیه، یادآور نوع كلاه مادی (شكل 9 و 17 ) و كوتاه شدۀ اینها، به نظر میرسد.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
نكتۀ دیگری كه درباره پوشاك مادها میتوان ذكر كرد آرایش ظاهر پیراهن یا شلوار آنها كه در دو نقش مهر نمایان است و چنان طرحی را در نقوش تخت جمشید نمیبینیم.
در یكی از مهرها، مردی مادی در حال جنگ با بیگانهایست (نوشتهاند كه یونانی است بر دامن پیراهن او دو راسته طرح عمودی وجود دارد كه باید نوار تزئینی باشد (شكل18).
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

(شكل 19) مردی كه لباس مادی پوشیده ولی به پارسی مشهور است! (برای بهتر نموده شدن نقش مهر، این عكس پنج برابر اصل مهر بزرگتر گرفته شده است )
مهر دیگر ، مردی را در حال شكار گراز نشان میدهد و اسب این مرد در پشت سرش نقش شده است (شكل19). این مرد، پیراهنی به تن دارد كه از بالا به پائین طرح عمودی چند خطی بر آن نقش است. و كمربندی نیز بر میانش بسته است. این نوارهای تزئینی، یاد آور نوارهای تزئینی بر لباس تزئینی ماننائی (پیشینیان مادها) است كه بعدها پوشاك پارتها نیز به نحوی دیگر از این نوع تزئینات برخوردار گردیدهاند .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
بعلاوه ، در دو طرح ورقۀ طلا در شكلهای (8و20) همین تزئینات نواری بر جلوی پیراهن و دورۀ دامن آنها نقش شده است. در شكل (20) كه دستۀ تركهای را بدست راست دارد نوارهای تزئینی پیراهنش (با توجه به جای برخی طرحها ) زیكزاكها و نقشهای سه گوشی را نشان میدهد كه در قسمتهای دیگر طرح نقشهای سه گوشی اینچنین واضح نیست و بیشتر بخطوط موازی نزدیك است، و به نظر میرسد كه این كار از روی عجله حكاك در حین حكاكی به وجود آمده باشد، زیرا با نقش دیگر نظیر آن (شكل8) كه بدست راست ظرفی دارد مقایسه میشود نوار دامن او نقشهای سه گوشی را به روشنی نشان میدهد (و همچنین بر راستای شلوار او نقشهای سه گوشی طرح شده است ) و این میرساند كه نوارهای مزین به سه گوشیهای الوان سبز و سفید زنان و مردان هخامنشی از این نقوش تزئینی بر گرفته شده است . و نشانه این است كه مادها لباسهای منقوش و مزین داشتهاند و آنچه در این باره نوشتهاند درست است . (خاصه كه طرح شمارهی 8 شلواری را نشان میدهد كه علاوه بر نوار تزئینی ، دارای نقشهای پرندگانی است كه بر شلوار قلابدوزی شده است ). چنانكه در طرح شلوار دیده میشود سه مرغ را چنان نقش كردهاند كه پهنا و بلندی ساق را تا حوالی زانو پوشانده است. طرح این شلوار در كتاب دوم پوپ (صفحۀ 683) چاپ توكیو در مبحث پارچههای عهد ساسانیان، به نحو دیگری است و چنانست كه بر روی نوارهای تزئینی آن به جای نقشهای سه گوشی، گردیهائی را طرح كردهاند و بعلاوه، دنبالهای از دامن بر پشت زانو نقش است كه یادآور دنبالۀ دامن چیندار هخامنشیان است كه در اینجا كوتاه شده بوده است.

(شكل20) مردی مادی بَرسَم بدست (بَرسَم كه در مراسم مذهبی به كار میرفته عبارت از دسته تركههای چوب گز به دست بسته است ) (شكل21) نقش برجستهی سعدیها در تخت جمشید .
برای شناختن چگونگی و درستی طرح با مشخصاتی كه در این كتاب فراهم بود لازم آمد كه با موزهی بریتانیا در لندن مكاتبه شود، مسئولان موزه، محبت كرده دو قطعه عكس بسیار روشن و خوانا برای این جانب فرستادند. چون مقایسه كردم تفاوتی فاحش دریافتم! زیرا گردیهای نقش پوپ با دنبالۀ كوتاه بر پشت زانو (كه اندیشه را به داشتن دامن چیندار كوتاه هدایت میكرد ) به كلی دگرگونه شد و چنانكه در شكل 8 دیده میشود، دنبالۀ پیراهنی مادی است كه به جای داشتن نقوش گرد نقشهای سه گوشی دارد و بعلاوه پیراهنی نظیر پیراهن سغدیها است كه بخش جلوی دامن كوتاه و عقب بلند است و برش شیبدار از جلو به عقب دارد نظیر (شكل 21)
نویسنده و محقق: جلیل ضیاپور رئیس موزه مردمشناسی