مفرغهای لرستان؛ شاهکارهای هنر و فلزکاری ایران باستان
نمایشگاه مفرغهای لرستان از مجموعۀ آقای كوآفارد سفیر كبیر سابق فرانسه در ایران در سال 1963 در موزه« لوور » تشكیل شد. همزمان با تشكیل نمایشگاه مزبور آقای تجویدی كه در آن هنگام در فرانسه اقامت داشت مقاله زیر را به مناسبت اهمیت موضوع تهیه كرد كه اینك به نظر خوانندگان گرامی میرسد:
نزدیك چهل سال است كه مردم جهان با مفرغهای لرستان آشنایی پیدا كردهاند و شاید در روزگار ما یكی از بزرگترین آرزوهای كسانیكه به آثار باستانی دلبستگی دارند آن باشد كه بتوانند یك یا چند نمونه از این مفرغها را در مجموعهی خود نگاهداری نمایند.
بیشترینه این آثار رویهمرفته نمونههای كوچك پیكرههای خیالی و افسانهآمیز و یا قطعات مربوط به لگام اسبان و دیگر اشیاء خود مفرغی مانند آویزها و سنجاقها و دیگر اشیاء زینتی میباشد.(1)
دربارۀ كهنگی مفرغهای لرستان هنوز نمیتوان اظهارنظر قطعی نمود ولی آنچه تاكنون از بررسیهای باستانشناسی برآمده آنكه این آثار متعلق به یك تیرۀ ایرانی است كه در هزارۀ دوم پیش از میلاد در بخشی از كوههای غربی ایران كه امروزه تیرههای لر در آنجا زیست میكنند زندگی میكردهاند. اینها مردمی سواركار و جنگآور و هنرورانی زبر دست و خوش ذوق بودهاند و چنین بهنظر میرسد كه مردمان امروزی لرستان دنبالۀ همان نژاد كهن آن روزگار میباشند.
بخش بزرگی از مفرغهای لرستان از قبرها و آرامگاهها بدست آمده است و نشان میدهد كه این مردم به زندگی پس از مرگ اعتقاد داشتهاند و هنگام به خاك سپردن مردگان، اشیاء مورد نیاز زیستن آنان را به همراه بتهای گوناگون كه مورد پرستش بودهاست در قبر مینهادهاند و معمولاً دهانۀ اسب را زیر سر وی میگذاشتهاند. از این نمونهها گذشته آثار فراوانی كه هنوز نمیتوان با اطمینان از فایدهای كه از آن میبردهاند سخن گفت، در پرستشگاهها و دیگر بخشها بدست آمده كه از همهی گونههای آن شناختهتر و زیباتر سنجاقهای بلندی است كه انتهای آن به صفحه دایرهدار نقشداری پایان مییابد و در این گزارش چند نمونه آن را برای آگاهی خوانندگان ارجمند به چاپ میرسانیم. امروزه روشن شده است كه این سنجاقها را به عنوان نیاز به دیوار پرستشگاه میكوبیدهاند.
از نظر آفرینش هنری و گونهگونگی بیاندازه و همچنین قدرت بیان آنقدر این اشیاء خرد درخور توجهاند كه بیشك میتوان هر یك از كوچكترین آنان را بیش از پهنای دست آدمی درشتی نداشته باشد با پیكرههای ممتاز و شگرف هنری جهان سنجیده و چه بسا در این سنجش، برتری از آن مفرغهای لرستان باشد و نكته دیگری كه باز درخور اندیشه است آنكه تناسب سازی و رعایت فنی پدید كردن توازن به اندازهای در این آثار مراعات شده است كه اگر هر یك از آن ها را تا بیش از پنجاه برابر بزرگتر پدید كنیم باز تناسب آن از دست نخواهد رفت و در كمتر از آثار هنری جهان این نكته مصداق پیدا كردهاست.
برای آنكه خوانندگان ارجمند را با این مجموعه آشنا سازیم نمونههای گوناگونی از این آثار را برگزیدهایم كه آنها را ضمن تصویرهای زیرین بررسی خواهیم كرد.

شكل 1
تصویر شماره (1) كه یكی از دو بخش پهلویی دهانه اسب است مردی را نشان میدهد كه بر گردهی دو حیوان شیر مانند كه بههم چسبیدهاند سوار است و با دلیری با هر یك از دستان خویش پوزه حیوان را گرفتهاست و وی را رام ساختهاست. با توجه به یك سنت قدیمی دینی كه بر روی مُهرها و استوانههای شوش و بین النهرین فراوان مشاهده شده درمییابیم كه مرد سوار باید یكی از رب النوعهای مورد پرستش آن روزگار باشد. پارهای از خبرگان شكلهای دینی كهن این دلاور را با گیلگمش پهلوان افسانهای كه چون هركول داستانهای زیادی از جنگ با حیوانات و یا رام ساختن آنان دارد یكی دانستهاند، همچنین میتوان به دلایلی این دلاور را با كیومرث یكی دانست، ولی آنچه از نظر ما شایسته توجه است آنكه در پرداختن این اثر چنان مهارت فنی و هنری بكار رفته كه هنوز هم میتواند پس از هزاران سال سرمشق هنرپژوهانی كه در پی نوآوری هستند قرار گیرد:
بخش میانی چهرهی دلاور كه در میان دو خط بینی و دهان وی را از دیگر بخشهای صورت جدا كرده است به قیافه وی یكگونه حالت ارادی و توانا بخشیده كه گویای قدرت درونی بیپایان او میباشد. چشمهای نیم بسته بر روی یك برجستگی ملایم و ابروان به هم رفته به چهرهی ربالنوع حالتی مرموز وفوق آدمی داده و او را ورای واقعیتهای مادی قرار داده است. همچنین پیوستگی چانه و گردن و پاكشدگی بخش میان آنها مبین نیروی زوالناپذیر پهلوان بهشمار میرود. برای آنكه تسلط رب النوع به دو حیوان طرفین كاملاً روشن باشد همهی نیروی وی در گردن و بازوان و بخش بالایی تنه قرار داده شده و پاها به اعتبار اهمیت كمتر و ناچاری فنی از جهت كمی جا كوچكتر ساخته شدهاست و به این ترتیب همه توجه بیننده به بخش زیرین اندام ربالنوع معطوف می گردد و از نظر تأثرپذیری برای وی شكی در پیروزی ربالنوع بر جانوران باقی نمیگذارد.
برای آنكه این معنی بهتر بازگو شده باشد هنرمند كوشیدهاست كه با كشیده ساختن و نازك كردن گردن جانور و نمایش زبونی در چشمان و پوزه وی به وسیله خطهای پیچدار پیروزی پهلوان را روشنتر نمایانده باشد. به این تمهید، بیجانی پاهای جانور كه مانند موم بر روی هم تا خورده است و با پاهای پهلوان تضاد شگرفی پدید كردهاست اضافه گشته و این نكته بسیار در خور اندیشه است كه پاهای جانور گرچه ستبرتر از آن ربالنوع ساخته شده ولی بر حسب معنایی كه هنرمند از پدید كردن خطوط راست و بیان حال آن كه بازگوی استواری و استحكام است و بهرهگیری از بیان حال زبوننمای خطهای پیچدار و نااستوار، پاهای قهرمان خویش را جاندارتر و پر نیروتر نمایانده است.
در تمام بخشهای پیكره، «ریتم » ویژهای پدید گشته و همه جای آن با حفظ همین وزن به هم پیوستگی یافته است و به آن مهر یگانگی و همجوشی خوشایندی زده است. از نظر همگذاری « كمپوزیسیون » خطی كه گردن جانوران را به زیر شكم آنان پیوند میدهد و دنباله آن در بالا از نوك شاخهای پهلوان میگذرد تمام این بخش را در دایرههای بیكم و كاست در بر میگیرد و بخش زیرین دایره به وسیله پاهای حیوانها بر روی مستطیل درازی كه از بیرون با خط خارجی دایره هم پهناست قرار داده شده و این خود از بهترین راههای همگذاری دو شكل با توسل به تصویرهای سادهی هندسی است. با اندكی دقت روشن میگردد كه در زیر پاهای شیران بهوسیله خطی افقی شكل، آهویی زبون و بیچاره نقش گشته و در حقیقت امر موضوع جنگ ربالنوع با جانوران جانبداری از حیوان ضعیفتر در برابر نیرومندتر است. خوب است یادآورشویم كه گذشته از ارزشهای هنری مهارت فنی شگرفی كه در بیش از سه هزار سال پیش در پرداختن این مفرغ بكار رفته خود از هر جهت دارای ارزش صنعتی است و بازگوی پیشرفت فوق العاده صنعت فلزكاری آن روزگاران در این بخش از ایران زمین میباشد.

شكل 2
شكل شماره (2) نیز مربوط به دهانه اسب میباشد. بطوریكه دیده میشود این تصویر نمایش جانداری خیالی است كه سر انسانی با شاخهای گاو و اندامی شبیه بُز دارد و در نخستین نگاه گاوهای بالدار دوران هخامنشیان را بهیاد میآورد. گرچه این نقش در دورانهای كهنتر نیز با كم و بیش اختلاف مشاهده شده ولی با توجه به اینكه این اثر دستكم بیش از پانصد سال پیش از گاوهای بالدار كاخ « سارگن » در آشور پدید گشته، این سؤال پیش میآید كه آیا آثار هخامنشیان را با توجه به آنكه آنان دنبالهی همان نژاد ایرانی كهن هستند نباید صورت تكامل یافته پارهای از مفرغهای لرستان دانست؟ و نیز اگر این نكته در خور تردید باشد لااقل میتوانیم از خود بپرسیم آیا ممكن نیست هنرمندان پدیدكننده كاخ سارگن از آثار كهن ایرانی الهام گرفته باشند؟ به هرحال دربارهی این نكات سخن بسیار میتوان گفت و بر دانشمندان باستانشناس ایرانی است كه در این زمینهها بررسی جداگانه نمایند و بسیاری از مسائل تاریك را روشن سازند.
همانگونه كه مشاهده میشود بخش بالایی بال حیوان به سر درندهای كه دهان باز كرده است پایان میپذیرد و همچنین در زیر پاهای وی آهوی ناتوانی بر زمین نقش بسته است كه نظیر چنین صحنه هایی را در آثار كهنتر فلات ایران و همچنین تمدن بین النهرین مشاهده میكنیم. همگذاری این مفرغ همچنانكه در بسیاری دیگر از این آثار بر پایهی خطهای منحنی گذاشته شده : دایرههای پدید شده از شاخها، سر حیوان، كفل، بال و سوراخ صفحه، «ریتم» كلی شكل را پایه گذاشتهاند. سر حیوان بهوسیله استوانهای به اندامش وصل شده و در بریدگی بخش پیشین، بال مفصل گشته است. همچنین این نكته در خور یادآوری است كه هنرمند با یافتن هم چندهای یكسان از نظر درشتی در سر، جلو بال و كفل حیوان به تعادل زیبایی دست یافتهاست و نیز پاهای جانور و سر حیوان زیرین با مهارت كامل فنی و همانند طبیعت ساخته شده و از نظر كالبدشناسی درست و بیعیب پدید شده و به این مفرغ مُهر واقعیت زده است.
شاید جالبترین نكتهای كه در این اثر بتوان یادآوری كرد آنگاه گاوهای انساننمای پیكاسو نقاش بزرگ معاصر، بیكم كاست شباهت تام، به این اثر دارد. كسی چه میداند شاید پیكاسو هیچگاه این مفرغ و یا نظایر آن را ندیده باشد ولی به هر تقدیر هزاران نقش كه تاكنون بر سفالها و یا پردهها پیوند میدهد. آیا از دریچه یك بینش و سنجش كلی نمیتوان هنرهای تازه امروزی را بازگشت به جهان هنری پاك و غیر تصنعی و قدرتمند دنیای كهن دانست؟

شكل 3
در شكل شماره (3) یكی از بهترین نمونههای این مفرغها را مشاهده میكنیم كه چه از نظر هنری و چه از جهت تكامل فن مفرغریزی به بالاترین درجه كمال رسیده است. در بخش میانی ، سر گاوی كوهی ساخته شده كه شاخهای بیاندازه زیبا و خوشحركت وی به كلهی دو انسان شاخدار پایان یافتهاست. با یك نظر میتوان حركت شاخهای حیوان را با آنچه از این نوع بر بدنه سفالهای شوش و دیگر حیوانسازیهای ایران باستان پدید گشته سنجش داد. در دو بخش پهلویی دایرهی میانی، دو حیوان دیگر كه سری شبیه پیل و اندامی همانند پلنگ دارند قرار گرفتهاند. تمهیدی كه در اتصال سر این جانوران با شاخ گاو كوهی به كار رفته و طرح مارپیچی كه پدید گشته همان است كه در زمان ساسانیان با توسل به پیچكهای از نوع برگ و ساقه كنگر، و در دورههای بعد از تسلط عرب با نام اسلیمی در همه آثار معماری و صنایع دستی ایرانزمین و دیگر كشورهای همجوار معمول گشتهاست. از نظر دانش همگذاری ( كمپوزیسیون ) دایرهی میانی، حلقهی اتصال دیگر طرحها قرار داده شده. جوانهی اصلی، به وسیله سر گاو از دایره جدا شده و پس از دور گرفتن در شاخها دوباره به هستۀ نخست باز گشته و از سوی دیگر به وسیله سر حیوانهای پهلویی به حركت آمده و پس از چرخش لازم با دُم این جانوران به دایرهی میانی مربوط گشته است.
خوب است خوانندگان ارجمند را به این نكته آگاه سازیم كه انتهای شاخهای گاو و پس از پدیدكردن سر انسان شاخدار، چگونه به دایره بستگی پیدا كرده: در اینجا هنرمند به متصل ساختن گردن به دایره بس نكرده بلكه با پدیدكردن چند برجستگی در اطراف خط اتصال، گره استوار بهوجود آورده و گردن را در دایره قفل و بست ایجاد كرده است. این نكات و بسیاری دیگر از جمله تناوب بخشهای ساكن و آرام با بخشهای جنبشدار كه بهوسیله خطهای همرو سطحهای صیقلی بوجود آمده و تناسب سازی بیاندازه باریك كه در این مفرغ معمول گشته این اثر را به عنوان یكی از شاهكارهای جاویدان جهان هنر درآورده است. دربارهی بهرهای كه از این مفرغ میبردهاند با توجه به زائدهای كه در پشت آن تعبیه شده آن را آویز و یا نشان دانستهاند.
دیگر از انواع این مفرغها پیكرههای جداگانهاند كه ظاهراً بر روی پایهای قرار میگرفتهاند و به آنها بت داده شده. همچنین پارهای از اوقات به اینگونه بتها حلقهای پیوست گشته كه در آن حال میتوان پنداشت كه آن را به ترك اسب و یا كمربند و غیره میبستهاند و برای در پناه بودن از زیانها به همراه داشتهاند.

شكل 4 شكل 5
شكل (4) یكی از اینگونه بتها را معرفی مینماید كه موضوع آن به نظر میرسد ربالنوع پرندگان باشد.
در شكل شماره (5) سر انسان شاخداری را میبینیم كه اندامش شكل استوانه میانتهی دارد كه ممكن است بر روی میلهای نصب بوده و یا جنبهی دستهی سنگ چاقو و غیره داشته. در هر حال آنچه در خور توجه است حالت فوق العاده گیرندهای است كه هنرمند به این پیكرهی كوچك داده و در وی نفخه زندگی دمیدهاست.
اكنون كه پارهای از مفرغهای نمایشگاه لوور را شناختیم خوب است به سراغ سنجاقهاییكه در آغاز این گفتار از آنها سخن داشتیم برویم و نمونههایی چند از آنها را معرفی نماییم. تصویر شماره (6) صفحه دایرهوار یكی از این سنجاقها را نشان میدهد.

شكل 6
همانطور كه مشاهده میشود موضوع نقش رام كردن دو حیوان به دست انسانی است كه پاهایش به سم منتهی میگردد. بطوركلی همهی اینگونه نقشها به معتقدات مردمان دورانهای باستانی كه به موجودات فوق انسانی و نیروهای پنهانی ایمان داشتهاند پایان مییابد و ما را در یك جهان رؤیایی و خیالانگیز میكشاند.
همچنین در تصویر شماره (7) كه آن هم صفحه مدور یك سنجاق و یا گل میخ است تصویر رب النوع شاخداری مشاهده میگردد كه با هر دست ماری را گرفته است. این ربالنوع گوشهایی همانند گوش گاو دارد و از هر سوی سر وی، دو شاخ بیرون آمده كه در میان دایرهای را كه ممكن است تصویر خورشید باشد در برگرفتهاند. پاهای ربالنوع نمایندهی كوشش فوق العاده وی برای مغلوب ساختن مارهاست و چهرهی او از هر جهت شباهت به تصویری دارد كه در خاطرهها از دیوان به جای مانده است. میدانیم كه واژه دیو كه امروزه در زبان فرانسه « دیو » Dieu گفته میشود در زبانهای كهن ایرانی « دَاوِا » Daeva بوده و معنی خدا داشته است. این واژه پس از رواج یافتن دینهای تازهتر ( كه بحث دربارهی آن از صلاحیت نگارنده خارج است ) در زبان ما معنی دیو و اهریمن یافته. در هر حال آنچه در تصویر بالا ملاحظه میگردد بیشك قهرمان شاخدار از شمار خدایان نیكوكار آن روزگار و مورد پرستش مردمان بوده است.

شكل 7 شكل 8
دیگر از آثار بیاندازه جالب این مجموعه باز صفحه دایرهشكلی است كه در تصویر شماره (8) نشان داده شده و نقش مردی را نشان میدهد كه به یك دست شاخ گاو بالداری را گرفته و با دیگری دست مردی را كه پای گاو دارد گرفتهاست. میان آنها چرخی كه شاید مظهر خورشید باشد نقش شده زیر پای آنان دو حیوان گاو مانند قرار دارد كه میان آنها گوسالهای خفتهاست. در جاهای خالی نقش تصویر ماهی و شكلی دوكمانند و همچنین گویهای كوچك برجسته طراحی شدهاست. تألیف بخشهای گوناگون این اثر به اندازهای با مهارت و ذوق فنی انجام گشته كه بیننده را متحیر میسازد. با اندكی توجه در مییابیم كه هنرمند آگاهانه و یا با خودجوشی موضوع همگذاری چند شكل را در یك دایره به بهترین صورتی حل كرده است. برای آنكه همآهنگی نقش میانی با طرح دور مراعات شده باشد اندام پهلوان وسط صفحه به طور روشنی دایرهوار طرح شده و تألیف منطقی و خوشایندی را پدید كرده است.
در نقش سمت چپ صفحه نیز در بخش جلوی بدن یكگونه انحنای مقعری ترسیم گشته كه دایرهی خورشید را به خوبی در بر میگیرد. همچنین پارهای از بخشهای صفحه با خطهای بسیار ریز و نزدیك به هم كه به عنوان چینهای لباس و یا ریزهكاریهای ریش و بال و غیر آن بكار رفته زینت شده و با بخشهای سادهبازی خوشایندی پیدا كرده است. و باز با كمی توجه درمییابیم كه بخشهای خالی صفحه با قسمتهای پر به میزان بسیار متعادل طرح ریزی شده و سطح كار چنان تقسیم گشته كه هیچ بخشی را زیاده از اندازه خلوت و هیچ قسمتی را بیش از حد پركار و شلوغ نمییابیم. با آنكه برداشت كلی بر مبنای قرینهسازی پایهگذاری شده ولی مهارت هنرمند در ایجاد تنوع به اندازهای بوده كه در كار وی هرگز خستگی قرینه سازی احساس نمیشود. و هنرمند برای پرهیز از این مشكل، تمهیدهای شیرینی بكار برده كه در خور توجه است.
بر حسب مثال سرگاو پایین سمت راست را كمی دورتر از لبه دایره ترسیم كرده و پاهای گاو بالدار زیرین را از هم بازتر نقش كرده و در این بخش تصویر یك ماهی را پدید كرده ولی همین صفحه در سمت چپ بهوسیله سر گاو كه بزرگتر رسم شد و پاهای مرد سمت چپ و یك گوی كوچك پر گشتهاست. همچنین است دربارهی گویهای پایین صفحه كه در یكطرف، شكلی شبیه زنگوله جای آن را گرفتهاست. دربارهی این اثر و دیگر كارهای مفرغی لرستان سخن بسیار میتوان گفت و جا دارد كه هنر پژوهان و دانشمندان و هنرشناسان ایرانی جنبههای گوناگون این آثار را بررسی نمایند تا بتوان هر چه بیشتر به رمز پیدایش هنری كه در بیش از سه هزار سال پیش به بالاترین درجه تكامل و تنوع رسیدهاست پی برد.
از سوی دیگر امروز كه هنرمندان بزرگ جهان همهی كوشش خود را در راه یافتن زبان تازه در هنر بكار میبرند و میكوشند در كارهای خود با توسل به نشانههای باریك، مفاهیم تازهای از دریافت خود از جهان پدید كنند و همانگونه كه در آغاز این گزارش دیدیم پارهای از آنان در این راه هنر باستانی را باز مییابند خوب است هنرمندان ما با آثار بسیار گرانبهای ایران كهن آشنایی یابند و اگر در خیال الهامگیری از هنر تازه هستند به سر چشمه اصلی این هنرها كه امروز بیش از هر وقت دیگر تازگی و جلوه دارند مراجعه كنند و با بررسی در این آثار دانش هنری خویش را غنی سازند. درست است كه اگر امروز كسی یكی از مفرغهای لرستان را بیكم و كاست بسازد هنری نكردهاست بلكه تقلیدی بیارزش بجا آورده ولی اگر هنرمندی این گنجینه را خوب بشناسد و با نشانههای آن آشنایی پیدا كند و به رمز نازككاریها و هنرمندیهای شگرف این آثار پی برد، بیشك هنگامیكه برای بیان خویشتن خویش كه رمز هنرمندی است به كار میپردازد دست و روان خویش را سرشار از سرمایهای پایانناپذیر مییابد كه در هر هنگام به خوشترین وجهی وی را به كار خواهدآمد.
به هنگام هنرجویی و پژوهش در كارهای هنرمندان گذشته، هدف فراگرفتن آنچه درگذشته انجام پذیرفته نیست، بلكه نیت اصلی بارور ساختن نیروی پندار و غنی ساختن دانشهای فنی برای پدیدكردن جهانی تازه است. همانگونه كه بهرهجویی از فرهنگهای واژه، تنها برای شناختن لغتها نیست بلكه از واژهها برای بیان اندیشههایی كه تازگی دارند بهره میگیریم.
نویسنده و محقق: اكبر تجویدی
1 – در سال 1958 موزه لوور پاریس مجموعهای از این مفرغها را كه بیش از پانصد قطعه میباشد و به آقای ژاك كو افارد (M.Jacques Coiffard) تعلق داشته است خریداری نمود و اكنون بیش از آنكه این مفرغها به دیگر آثار بخش مربوطه موزه افزوده شود در تابستان امسال نمایشگاه با شكوهی از آنها بطور جداگانه در یكی از تالارهای موزه بر پا كردهاند كه هر بازدیدكنندهای را به حیرت وا میدارد و مورد تحسین فراوان هنرشناسان قرار گرفته است.