پهلوانان، عیاران و شاطران؛ ریشههای تاریخی ورزش باستانی ایران
پهلوانان و عیاران و شاطران
آنچه قبل از همه باید دربارۀ زورخانه و ورزش باستانی دانسته شود، علل و موجبات ظهور این پدیده و شكل مخصوص تشكیلات و سنتهای مذهبی و ملی آن است. تطور كسوت دلاوری به پهلوانی و عیاری و شاطری در ادوار گذشته تاریخ ایران كه اهمیت انجام عملیات قهرمانی را از نظر مردم كشور ما نشان میدهد، اصلیترین عامل عینی پیدایش زورخانه و ورزش باستانی بوده است. این ورزش را كه حركات آن تمرین عملیات جنگی را در بر دارد، مناسب است ورزش جنگی بنامیم و ریشههای آن را نیز در علاقهای كه مردم ایران در هر زمان به دفاع از مرز و بوم كشور خود داشتهاند، باید جستجو كنیم. چون لازمۀ دفاع از خاك میهن، داشتن قدرت بدنی و تمرینات جنگی بوده، پهلوانان و عیاران و شاطران به ورزش باستانی كه ضمناً با اشعار سنتهای ملی و مذهبی سبب تقویت روحی و استحكام ایمان میشده، روی میآوردهاند و از آن برای رسیدن به كمال كسوت جنگاوری و كشتیگیری و دلاوری بهره میجستهاند. اقتضای دانستن علل و موجبات پیدایش ورزش باستانی و زورخانه ما را ملزم به پرداختن مقدماتی در این باره و اشارهای مجمل به احوال و وضعیت موجدین این كسوت یعنی پهلوانان و عیاران و شاطران مینماید. ایرانیان از دیرباز به ورزشهای جنگی و میدانی علاقهای مفرط داشتند، به حدی كه اهمیت آنرا از اظهار نظرهای مورخین یونان قدیم در این باره میتوان دریافت.
هرودوت Herodotuse مینویسد: « ایرانیان به فرزندان خود از پنجسالگی تا بیستسالگی جز سه چیز نمیآموزند ـ اسب سواری، تیر اندازی، راستگویی ». استرابون Strabo گذشته از آنكه به همین مورد اشاره میكند، هدفهای اخلاقی ورزش را در میان ایرانیان خاطر نشان میسازد و از نظم و همآهنگی این ملت در این قبیل امور سخن میراند. گزنفون Xenophon می نویسد : « به كودكان پارسی تا شانزده سالگی میآموزند كه چگونه تیر و كمان و زوبین را بكار ببرند …. اگر ایرانیان شكار را ورزشی عمومی ساختهاند… و با عملیات چابكانه، با استادی از پی صید تاخت و تاز مینمایند، بدانجهت است كه هیچ وسیلهای را برای آماده شدن برای جنگ بهتر و مناسبتر از ورزش شكار نمیدانند » پلو تارك Plutarck مینویسد: « در ایران، رشادت و تناسب اندام از محاسن جوانان محسوب میشود و ایرانیان سعی دارند به وسیله ورزش و حركات مختلف دیگر بر زیبایی بدن خود بیفزایند ».
فردوسی در شاهنامه به اهمیت ورزشهای جنگی نزد ایرانیان اشاره كرده و فرمان اردشیر اول ساسانی را در این مورد چنین میسراید:
بدرگاه چون گشت لشكر فزون فرستاد بر هر سویی رهنمون
كه تا هركسی را كه دارد پسر نماند كه بالا كند بی هنر
سواری بیاموزد و رسم جنگ به گرز و كمان و به تیر خدنگ
چو كودك ز كوشش به نیرو شدی بهر جستنی دربی آهو1 شدی
نوشتی عرض نام و دیوان اوی بیاراستی كاخ و ایوان اوی
چو جنگ آمدی نو رسیده جوان برفتی ز درگاه با پهلوان
یكی از هدفهای عالی ایرانیان از ورزشهای جنگی و پهلوانی، آماده ساختن خود برای كشتیگیری و نبرد تن به تن بوده است، چنانكه گزنفون در این باره مینویسد: «ایرانیان به علت علاقه به كشتی و نیرومندی همواره در میدانهای كارزار، به جنگ تن به تن روی میآورند ». از جمله در آویختن رستم با دیو سفید، كشتی گرفتن رستم و سهراب، جنگ بیژن و هومان، جنگ تن به تن بهرام چوبینه باكوت سردار رومی و كشتیها و جنگهای تن به تنی كه در داستانهای دارابنامه و سمك عیار و حسین كرد و دیگر داستانهای عامیانه آمده همه دلالت بر مقام مهم و اهمیت فوق العادۀ كسوت پهلوانی نزد ایرانیان دارد.
كشتی گیری
در ایران باستان عنوان جهان پهلوانی از منصبهای عالی ارتشی بود و چنانكه از تواریخ بر میآید، هر ساله پس از مسابقات كشتی، پهلوان اول كشور، بر مسند افتخار پهلوانی پایتخت تكیه میزده است.

صحنهای از ورزش باستانی و ورزشكاران باشگاه بانك ملی ایران
كشتی كه در حرفۀ پهلوانی كمال كسوت ورزشهای باستانی بوده، نسل به نسل در هر دوره محفوظ میماند و هر چه میگذرد بیشتر به سوی كمال میرود. سعدی در گلستان از كشتیگیری حكایت میكند كه سیصد و شصت بند ( فن ) فاخر میدانسته است. پس از حملۀ مغول ، عملیات پهلوانی و كشتیگیری كه مدتی تعطیل شده بود، مجدداً رایج میگردد و پهلوانان و كشتیگیران پرآوازهای به ظهور میرسند. بدون شك قبل از آنهم همانطور كه سعدی در آن حكایت اشاره كرده، اسناد و مداركی كه از رواج كشتی و نام پهلوانان میدانهای زورآزمایی حكایت كند، وجود داشته ولی در دوران حملات مغولها به ایران، در موقع قتل عام كردن و سوزاندن و به آب بستن و ویران كردن شهرها، از دست رفته است. رواج مجدد كشتیگیری و كسوت پهلوانی در ایران، توجه اوكتایقاآن (639 ـ634 هـ) را بخود جلب كرد و او به تقلید از پادشاهان ایران دوباره كشتی را در حضور شاه برقرار ساخت. از این زمان به بعد نام و احوال كشتی گیران و پهلوانان به طور مشخص در تواریخ آمده است. پهلوانان فیلۀ همدانی و پهلوان محمد شاه از پهلوانان معروف عهد اوكتای هستند كه شرح حال آنان در جامع التواریخ و جهانگشای جوینی به تفصیل آمده و پهلوان پوریای ولی كه به نوشتۀ تاریخ منتظم ناصری تا سال 722 هجری میزیسته، از پیشوایان عالیمقام و صاحب كرامت كشتی باستانی و از مروجین زورخانه بوده و ورزش باستانی را كمال بخشیده است.
از پهلوانان معروف اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم كه نام آنان در تاریخ آل مظفر آمده به ترتیب عبارتند از: پهلوان اسد كرمانی كه بر شاه شجاع اتابك فارس یاغی شد و مدتها با وی جنگید و بعد از او پهلوان خرم خراسانی، پهلوان شرف الدین طالب، پهلوان طغانشاه و پهلوان علی شاه هستند. در نیمۀ اول قرن هشتم عیاری بلند آوازه، به نام پهلوان عبد الرزاق بیهقی از خراسان ظهور كرد و به سلطانیه پایتخت سلطان ابوسعید گوركانی رفت و پهلوانی به نام علی ابومسلم را به زمین زد و در دربار سلطان ماند و چون صاحب خرد و تدبیر و هوش سرشار و مهارت در عملیات جنگی بود به سرداری لشكر نایل شد و پس از فوت او به خراسان رفت و در رأس نهضت سربداران آن حدود خروج كرد و در سال ( 738 هـ ) در سبزوار بر اریكۀ فرمانرایی خطۀ خراسان تكیه زد كه شرح آن در حبیبالسیر آمده است.
از بلند آوازهترین پهلوانان ایران در قرن نهم باید از پهلوانان یوسف ساوی نام برد كه مطابق نوشته تاریخ بیجارپور، آیین پهلوانی و ورزش باستانی را از ایران به هندوستان برد و در آنجا رواج داد. او در آن سرزمین همه جا كشتی گرفت و تمامی حریفان خود را به زمین زد و بهزودی بسائقه هوش و استعداد جنگی كه از ورزش باستانی داشت از سرداران سلطان محمدشاه بهمنی پادشاه دكن شد و بالاخره در سال 897 هـ . در بیجارپور هند به سلطنت رسید و به عادلشاه معروف شد، از این سال او و اولادش كه از مروجین مذهب شیعه نیز بودند تا 1097هـ . بر قسمتی بزرگ از هند سلطنت كردند.
زینالدین محمود واصفی، مؤلف كتاب بدایع الوقایع شرح حال پهلوانان بزرگی مانند پهلوان محمد ابوسعید و پهلوان محمد مالانی و پهلوان درویش محمد و پهلوان مفرد قلندر را كه در دربار سلطان حسین بایقرا در هرات كشتی میگرفتهاند با قلمی شیرین حكایت كرده است. نام جهان پهلوانان بسیاری، از دوران صفویه و زندیه و قاجاریه نیز در تذكرهها آمده كه یكی پس از دیگری در هر دوره جانشین هم شده، مقام پهلوانی پایتخت را احراز كردهاند. اینان نیز مانند اسلاف خود آیین پهلوانی را در كشور خود رواج و سنت های آن را در گود زورخانه به عموم تعلیم میدادند. نام پهلوان مذاقی عراقی كه شاعر و پهلوان بیك قمری كه امیر لشكر شاه طهماسب اول صفوی بوده و نام صدها پهلوان دیگر كه ذكر آنها خارج از حوصلۀ این مقال است تا پایان دورۀ صفویه كه ورزش باستانی و زورخانه رونق بیسابقهای یافته در تذكرهها مشاهده میشود. پهلوان كبیر اصفهانی و پهلوان لندره دوز اصفهانی معاصر كریمخان زند بودهاند كه در شجاعت و پهلوانی آنها حكایتها آمده است. پهلوانانی بزرگ همچون پهلوان یزدی بزرگ و پهلوان اكبر خراسانی و بالاخره پهلوان حاج محمد صادق بلورفروش و حاج سید حسن رزاز كه به ترتیب از آغاز قرن سیزدهم به بعد آمدهاند، از نامدارترین پهلوانان این دوران هستند. كسوت پهلوانی كه در تاریخ ایران همواره با خصال عالی و آیین فتوت و جوانمردی توأم بوده برای آنانی كه از این موهبات برخوردار بودند سر منشاء قدرت و بركت و كمال ترقی و تعالی میشده است.
اردشیر بابكان، ابو مسلم خراسانی، یعقوب لیث صفار، عبد الرزاق بیهقی و یوسف عادلشاه ساوی و بالاخره شاه اسمعیل صفوی و نادرشاه افشار، هر یك به نوبه خود پهلوانانی بودهاند كه از بركت نیروی بازو، دانش جنگ آوری و فتوت و جوانمردی به جلب اعتماد مردم توفیق یافتند و بر دشمنان ایران پیروز شدند.
عیاری
غیر از عامل پهلوانی، كسوت عیاری نیز در پیدایش و بقاء و زنده ساختن سنن باستانی و آیین جوانمردی و ارتقای فضایل اخلاقی و ترویج مذهب شیعه جعفری و وطنپرستی در جامعۀ ورزش باستانی نقش تعیین كنندهای داشتهاست.ملك الشعرای بهار در حاشیهای كه بر تاریخ سیستان نگاشته عیاران را چنین تعریف كرده است:
« عرب اشخاص كاری و جلد و هوشیار را كه در هنگامهها و غوغاها، خودنمایی كرده و یا در جنگها جلدی و فراست به خرج دادهاند عیار نامیدهاست. از تواریخ برمیآید كه درزمان بنی عباس عیاران در خراسان و بغداد فزونی گرفتند و خاصه در سیستان و نیشابور و یعقوب لیث صفار هم از سرهنگان این طایفه بوده است. چه عیاران در هر شهری برای خود رییسی انتخاب كرده، وی را سرهنگ میخواندهاند و گاهی در یك شهر چند تن سرهنگ میخواندهاند و گاهی در یك شهر چند تن سرهنگ عیار موجود بودهاست ».
عیاری در تاریخ ایران به اشكال گوناگون متظاهر شده كه قدیمترین نوع آن را در داستانهای شاهنامه فردوسی میتوان دید، مانند: به عیاری رفتن رستم به دژ تورانیان برای دیدن سهراب و به عیاری رفتن گیو دلاور به توران زمین به جستجوی كیخسرو، به عیاری رفتن رستم به جامۀ بازرگانان برای رهایی بیژن از چاه، به عیاری رفتن اسفندیار به رویین دژ و داستان اردشیر و كرم هفتواد در بخش تاریخی شاهنامه، كه بایست برای مطالعۀ شیوههایی كه در این حرفۀ پهلوانی به كار بسته شده به قسمتهای مربوطه آنها در شاهنامه مراجعه شود . شواهدی كه از شاهنامه در این مورد آورده شد، هر یك در جای خود میتواند نمودار چگونگی عیاری در ایران قبل از ظهور اسلام باشد. چه این قبیل داستانهای عیاری در شاهنامه از روی واقعیاتی كه در زمانهای وقوع آنها و قرائنی كه بعدها وجود داشته نقل داشته و به تحقیق ارزش آن دارد كه مورد استناد قرار بگیرد.
بعد از ظهور اسلام عیاری بصورت عمومی و نهضتهای دستهجمعی ایرانیان بر ضد تسلط اعراب بروز نموده و بدین مناسبت بوده كه حكام عرب و عمال خلیفه، عیاران دلاور وطنپرست ایران را « خارجی » لقب میدادند. و هر عیار « فتی » را كه بر آنان خروج میكردند، بهدنبال نامش كلمۀ خارجی را میافزودند، مثل : « عمار خارجی »، « حمزه بن عبدالله آذرك خارجی »، « صالح بن نصر خارجی » و « یعقوب لیث صفار خارجی » كه هر یك به نوبه رییس و فرمانده عیاران و سرهنگ عیاران بودهاند.
عیاران را كه پیرو آیین فتوت و اخوت بودند، « فتی » نیز می نامیدند و فتیان عیار سخت معتقد به اصول خاص تعلیمات این مكتب بوده و اجرای احكام آنرا قویاً برای خود واجب میشمردند كه شرح مفصل احكام و تعلیمات آن در فتوتنامه سلطانی، از حسین واعظ كاشفی، نسخۀ خطی در كتابخانۀ دانشكدۀ ادبیات و در نقش پهلوانی و نهضت عیاری تألیف این نگارنده، از صفحات 94 تا 97 نیز آمدهاست. چنانكه بر میآید آیین فتوت كه مكتب عیاران شناخته شده، با جمیع مشخصاتش از مدتها قبل از زمان پارتها بین پهلوانان و مردم ایران رواج داشته و پس از ظهور اسلام هم به صورت پیروی از مكتب علی (ع) و طرفداری از مذهب شیعه پدیدار شدهاست. تشكیلات و دستجات عیاران، سازمانهایی سیاسی بود كه حلقههای آن در سراسر ایران از بغداد تا سیستان به هم زنجیر شدهبود كه متحداً در زیر لوای طرفداری از علی (ع) و فرزندان او، و شعایر مكتب فتوت با اعراب مبارزه میكرد. در تاریخ سیستان مذكور است كه عیاران مردمی جوانمرد و شجاع و جنگجوی و متصف به صفات عالی انسانی و مردانگی هستند و شفقت و مردانگی و ضعیف نوازی آنان به منتهای حد میباشد.
در قابوسنامه آمده كه « جوانمردترین عیاران آن بُوَد كه اورا چند گونه هنر بُوَد، دلیر ومردانه بُوَد، بهر كاری بردبار باشد، به كس زیان نكند، پاكدل و پاكعورت باشد. به عهد خود وفادار و زیان خود به سود دوستان روا دارد. از اسیران دست بكشد. به بیچارگان ببخشاید، بدان را از بد كردن باز دارد. راست گوید، راست شنود، از تن خود داد و عدل بدهد. بر آن سفره كه نان خورده باشد بد نكنند. نیكی را به بدی مكافات نكند. زبان را نیك نگاه دارد، بلا را راحت بیند. چون نیك بنگری این همه بدین سه شرط باشد: « اول خرد. دوم راستی. سوم مردمی ».
بعضی عیاران در قرن دوم هجری در سایۀ تعالیم مكتب فتوت و اخوت و بروز دلاوریها و از خود گذشتگیها و قدرت تشكیلاتی ملی خود كه زورخانه در مخفیگاهها مركز آن بود آن قدر قدرت یافتند كه بارها قشون اعراب را از قسمتهای وسیعی از ایران بیرون راندند. از جمله نامآورترین آنها یكی « حمزهبنآذرك » بود كه چندین بار لشكریان هارون الرشید را شكست داد و او را وادار به مصالحه كرد و دیگر یعقوب لیث صفار بود كه خاك ایران را از تسلط اعراب آزاد ساخت. برای نشان دادن آزادگی و سجایای ارجمند عیاران، چند سطری دربارۀ آمدن نمایندۀ خلیفه به نزد یعقوب برای تطمیع او به امارت خراسان و سیستان و كرمان و منصرف كردنش از آزادی كامل ایران و شكست قطعی دشمن و جواب او به نمایندۀ خلیفه از سیاستنامۀ خواجه نظامالملك نقل میشود:
« بفرمود تا تره و ماهی و پیازی چند بر طبق چو بینی نهاده و پیش آورند. آنگاه بفرمود تا رسول خلیفه آوردند و بنشاندند. پس روی سوی رسول كرد و گفت: برو خلیفه را بگوی من مردی رویگر زادهام و از پدر رویگری آموختهام. خوراك من نان جوین و ماهی و پیاز بوده است و این پادشاهی و گنج و خواسته از سر عیاری و شیر مردی بدست آوردهام، نه از پدر میراث یافتهام و نه از تو دارم. از پای ننشینم تا خاندان تو ویران نكنم، یا آنچه گفتم به جای آورم و یا باز به نان جوین و پیاز و تره قناعت كنم. »
از قرن هفتم تا قرن نهم كه اولاد چنگیز و تیمور بر ایران دست داشتند، عیارپیشگی همچون دوران تسلط اعراب باز قوت و رونق گرفت و همه جا شهرت عیاران ایرانی كه به انحاء طرق به احكام غیر ایرانی در ستیزه بودند به آفاق بود. پهلوانی و عیاری در این دوران زیر لوای مبارزه با بیگانگان و مذهب شیعه همه جا در زورخانهها عمومیت یافتهبود و نام پهلوان و كشتیگیرانی كه در عین حال عیار نیز بودهاند از این دوره در تذكرهها و تواریخ آمده است.
در اینجا چند سطری از مشخصات یكی از عیاران آن عهد خراسان برای نمونه از بدایع الوقایع نقل میشود:
«…. در دروازۀ فیروزآباد، یتیمی (عیاری) بود كه او را حیدر تیرگر میگفتند. چنانكه بهادران در روز جنگ از نوك ناوك زره شكاف او میترسیدند،…. هر گاه كه كمر به شبروی بستی، ماه ترك شبروی كرده، پس خم زده در گوشه نشینی و چون خنجر به دست گرفتی، تیغ بر دست بهرام، بر فلك پنجم به لرزه در آمدی…».
آیین عیاری در این دوره، مثل گذشته، بر سیرۀ قدرت فتوت و اخوت بوده و پهلوانان و عیاران با از خودگذشتگی و فداكاری و جوانمردی تكیهگاه مردم شدهبودند. در زمان استیلای مغول عیاران خراسان قیام كردند و نهضت سربداران آن دیار را به وجود آوردند. اینان هم كه خود را از شیعیان و جانسپاران علی (ع) میدانستند، در گرد مكتب فتوت و آیین جوانمردی با بیگانگان مبارزه میكردند.

گوشهای از عملیات ورزش باستانی ورزشكاران باشگاه بانك ملی ایران
یكی از سركردگان ایشان كه از طریق پهلوانی و عیاری دست عوامل مغول را از خطۀ خراسان قطع كرد، پهلوان عبدالرزاق بیهقی بود كه به قول ابن بطوطه سیاح مراكشی، (سال 738هـ.) سر سلسلۀ پادشاهان عیار خراسان شد. همچنین شاه اسمعیل، سر سلسله دودمان صفوی، پهلوانی از سلك عیاران و فتیان بود كه به نیروی بازو و اراده و قدرت معنوی كه در میان عیاران داشت به تخت سلطنت تكیه زد و حكومتهایی را كه هر یك در بخشی از ایران تسلط داشتند برانداخت و كشوری واحد و توانا بهوجود آورد. ارادت شاه اسمعیل به فتوت و اخوت و عیاران آزاده و جوانمرد آنقدر زیاد بود كه در دیوانی كه با تخلص «خطایی » به لهجۀ آذری سروده، فتیان و اخیان را ستوده و ایشان را بزرگترین غازیان و ابدالان و پشتیبانان سلطنت خود بهشمار آوردهاست. شاه عباس كبیر نیز تا آنجا به آیین عیاری و فتوت دلبستگی داشت كه گاهی شبها خود را همچون عیاران به لباسهای مختلف در میآورد و به طور ناشناس به هر جا سركشی میكرد و به خانۀ بینوایان و فقرا وارد میشد و از آنان دستگیری میكرد و گاه به همین لباس برای كسب خبر به حدود مواضع دشمن وارد میگشت. عیاران در داستانهای عامیانه، از قدیمترین آنها تا دوران صفوی، از مهمترین و شگفتانگیزترین قهرمانان به قلم آمدهاند. اگر بعضی از قهرمانان درجه اول این داستانها خود عیار پیشه نباشند، از عیاری بی بهره نیستند. عیاران در اینگونه كتب پهلوانانی فداكارند كه تن به هرگونه خطر می سپارند و نیز بیباكانه به میدان نبرد به مقابله و مبارزه میشتابند و هم برای كشف خبر از حدود نیروی دشمن به لباس مبدل وارد اردوی آنان میشوند. اینان پهلوانانی ورزیده و پر دل و توانا هستند و با تجهیزات كامل عیاری به مأموریت میروند و آنچه در اینكار مورد نیاز بوده، مثل: جبۀ سیاه آستین، نیمجبه، قبای زرهدار كه میپوشیدند و داروی بیهوشی، كارد، خنجر، زنبور، كنج كاو، چكشی كوچك به نام خایسكچه، اره، سوهان، مقراض، كمند و آنچه را كه برای نجات دوستان از زندان و وارد شدن به قلعه دشمن لازم میشده با خود بر میداشتند.
در داستانهای مفصل خاورنامه، اسكندرنامه، حسین كرد، رموز حمزه، ابو مسلمنامه، دارابنامه، سمكعیار، هزار و یك شب، مختار نامه، همه جا نقشهای اصلی را عیاران به عهده دارند و مهتر نسیم عیار، سمك عیار، شبرنگ عیار و حسین كرد از بلند آوازهترین عیاران در داستانهای عامیانه هستند. در هر دوره از تاریخ پهلوانی ایران كه ملاحظه شود، كسوتهای عیاری و پهلوانی را دو شیوۀ مختلف و در عین حال انفكاك ناپذیر خواهیم یافت. چنانكه گفته شد پهلوانان، در عین حال كه برای احراز مقام جهان پهلوانی در مقابل سلاطین كشتی میگرفتهاند، همواره، در مواقع جنگ نیز با لباس جنگاوران در راه دفاع از وطن خود، به میدانهای كارزار میتاختهاند ولی هنگامی كه بیگانگان بر ایران دست مییافتند آن پهلوانان به لباس عیاری در آمده و به یك جنگجوی غیر نظامی مبدل میشدند و با شیوه عیاری، پنهان و آشكار مثل دوران اعراب و مغولها، داخل مبارزه میگشتند كه در هر دو صورت نیروی خود را برای یك هدف بكار میبردند.
شاطری
این كسوت نیز جلوۀ دیگری است از حرفۀ پهلوانی و عیاری كه آثار متعددی از آن، در زورخانه و عملیات ورزش باستانی مشاهده میشود. از دیرترین روزگاران، حرفۀ شاطری، به سبب اهمیت برقراری ارتباط میان بعد مسافات در موقعیت جوامع آدمی، چه در زمان صلح و یا هنگام جنگ، ارزش فوقالعاده داشته است. فرستادن قاصدی پیاده و تیز پا به مأموریت، نسبت به سواری چشمگیر كه از هر راهی نمی توانست اختفای خود بر نمیآید، خطری كمتر در برداشت. شاطران، از میان كسانی انتخاب میشدند كه در عین قدرت دوندگی، نیروی بدنی كافی برای مقابله با دستبرد دشمن داشته باشند. در قدیم الایام تند دویدن كاری بود بس خطیر، از اینرو احتیاج به آموزش و پرورش در این فن، داوطلبان را وادار میساخت تا زیر دست استادان شاطری كارآموزی كنند. آداب و آیین شاطران هم، بعد از اسلام بر همان نسق عیاران بوده است. تقوی و طهارت و صداقت و امانت و جوانمردی را در كسوت خود اشعار میداشتند.
بطوركلی با آنكه شاطری كسوتی غیر از عیاری بوده، معذالك در عمل دارای خصوصیات و شیوههای مشتركی با عیاری بودهاست، چه شاطران هم در این حرفه، در ردیف دیگری در خدمت همان مراجعی بودند كه عیاران، ناگفته نماند كه شاطران همگاه همچون عیاران برای كشف وضعیت و كسب خبر به پشت اردوی دشمن میرفتهاند. شاطران و عیاران بیش از هر دوره، در دوران تسلط اعراب در ایران، مشترك المسلك و متحد الآمال بودند، چون شاطران هم در آن زمان به عیاری گراییده و در جنگهای موضعی و شورشهای ضد اعراب، با یكدیگر همداستان می شدند، بخصوص در بغداد، در دوران ضعف حكومت خلفای عباسی، دولتی در دولت به وجود آوردند و از داخل به سستی بیشتر اركان حكومت خلفای عباسی به نفع ایران كمك كردند. علت آنكه از شاطران در داستانهای عامیانه و یا در تواریخ پیش از عهد صفویه نسبت به عیاران كمتر یاد شده برای آن است كه ایشان در مواقع عادی كه مملكت در ثبات سیاسی و اجتماعی بوده در سازمانهای منظم و تشكیلات دولت خدمت میكردهاند و اوضاعی وجود نداشته كه از خود قدرتی نشان بدهند ولی در مواقع تسلط بیگانگان آنان به جرگه عیاران در میآمدند. چنانكه همكاری شاطرها و عیارها در مدت نه سال در بغداد، یكی از نشانههای عدم لزوم حرفۀ شاطری در زمانهای غیر عادی میباشند.
در ادوار مختلف تاریخ ایران رواج و كثرت حرفههای شاطری و عیاری در یكدیگر نسبت معكوس داشته است. هر گاه شاطر پیشگی رواج مییافته، عیاری از اعتبار میافتاده و بالعكس هر گاه عیار پیشگی رونق مییافته شاطری نقش خود را از دست میداده است. بطوریكه تواریخ و تذكرهها نوشتهاند از زمان صفویه به بعد تربیت شاطر و شاطرپیشگی اهمیت فراوان داشته است. داوطلبان این حرفه پس از احراز شرایط لازم كه عبارت بود از داشتن سلامت كامل و قدرت بدنی و چالاكی و ایمان به مذهب شیعه اثنی اشعری و داشتن معرف معتبر، در این حرفه پذیرفته میشدند. آنگاه دورۀ نسبتاً طولانی كارآموزی را شروع میكردند كه طی آن ریاضت دوندگی و فنون خستگی ناپذیری و تحمل گرسنگی وتشنگی برای بالا رفتن قدرت مقاومت بدنی در برابر شداید تعلیم داده میشدهاست. داوطلبان شاطری، وقتی مراحل آموزش را تمام می كردند. با یك آزمایش به رتبهای از مقام شاطری نایل می شدند. این آزمایش كه جنبۀ مقدماتی داشت در طول خیابان و یا جادهای به مسافت 10 كیلومتر صورت میگرفت و شاگردان میبایست این راه را با سرعت، در حال دویدن، بروند و برگردند.
یك مسابقه دو نامحدود هم معمول بود. در این وقت شاطران با گیوههای سبك و مچ پیچ تا زیر زانو و قبای بلند دور چیندار كه پس از احراز مراتب مقامهای این حرفه به آنها زنگ بسته می شد و كلاهی تقریباً بوقیشكل و كمربندی سخت به كمر آمادۀ آزمایش می شدند. هم چنین كولهباری نان بر دوش و مشكی كوچك آب به كمر حمایل میكردند و بعد منتظر فرمان حركت (دو و مقاومت) در یكسر جاده می ایستادند، درحالیكه هر كدام تیركوتاه سفیدی به دست داشتند تا در طول آن جاده هر كدام مثلاً در حدود 15 كیلومتر طول داشت، شبانه روز تا جایی كه توانایی در بدن دارند بدوند. وقتی فرمان حركت داده میشد، همه با تیرهای سفیدی كه بهدست داشتند با هم شروع به دویدن میكردند. برای هر دونده دو نفر تیر میداد، یكی در مبدأ تیر سفید میداد و دیگری در مقصد، 15 كیلومتر آنسوتر، تیر سفید را تحویل میگرفت و تیر سیاه میداد و دونده میبایست تیر سفید را به مبدأ برساند و تیر سیاه را بگیرد و مجددا برگردد و در نقطه مقصد تحویل بدهد.
در این مسابقه یا آزمایش دو امتیاز قایل میشدند. یكی برای طول مدت زمانی كه در این مسافت دویده بودند و دیگر تعداد دفعاتی كه میرفتند و برمیگشتند كه آن نیز از روی عدد تیرهای مبادله شده تعیین میگشته است. مدت زمانی كه شاطرها در حال دویدن بودند اغلب از سه تا چهار روز طول میكشید . چنانچه گرسنه و یا تشنه میشدند، میبایست بدون توقف، از انبان نان و خورشتی كه بر دوش و از مشك آبی كه به كمر بسته بودند، سد جوع و رفع عطش كنند. وقتی شاطران در این حرفه ممارست نشان میدادند و به كمال مرتبۀ آن نایل میگشتند، زنگ حیدری به بازو و دامن و كمر خود میبستند كه این به علامت چابكی و قدرت عمل آنان بود.
شاردن(shardan) و تاورنیه(tavernieh) كه در عهد صفویه سالها در ایران بودهاند، هر یك در سفرنامههای معظم خود به تفصیل از اهمیت شاطر پیشگی در ایران مسابقات و جشن شاطری در حضور شاهان صفوی مطالب شیرینی نوشتهاند كه در كتاب نقش پهلوانی تألیف نگارنده به طور كامل آمده است. شاطر پیشگی در دوران قاجاریه هم، مانند عهد صفویه رواج فراوان داشته است. آنها تا اوان سلطنت رضاشاه دیده میشدند و نیز در مراسم تاجگذاری آن پادشاه با لباس شاطری شركت داشتند. اینان دنبال كاروانها و با مردمی كه میخواستند از معابر ناامن بگذرند همراه میشدند و از ایشان محافظت میكردند. پس از پیداشدن وسایط نقلیه و تلگراف و تغییر جوامع شهری، از فرم قدیم به صورت جدید، دفتر تاریخ كهنسال شاطری در ایران بسته شد و امروز جز نامی از آنها و از « شاطرخانه سلطنتی » و « شاطرخانه گمرك » باقی نمانده است و تنها در بعض دهات ایران در تعزیه خوانیهای روز عاشورا، دو نفر شاطر به رسم ایرانیها با لباس شاطران عهد صفوی همراه شبیه ذوالجناح امام حسین (ع) میدوند و مثل پروانه دور راكب آن كه نیز شبیه امام حسین است میگردند و به اصرار از او اذن جنگ میخواهند، تا جانشان را فدای امام خود كنند ولی شبیه امام آنان را از میدان رفتن منع میكند و میگوید: « نه شما نباید به میدان بروید و كشته شوید، شما باید زنده بمانید و به همه جا بروید و یزید ملعون را رسوا كنید و از قول من به مردم دنیا بگویید كه من در راه حق كشته شدم و حق بالاخره پیروز میشود».
و اما در زورخانه شلنگ اندازی و دویدن و لنگ بستن و دیگر آداب و سنت آن بر جا مانده است كه از آن سخن خواهد رفت.
نویسنده و محقق: كاظم كاظمینی رییس باشگاه بانك ملی ایران
پاورقی ها:
1- آهو = نقص.عیب.سستی